Уопсастыба

Дьиҥэр, ис-иһигэр киирдэххэ, «Төлөн» соруйан буолбакка, СӨ ОДьКХ тэрилтэтэ таас чоҕу тиэйии харчытын төлөөбөккө, иэс мунньуллан хаалан итинник балаһыанньа үөскээтэ. Баара-суоҕа аны биир ыйынан социальнай эбийиэктэргэ, дьон олорор дьиэтигэр сылааһы биэрии саҕаланар, күн бүгүн Таатта, Чурапчы, Томпо, Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан, Амма улууһун уонунан тыһыынча олохтоохторо хочуолунайы тугунан оттон кыстыгы хайдах туорууллара биллибэт.

Таатта улууһун Харбалаах нэһилиэгэр баар «Төлөн» АУо генеральнай дириэктэрэ, Ил Түмэн дьокутаата Прокопий Рахлеев 46 сыл тухары бу тэрилтэҕэ хайдах үлэлээбитин, маннык кыһалҕа тоҕо үөскээбитин туһунан сиһилии кэпсээтэ. 

Хампа күөх чараҥнардаах Харбалаахха

-Прокопий Дмитриевич, оҕо сааһыҥ ханна ааспытай, идэҕин хайдах талбыккыный?

-Өлүөнэ эбэ кытылыгар эмис соболоох Кэбээйи улууһугар күн сирин көрбүтүм, бииргэ төрөөбүттэр төрдүөбүт, бэһиэбит да диэххэ сөп, ийэм балтын кыыһа биһиэхэ иитиллибитэ. Онтон 11 сааспар 1970 с. Таатта улууһугар, хампа күөх хатыҥ чараҥнардаах Харбалаахха хомсомуол тутуутугар эдэр дьону ыҥыраннар, дьоммун кытта көһөн кэлбиппит. Ийэлээх-аҕам Сельпоҕа үлэлээбиттэрэ, оскуолаҕа оччолорго бары актыбыыс этилэр, ол сиэринэн хомсомуолга лиидэр этим.

Оскуоланы бүтэрэн баран Свердловскайга сибээс тиэхиньикумун үөрэнэн бүтэрээппин кытта ытык иэспин толоро аармыйаҕа ыҥырбыттара.   Хотугу флокка Лапландия диэн сиргэ кытылы харабыллыыр этэрээккэ сулууспалаабытым. Дойдубар төннөн кэлэн 1981 с. чоҕу хостуур сиргэ буровой станок машиниһын көмөлөһөөччүтүнэн үлэбин саҕалаабытым, онтон дэлби тэптэрээччинэн үлэлээбитим, ону тэҥинэн СГУ хайаны байытар бакылтыатыгар кэтэхтэн үөрэнэ киирэн, 1995 с. бүтэрбитим.  Үөрэнэ сылдьан хайа маастарынан, үөрэхпин бүтэрэн баран учаастак начаалынньыга, сүрүн инсэниэр, 2007 с. дириэктэр буолбутум.   

150 туонна чоҕу хостуубут

-Сахалыы ааттаах тэрилтэ күн бүгүн бэрт аҕыйах, Таатта талах курдаах дьоно бука «Төлөн» диэн ааттабыттара буолуо. Бу сыллар тухары хампаанньа хайдах үүнэн-сайдан кэллэ?

-1986 с. Харбалаахтааҕы таас чоҕу хостуур разрез диэн ааттаах этэ, урут баахта ньыматынан кэлэн үлэлииллэрэ. Кэлин олохтоох нэһилиэнньэни үөрэтэн, үлэҕэ киллэрэн барбыппыт. Ол кэмҥэ СПТУ-18 баара, тырахтарыыстары, суоппардары, бульдозеристары бэлэмнииллэрэ, Сахабыт Сирин араас уһугуттан кэлэн эдэр ыччат үөрэнэрэ. Ол үөрэхпит орто үөрэх буолан турар, тыа сирин олохтоохторугар үөрэх кыһата баара олус наадалаах уонна туһалаах. Хайа дьыалатыгар эмиэ үөрэтэллэр, быраактыкаларын биһиэхэ бараллар.

Бастаан үлэлии киирэрбэр тэрилтэбитигэр баара-суоҕа сүүрбэччэ этибит, Владимир Григорьевич Иванов диэн эдэр эрчимнээх дириэктэрбит таас чоҕу хостуур разреһы Саха Сиригэр аан бастаан 1994 с. «Төлөн» аһаҕас аахсыйалаах тэрилтэ оҥорбута. Ааппытын толкуйдуурга кэлэктиипкэ эдэр дьонтон сүбэлэспиппит, нууччалыы ааты биэрбэппит дэһиспиппит, хас да мунньах буолбута. Оччолорго Виктор Омуков кылаабынай мэхээнньигинэн үлэлии сылдьан «Төлөн» диэн ааттыахха диэбитэ. Ол ааппыт күн бүгүҥҥэ диэри сылдьар, үлэһиппит ахсаана 120 киһиэхэ тиийдэ.

Урукку дьылларга 30 туонна таас чоҕу хостуу сылдьыбыппыт, 1994 с. муҥутаан 100 туоннаҕа тахсыбыппыт, ол кэнниттэн түһүү-тахсыы баара, билигин 150 туоннаны хостуубут. Хаччыйар улуустарбыт: Таатта, Амма, Томпо, Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан, гаас киирэн Чурапчы сорох нэһилиэктэрэ.

-Таас чох саппааһа өссө да элбэх дуо?

-Биһиги лиссиэнсийэбитинэн Харбалаах учаастагар уруккуттан үлэлээбит сирбитигэр бүтэн эрэр. 2017-2018 сс. инникибитин көрөн 1,5 км. чугастааҕы сиргэ

геологтар чинчийэр үлэни ыыппыттара, ону быйыл көмүскүөхтээхпит, онно быһа холоон, 32 мөл. туонна таас чох саппааһа баар. 2028-2030 сс. саҥа учаастакка үлэ барыан наада, онон хостуур кээмэйбитин улаатыннарыахпытын сөп.

Биир сыл босхо үлэлээтибит

-Мунньах аайы этэллэринэн ОДьКХ салаатыгар кырата 40-ча миллиард үп тиийбэт, оттон эһиэхэ балаһыанньа хайдаҕый?

-Кэлиҥҥи кэмҥэ үбүлээһин өттүгэр чахчы күчүмэҕэйдэр бааллар, олох суох да диэххэ сөп, үлэһиттэрбит түөрт ый курдук хамнастарын ылбакка олорбуттара. Тиэхиньикэ үлэлиэн сэлээркэ суох, «Туймаада-ньиэби» кытта кэпсэтэн, 50 туонна диисэл, 10 туонна ГСМ биэриэх буолла. 

Борокуратуура, Силиэстийэлиир кэмитиэт, Үлэ иниспиэксийэтэ илиилэрин араарбакка кыраҕы харахтарынан кэтии олороллор, харчы суоҕун хантан ылыахпытый, онтон үбү ыытаннар, кэлин дьоммут хамнаһын төлөөтүбүт. Дьону кыһын хам тоҥорбот туһугар таас чоҕу төлөбүрэ суох биэрбиппит. Миллиартан тахса сууманы ылардаах этибит, биһиги курдук кыра тэрилтэҕэ улахан иэс үөскээтэ.

Сылга 800-900 мөл. солк. суумалаах бородууксуйаны оҥоробут, ол аата биир сыл харчы ылбакка босхо үлэлээбит курдукпут. Сахабыт Сиригэр таас чоҕу хостуур кыра тэрилтэлэр Ньурбаҕа, Сунтаарга, Тааттаҕа, Сангаарга, Зырянкаҕа бааллар. Сылга 800 туонна чоҕу өрөспүүбүлүкэ иһигэр туттабыт.

Харчыбыт 90% ОДьКХ ГУП биэрэр, сылтан сыл ыытар үбүлээһиннэрэ мөлтөөн иһэр. Оҥорон таһаарыыны сайыннарыахпытын үбүлээһин хааччаҕа атахтыыр. Төлөбүр кэмигэр кыайан кэлбэккэ нолуокпутун да төлөөбөккө олоробут, ол иһин моҥкуруут ыытарга модьуйдулар. Онон Бырабыыталыстыба күүскэ үлэлэһиэн наада. 2026 с. бүтүөр диэри хамнаспытын, нолуокпутун төлүүргэ тэрилтэбитигэр кырата 670 мөл. солк. наада.  

Быыһык кэмнэр кэллилэр

-Гаас ситимэ барыларыгар киирэ илик, оччотугар ити эппит алта улууһуҥ кыһыны хайдах туоруулларый?

-Сирбит-дойдубут олус киэҥ-куоҥ, гаас турбатын тардарга миллиардынан үп наада. Үп-харчы кырыымчык кэмигэр ол көрүллүбэтэ буолуо. Бырабыыталыстыба ОДьКХ тэрилтэтин уларытан, саҥа сүүрээни киллэрэргэ, ороскуоту аччатарга үлэлэһэр. Кирэдьиит ылаллар дуу, хайдах дуу. Тоҕо эрэ «Якутуголь»-га харчылара төлөнө олорор, олохтоох дьон үлэлиир кыра хампаанньаларыгар үбүлээһин, кыһамньы суох. РФ Минэнерго сурук суруйан ыыппыппыт, СӨ Бырабыыталыстыбатыгар нэдиэлэ аайы сурук ыытабыт. Ил Түмэҥҥэ 2025 с. бу балаһыанньаны быһаарарга эппитим.

-Норуот дьокутаатын быһыытынан, туох үлэни ыытаҕыный?

-Сокуоннары сөп түбэһиннэрэр сүрүн үлэбит таһынан, Таатта-Томпо уокуругуттан турбут дьокутаат, «Төлөн» АУо бырамыысыланнай хампаанньа буоларын быһыытынан, улууспут дьаһалтатын кытта сөбүлэһии түһэрсэн, социальнай бырагыраама олоххо киирэригэр көмөлөһөбүт, сылга 10-12 мөл. солк. ыытабыт. Аахсыйалаах дьоммутугар дибидиэн төлүүр этибит, иэспит-күүспүт мунньуллан, биэс сылга онтубут тохтоото.  

Икки улуус олохтоохторун кытта көрсөбүт, тус көрсүһүүгэ кыһалҕалаах дьон кэлэллэр, сурук ыыталлар, кыах баарынан көмөлөһөбүт. Дьокутааттары кытта Томпоҕо тиийэ сылдьан, сир баайын хостуур эбийиэк үлэтин тула дьүүллэспиппит. Этнологическай эспэртиисэ ыытыллан, төрүт олохтоох дьон быраабын күөмчүлээбэккэ, экология кодексатын тутуһан бырамыысыланнас үлэлиэхтээх.  Айылҕа баайа хостонон, туһаҕа тахсан, бүддьүөккэ үп-харчы киириэхтээх, биир өттүнэн олохтоох нэһилиэнньэҕэ охсуулаах буолуо суохтаах.

Быыһык кэмнэр кэллилэр, балаһыанньа ыарахан эрээри, куһаҕаны эрэ хаһыспакка, ону күөртээбэккэ инникигэ эрэллээх буоллахпытына этэҥҥэ туоруохпут. Ону дойдум дьоно, быыбардааччыларым өйдүөхтэрэ дии саныыбын.

Хаартыска: Прокопий Рахлеев архыыбыттан.