Уопсастыба

Тэрээһини модератор Алексей Пахомов иилээн-саҕалаан ыытта. Кэпсэтиигэ сүрүн хайысханан үлэһиттэр хамнастара, биэнсийэ уонна демография боппуруоһун тула кэпсэтии барда. Онно сүрүн иһитиннэриини Госдуума дьокутаата, «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа фракциятын чилиэнэ Федот Тумусов оҥордо. Салгыы баартыйа социальнай бырайыагын быһыытынан үлэлиир СӨ кыраасданнар бырааптарын көмүскүүр Киин эрэгийиэннээҕи бэрэстэбиитэлэ Снежана Назарова кыттан дьон-сэргэ күннээҕи олоҕор көрсөр кыһалҕаларынан -социальнай боппуруостарынан бу тэрилтэ хайдах-туох үлэни ыытарын билиһиннэрдэ.

Хамнаһы ааҕыыны уларытыахха

Дьокутаат бу тэрээһиҥҥэ хамнас, биэнсийэ, демография туһунан кэпсииригэр үксүгэр Арассыыйа хотугу өттүн уонна киин сирдэрин олохтоохторун күннээҕи олохторун холобурдарыгар хардарыта тутан кэпсээтэ. Ол курдук, билигин хоту сиргэ хамнас киин сирдээҕэр икки-үс төгүл кыратын, оттон маҕаһыыннарга сыана төттөрүтүн икки-үс төгүл ыараханын этэн туран, баартыйа уонна дьокутаат быһыытынан сокуоннарга уларытыылары киллэрэр көҕүлээһиннэрин билиһиннэрдэ.  Кини билигин хамнаһы ааҕыыга урукку курдук хотугу надбавка, оройуоннааҕы кээписиэн бүддьүөт суотуттан төлөнөрүн курдук  сокуон барылын оҥорон, дойду парламеныгар киллэрбит. Ону ылымматахтар эрээри, билигин дьокутааттар көрүүлэригэр турар. Ити эбии төлөбүрдэр билигин бүддьүөттэн көрүллүбэт буоланнар, үлэни биэрээччи быһаарыытыгар ыйана сылдьаллар. Онон ити төлөбүрдэр хамнаһы ааҕыыга атын бырыһыаннарынан саптарыллан, үллэһиллэн хааллаллар, судургу формулаҕа кубулуйда диэн дьокутаат өссө, эбии көҕүлээһиннэрин кэпсээтэ. Билигин үлэһит хамнаһын хотугу надбавкатыттан уонна оройуоннааҕы кээписиэниттэн тутуллар нолуогу тохтоторго, нолуоктан босхолуурга туруорсар этии киллэрбит.

Онон Федот Семенович бэлиэтииринэн, урукку курдук хотугу сир хамнаһынан ыҥырар, дьону олохсутар кыаҕын сөргүтэр наада диэн бэлиэтээтэ. Манна диэн эттэххэ, бу иннинэ Москубаҕа баартыйа хамнас чааһыгар улахан мунньаҕы ыыппытын санатта. Онно баартыйа лиидэрэ, фракция салайааччыта Сергей Миронов, Госдуума бэрэссдээтэлин солбуйааччы Александр Бабаков, дьокутаат Валерий Гартунг уо.д.а. фракция чилиэннэрэ бу туһунан этии киллэрбиттэрин, туруорсубуттарын сиһилээтэ.

Биэнсийэ чааһынан

Баартыйа фракцията биэнсийэ чааһыгар эмиэ сэбиэскэй саҕаттан олохтоммут биэнсийэҕэ тахсыы сааһын төттөрү чөлүгэр түһэрэргэ туруорсарын билиһиннэрдилэр. Ол аата, хоту сиргэ  эр дьон 55, дьахталлар 50 саастарыгар, атын сирдэргэ 60 уонна 55 саастарыгар. Онно эбии, биэнсийэ орто кээмэйэ үлэһит кэлиҥҥи үлэтигэр ыла сылдьыбыт хамнаһын 40% кыра буола суохтааҕын ситиһэргэ дьулуһабыт диэтэ. Билиҥҥи ааҕыынан биэнсийэ кээмэйэ хамнас 20-30 %-гар тэҥнэһэр.

Салгыы биэнсийэни төлөөһүҥҥэ бүтэһик үлэ миэстэтин оройуоннааҕы кээписиэнэ оннунан хаалыахтаах. «Биэнсийэҕэ тахсааччы хоту үлэлээбит бырааба манна көмүскэниэхтээх. Бу кини доруобуйатынан, үлэтинэн ылбыт бырааба»,- диэн этэр. Билигин  биэнсийэлээх киһи уһук хоту оройуонтан  Дьокуускайга кэллэҕинэ ол кээписиэнэ аччыыр, оттон соҕуруу эрэгийиэҥҥэ көстөҕүнэ олох да дуона суох хаалар, сотуллар даҕаны. Онуоха туруорсан фракция сөптөөх сокуон көҕүлээһинин оҥорон Госдуума көрүүтүгэр  киллэрбит.

Ол, демографияҕа дьайар

Дьокутаат хамнас, биэнсийэ уонна сыана үрдүгэ Уһук Илин демографиятыгар быһаччы дьайалларын бэлиэтээтэ. Ол түмүгэр кэлиҥҥи 15 сыл устата бу эҥээр нэһилиэнньэ көһөрүн, көҕүрээһинэ тохтооботун бэлиэтээтэ. Бастаан уһук сирдэртэн оройуон киинигэр, салгыы куоракка, түмүккэ соҕуруу көһүү билигин ханна да биллэр маршрут буолла диир.  

Крановщик операторынан суруллуохтаах...

Снежана Назарова, баартыйа социальнай бырайыагын быһыытынан үлэлиир СӨ кыраасданнар бырааптарын көмүскүүр Киин эрэгийиэннээҕи бэрэстэбиитэлэ дьону кытта үлэлэрин билиһиннэригэр сүрүннээн хомунаалынай төлөбүрдэри хаттаан аахтарыы, биэнсийэни анааһын, хамнаска иэһи төлөөһүн, чэпчэтиилээх эминэн хааччыйыы, социальнай төлөбүрдэри анааһын, тулаайахтары уонна хаарбах дьиэттэн көһөрүллүбүттэри олорор дьиэнэн хааччыйыы,  анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр көмөнү оҥоруу курдук кыһалҕанан кэлэллэрин саас-сааһынан кэпсээтэ. Онно бу Киин сүрүн соругунан дьон бэйэлэрин бырааптарын сатаан көмүскүү үөрэнэллэрин уонна былаас уорганнара сокуоннары тутуһалларын ситиһии буоларын, көмө босхо оҥоһулларын санатта.

Ол курдук, кэлиҥҥи сылларга биэнсийэни анааһын хайысхатынан боппуруос киириитэ 2024 сылтан 2026 сылга диэри 20 бырыһыаҥҥа диэри улааппыт. Онно биир холобуру аҕалбыта, кырдьыга да олохпутугар эргиччи баар. Өр сылларга Өлүөнэтээҕи пароходствоҕа уста сылдьар кырааҥҥа крановщигынан үлэлээбит киһи идэтинэн эрдэ биэнсийэҕэ тахсыахтааҕын биэнсийэ пуондата, кэлин суут аккаастаабыттар. Биричиинэтэ - үлэлиир киниискэтигэр «Крановщик плавучего крана» диэн суруллубут, оннук идэ биэнсийэҕэ эрдэ тахсааччылар кэрискэтигэр суох эбит. Оттон кини бу идэҕэ настаабынньыктаабыт, үөрэппит үлэһитэ өссө биэс сыл иннинэ биэнсийэҕэ тахсыбыт. Онно өр кэмнээх, суутунан кытта эргитиилээх быһаарсыы кэнниттэн биллибитэ - эрдэ биэнсийэҕэ тахсааччыга каадыр отделыгар сөптөөх  «оператор плавучего крана» диэн кэрискэҕэ киирэ сылдьар идэ суруллубут. Ол эрэ кэннэ ЛОРП-тан бу киһи кырдьык идэтинэн үлэлээбитэ диэн ыспыраапканы ылан, биэнсийэтигэр дьэ таһаарбыттар. Бэрэстэбиитэл эппитинэн, маннык сыыһа-халты толоруулартан, суруйуулартан дьон кыһалҕаланар, кииҥҥэ кэлэн сүбэ, өйөбүл көрдүүр дьон үгүс.  

Социальнай биэнсийэлээхтэр, инбэлииттэээх дьон билигин ортотунан 18 тыһ. солк биэнсийэҕэ олорооччулар араас кыһарҕаҥҥа ыллаттаран микро заемҥа киирэн, салгыы кыайан төлөспөт балаһыанньалара үөскүүрүн, онно эмиэ сөптөөх мэхэньиисими сүбэлээн көмөлөһөллөрүн кэпсээтэ.

Хамнастарын кэмигэр ылбатах эбэтэр балыйтарбыт үлэһиттэр бу кииҥҥэ элбэхтик кэлэллэр. Ол курдук аутсорсингынан үлэлиир клининговай, өҥө оҥорор бүддьүөт тэрилтэлэрэ үлэһиттэргэ хамнастарын хойутаталлар, сороҕор нолуоктан куотан ГПХ дуогабарынан үлэҕэ ыланнар, үлэһиттэр уоппуската, больничнайа суох үлэлииргэ күһэллэллэр. Аны оптимизацияҕа түбэспит филиаллар, структурнай подразделениелар үлэһиттэрин ахсаана элбээн иһэрэ  бэлиэтэнэр.  

Боппуруос, этии чааһыгар

Пресс кэмпириэнсийэлэргэ үгэс курдук элбэх бириэмэни бу чаас ылар. Бу тэрээһиҥҥэ суруналыыстар дьокутаат Федот Тумусовка аадырыстаан хас да боппуруоһу биэрдилэр. Бастакынан соҕуруу Саха Сиригэр уматыгынан хааччыйыы билигин да уустугун, тоҕо маннык балаһыанньа быһаарыллыбатын чуолкайдастылар.  «Уматык дэпписиитэ ньиэп, уматык собуоттарын ытыалааһыны кытта ситимнээх. Соҕуруу Саха Сиригэр уматыгынан хааччыйыыга кодтары биэриигэ электроннай ситими үлэлэтии боппуруоһунан өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатыгар тахсан билсибитим. Билигин бу Сунтаарга баран эрэбин, онно эмиэ бары айанньыттар курдук трасса устун ханна саппараапкаланарбытын толкуйдуубут. Тустаах сулууспалар манна сүрүннүүр үлэни билиҥҥигэ диэри тэрийэ иликтэрэ көстөр», -диэн дьокутаат эттэ.

Суолу оҥоруу өттүгэр киирбит боппуруоска кини Чурапчы киинигэр уулуссалар мөлтөх туруктаахтарын, Үөһээ Бүлүү таһынан Бүлүү өрүһү туоруур муостаны тутуу билигин бырайыакка эрэ баарын, федеральнай суолларга өрөмүөнү ыытыыга наадалаах үптэн 40-50  эрэ көрүллэрин холобурдаан, кини Росавтодор салалтатыгар ыйытык ыытарыгар эппиэт, түмүк олус хойутаан кэлэрин санатта.

Эргэ, хаарбах олорор дьиэлэртэн көһөрүү туһунан ыйытыкка кини өрөспүүбүлүкэ сөптөөх үлэни ыытан, федеральнай бүддьүөттэн балайда үп көрүллүбүтүн, сороҕун ситэри туһаммакка хаалыы тахсарын икки өрүттээх хартыына диэн быһаарда.

Ыйытык кэмигэр харчыны туһаныыга мобильнай приложениеларга харгыс тахсыытын туһунан чуолкайдыырыгар РФ Сыыппара министиэристибэтигэр ыыппыт ирдэбилигэр хоруй өссө кэлэ илик, эбии 7 хонук кэтэһэригэр көрдөспүттэрин билиһиннэрдэ. Мобилизацияны биллэрии туһунан тугу билэҕиний диэн ыйытыкка, кини: «Оннук хабааннаах информацияны дьону кытта биир кэмҥэ ылабын, сороҕор суруналыыстар өссө эрдэ билбит-көрбүт буолаллар», -диэн чопчу хоруйдаата.

Алексей МАТВЕЕВ

Хаартыска Федот Тумусов мах -ханаалыттан