Уопсастыба

Бырайыак былырыыҥҥыттан үлэлиир, быйылгы үлэҕэ уларыйыыта диэн ааспыт сылга дьиэ-кэргэннэринэн сылдьыбыт эбит буоллахпытына, бу сылга уопсастыбаннай тэрилтэлэринэн, түмсүүлэринэн ыытыллар. “Төрүт үгэспит – олохпут төрдө”  хайа баҕарар норуот инникитин толкуйдуур буоллаҕына, онно бастакы хардыынан көлүөнэ ситимэ тэриллиэхтээх диэн санааттан саҕаламмыта. Бырайыак сүрүн сыала-соруга ыалдьытымсах, аһыныгас, чараас дууһалаах буолуу өйдөбүллэрин иҥэрэн, айылҕаны кытта алтыһан, мэлдьи билиигэ-көрүүгэ, сатабылга баҕалаах буолууну көҕүлээһин. Чуолаан оҕолорго, билиҥҥи олоххо сөп түбэһиннэрэн, алтыһыннаран, өбүгэ үгэстэрин тиэрдии буолар.

Биэс харахтаах харысхал

“Айхал” үҥкүү ансаамбылын кэлэктиибэ алта уолу, онтон Хатас нэһилиэгин олохтоох дьаһалтатын бэтэрээн үлэһиттэрэ алта кыыһы кытта үлэлэстилэр. “Айхаллар” айылҕаҕа таҕыстылар, дьаһалта бэтэрээннэрэ “Тускул” Култуура киинин уораҕайыгар хааллылар.

Мин бүгүн дьаһалта бэтэрээннэрэ бэлэмнээбит тэрээһиннэрин туһунан кэпсиэхпин баҕарабын. Сэһэргэһэн-кэпсэтэн баран былаан-торум оҥостон, бастаан маастар-кылааста ыытыахха, ол кэннэ экскурсияҕа барыахха диэн сүбэлэстибит. Култуура киинин “Уус уран оҥоһуктарын” хоһугар үс былаһаакка бэлэмнэннэ:

• Биэс харахтаах харысхалы оҥорорго уонча киһиэхэ үлэ миэстэтэ
• Хатас нэһилиэгин устуоруйатын, дьонун-сэргэтин кэпсиир кинигэлэр быыстапкалара
• Саха дьонун сиэринэн, ыалдьытымсах буолуу чэрчитинэн итии чэйдээх, минньигэс астаах остуол тардылынна.

Тэрээһин үтүө үгэс быһыытынан,  бэйэ-бэйэни кытта билсиһииттэн саҕаланна. Кыргыттар алтыс, сэттис кылааска киирэр эбиттэр. Маастар-кылааска биэс харахтаах харысхал оҥоһулунна. Бэтэрээннэр эрдэттэн  харысхал оҥоһуллар матырыйаалын булан, сааһылаан, мээрэйдээн, кырыйан, туттуллар тэриллэри илдьэ кэлэн, үлэлиир остуоллары бэлэмнээн тоһуйдулар. Манна түгэнинэн туһанан, кылынан-сиэлинэн көмөлөспүт Хатас нэһилиэгин норуодунай маастарыгар,  СӨ уус-уран оҥоһуктарын маастарыгар, талааннаах тарбахтаах Анна Петровна Пестереваҕа махталбытын биллэрэбит.

Үлэ сиэли сааһылааһынтан саҕаланна. Оҕолор илиилэрэ имигэс, харахтара сытыы буолан, өр гымматылар, ол кэннэ сүүмэхтэри сабынан баайыы, оҕуруонан киэргэтии, аналлаах быатын кытта холбооһун буолла. Маннык үлэни үстүү төгүл оҥордулар, ити кэннэ бэлэмнэммит биэс хараҕы кытта холбоон, өссө биир быаны хаппахтаатылар.

Оҕолор чуумпуран, иһийэн олорон, болҕомтолоохтук, дьоһуннук үлэлээтилэр. Кырдьыга даҕаны, маннык дьарык санааны сааһылыыр, болҕомтону эрэйэр, сатабылга, истэ олорон оҥорорго, оҥоро олорон истэргэ үөрэтэр. Инньэ гынан тэрээһиммит эмиэ холкутуйуу, дьоһун буолуу тыыныгар киирдэ, итиэннэ саха дьонун сиэринэн  оргууй наллаан, отур-ботур кэпсэтии таҕыста.  

Харысхалы оҥотторон баран бары даҕаны аччыктыы быһыытыйан, чэйдээһин буолла. Саха дьоно барахсан өбүгэлэрбит саҕаттан мээнэҕэ чэйдэрин тута сылдьыбаттара манна дьэҥкэтик көһүннэ. Минньигэс ас-үөл, сылаас чэй хоммут уоһу уһугуннарда, өрөөбүт уоһу өһүллэ. Иҥэн-тоҥон кэпсэтии кэннэ оҕолор баһыйар үгүс өттүлэрин төрөппүттэрин билэр эбиппит диэн, хайдах эрэ өссө сылаас, сырдык тыын эбиллэргэ дылы гынна.

Дьэ ити курдук оҕолорбут аныгы дьон астан-үөлтэн саҕалаан, күннээҕи олоххо алтыһыы култууратын баарын көрдүлэр, улахан дьону, бэйэ-бэйэлэрин кытта алтыстылар, элбэхтик саҥардылар, кэпсэттилэр. Итини чорботон бэлиэтиэхпин баҕарабын, тоҕо диэтэргин билиҥҥи олоххо куйаар ситимигэр иилиллэн, гаджекка баайыллан, дьиэ муннуктарынан саҥата суох олоруу баара кистэл буолбатах. 

9 түөлбэ, 72 уулусса

Инньэ гынан оҕолорго биир сэргэх сэһэннээх, кэрэ кэпсэтиилээх, бэртээхэй күнү бэлэхтээтибит диэн испэр үөрэ саныыбын. Дьэ, аһаан-сиэн сэниэлэнэн баран Хатас устун экскурсияҕа бардыбыт. Нэһилиэкпитигэр  9 түөлбэ, 72 уулусса баарыттан 22 уулуссата Хатас киэн туттар дьоһун дьонун аатын сүгэр. Биһиги  онтон 4 түөлбэҕэ,  4 уулуссаҕа сырыттыбыт. Сырыыбыт маршрутун түмсүүбүт салайааччыта Парасковья Афанасьевна Козлова былааннаан оҥорбута.

Онон оҕолор Маалгын түөлбэтэ Хатас нэһилиэгин Маалгыннарын аатынан буоларын биллилэр. Аҕа дойду улуу сэриитигэр түөрт бииргэ төрөөбүт Маалгыннар уонна биир иһиттэн-хомуостан аһаан-сиэн, таҥнан олорбут биир хаан-уруу аймахтан алта уол барбытыттан биирдэстэрэ эрэ төннүбүт. Бу түөлбэҕэ И.И.Захаров аатынан Хатастааҕы сэттис нүөмэрдээх спортивнай оскуола баарын оҕолор билэллэр эбит.

Оттон Агрогородок түөлбэ  ааспыт үйэ тоҕус уонус сылларыттан баар. Бу түөлбэҕэ быйыл төрөөбүтэ сүүс отут сыла буолар, өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын таһымыгар тиийэ үүммүт Сидор Алексеев туһунан иһиттибит.

Баҕарах түөлбэтигэр тиийэн “Ленин” аатынан колхуос бэрэссэдээтэлэ Николай Петров туһунан элбэҕи биллибит.

Киэҥ Хочо түөлбэтигэр тиийэн эдэркээн сааһыгар Чечня сэриитигэр сырдык тыынын толук уурбут Алексей Еремеев туһунан сиһилии кэпсээтилэр.

Бырайыак салҕанар

Ити курдук бу тэрээһини Хатас нэһилиэгин дьаһалтатыгар уонунан сылларга үлэлии сылдьыбыт, исписэлиистэн баһылыкка тиийэ үүммүт  Парасковья Афанасьевна Козлова, өр сылларга сир-уот докумуоннарын кытта үлэлэспит Маргарита Кимовна Скрыбыкина, буҕаалтырынан үлэлээбит Екатерина Николаевна Тарабукина, баһылык солбуйааччытынан үлэлээбит Раиса Михайловна Аргунова тэрийэн ыыттылар, кинилэргэ барҕа махтал тылларын тиэрдэбит.  

Түмүкпүтүгэр кыргыттарбытыгар оҥорбут харысхалларын кытта Хатас нэһилиэгин олохтооҕо Александр Павлов бэлэмнээбит сиэргэ-туомҥа туттуллар от-мас, сиэл, туос хомуллубут бэлэҕин туттардыбыт.  Оҕолор бу күнтэн сиэргэ-туомҥа, ханнык баҕарар киһини кытта кэпсэтэн-сэһэргэһэн, сүбэлэһэн-амалаһан сылдьарга, сатаабаппын диэн саллыбакка, билбэппин диэн бэрии бэрдэрбэккэ, истибэтэҕим диэн кэтэмэҕэйдээбэккэ сырыттахха, өбүгэлэргиттэн бэриллибит сатабыллар уһукталларын өйдөөтөхтөрө. Бырайыак үлэтэ өссө да салҕанар, өссө да үтүө сонуннар баар буолуохтара.

Хаартыскалары ааптар тиксэрдэ.