Уопсастыба

1976 сыллаахха Канада көбүөрүттэн кыһыл көмүс мэтээли аҕалбыт Павел Пинигин, үрүҥ көмүс мэтээл хаһаайына Александр Иванов, көҥүл тустуу чыпчаалыгар тиэрдибит улуу тренер Д.П. Коркин олоҕун аргыһа, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна Александра Семеновна Коркина, кыыстара Гея Дмитриевна, улахан успуорка дьиҥ дьоруойдуу хорсун быһыыны оҥорбут бөҕөстөрү кытта биир кылааска үөрэммиттэр, улуус, нэһилиэктэр баһылыктара, тустууга сүгүрүйээччилэр, тириэньэрдэр, педкэлэктиип, успуорт үлэһиттэрэ, биллиилээх бөҕөстөр кыттыыны ыллылар. Дьоһун, аарыма Сэргэни Хатылы нэһилиэгиттэн норуот маастара Вячеслав Барашков уустаан-ураннаан, чочуйан оҥорбут.

Сүргэни көтөҕөр тэрээһин

“Күн көрөр сиригэр, уу тохтуур сиригэр күөх үүнэр” дириҥ ис хоһоонноох эҕэрдэлэри улуус Баһылыга Степан Анатольевич Саргыдаев, улуус дьокутааттарын мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Яков Павлович Оконешников, Д.П.Коркин аатынан Олимпийскай эрэллэр оҕо спортивнай интэринээт-оскуолатын дириэктэрэ Станислав Афанасьевич Захаров, физкултуура-успуорт үнүстүүтүн бэрэсидьиэнэ Михаил Дмитриевич Гуляев, “Прогресс” тутуу тэрилтэтин ген.дириэктэрэ Алексей Семенович Пинигин, нэһилиэктэр баһылыктара Алексей Леонидович Бурцев (Хоптоҕо), бииргэ үөрэммиттэр Василий Васильевич Борисов, Семен Сергеевич Окоемов, Татьяна Афанасьевна Гоголева, “Комплекс” бааһынай хаһаайыстыба салайааччыта Иван Николаевич Парфенов, Таатта улууһун улууһун Бочуоттаах олохтооҕо Гаврил Иванович Каприн, “Монреаль-50” дьоруойдара, Чурапчы улууһун Бочуоттаах олохтоохторо Александра Семеновна Коркина, Павел Павлович Пинигин, Александр Николаевич Иванов эҕэрдэлээтилэр.

Чуолаан, Степан Саргыдаев бастакы кыһыл көмүһү 1972 с. Мюнхентэн аҕалан чаҕылхай холобуру көрдөрбүтүн, киэҥ суолу тэлбитин уонна 2028 с. улуу тириэньэр 100 сылыгар бэлэмнэнии чэрчитинэн, бу атырдьах ыйын 17 күнүгэр, Ил Дархан Айсен Николаев тэрээһин мунньаҕы Чурапчыга ыыппытын, улахан успуорт саалата тутуллуохтааҕын кэпсээтэ. Яков Оконешников оччотооҕу оскуола-интэринээт педкэлэктиибэ, оройуон салайааччылара И.П. Листиков, А.К. Софронов, К.С. Постников, А.С. Шадрин дьону биир сыалга-сорукка түмпүттэрин, быйыл Александра Семеновна Коркина үбүлүөйдээх 90 сааһа бэлиэтэниэхтээҕин, Михаил Гуляев 60-с сыллардаахха тустуу оскуолатын астаран өрөспүүбүлүкэ бары муннуктарыттан талааннаах оҕолору аҕалан дьарыктаабыт тыа сирин тириэньэрэ Д.П. Коркин “... Күүс кыайарынан, сүрэх баҕатынан ...” эппит андаҕарын толорбутун түмүгүнэн кыһыл уонна үрүҥ көмүс мэтээллэр кэлбиттэрэ саха норуотун үөрэххэ-сайдыыга тиэрдибиттэрин бэлиэтээн эттэ.
80-с сылларга оройуон успуорка кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, дуобакка ССРС маастарыгар хандьыдаат Семен Семенович Пинигин ити дьоро кэми үтүө өйдөбүллэринэн ахтар-кэпсиир: “Ити күннэргэ Монреалынан олорбуппут. Үһүөн мэтээлгэ тиксибиттэригэр уруй-айхал бөҕө, бары дорооболоһо сылдьабыт. Чурапчыга кэлиилэригэр, баартыйа райкомун дьаһалынан олимпиецтэри көрсөр, сынньатар буоллубут. Сөмөлүөтүнэн көтөн кэлээттэрин кытта, Ленин болуоссатыгар улахан көрсүһүү буолбута. Онтон, биһиги төрдүө буоламмыт охотобщество бэрэссэдээтэлэ Василий Кириллович Ноев, охотовед Ньургустаан Михайлович Монастырев, “Урожай” бэрэссэдээтэлэ Станислав Семенович Романов буоламмыт балыктыыр күөлү көрдөөтүбүт. Балык үөскэтиитинэн дьарыктанар Макаров Баһылай-Балаҕаннаах Баһылайы буламмыт, Мындаҕаайылыыр суол төрдүгэр баар күөлгэ биэс сыллааҕыта соболору ыыппытыгар тиийдибит. Балык баара биллэрэ. Тириэньэрдэрэ Константин Сергеевич Постников олимпиецтэрбитин аҕалтаабытыгар, күөлбүтүн тардаммыт, бөдөҥ собо бөҕөтүн таһаарбыппыт. Үөрүү-көтүү бөҕөтө буолбута. Уолаттарбыт Арамаан, Байбал, Александр собо миинин ахтыбыттар аҕай этэ. Ордубутун баар дьоҥҥо түҥэппиппит. Бэлэх быһыытынан ылаттаабыт икки уостаах булт сааларынан сыал ыттарбыппыт. Ол кэнниттэн уолаттарбытын нэһилиэктэринэн тарҕаппыппыт. Павел Пинигини комсомол райкомун 1-кы сэкэрэтээрэ Тимофей Тоскины кытта дойдутугар Дириҥҥэ, Роман Дмитриеви Мугудайга, Александр Иванову кэргэнин дойдутугар Сылаҥҥа атаартаабыппыт. Сэргэ туруорбуппут. Ол күөлбүт “Олимпийскай күөл” диэн ааттаммыта”.
Улуус дьаһалтата Павел Павлович Пинигиҥҥэ, Александр Николаевич Ивановка, Александра Семеновна Коркинаҕа Махтал Ссруктары, 50-нуу тыһ. солк сэртэпикээттэри, “Прогресс” тутуу тэрилтэтин ген.дириэктэрэ А.С. Пинигин саха чорооннорун, Тааттаттан Г.И. Каприн “Куома Чааскын”, “Иннокентий Тарбахов” кинигэлэрин, “Үтүө дьулуур оонньууларын” кыайыылааҕар Василий Николаевич Гоголевка “Оройуон социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар үтүөлэрин иһин 2-с истиэпэннээх” Бочуоттаах бэлиэни, 80-с сыллардаахха оройуон успуордун салайбыт, 83 саастаах успуорт бэтэрээнэ Семен Семенович Пинигиҥҥэ “Чурапчы улууһун Бочуоттаах бэтэрээнэ” бэлиэни, “Комплекс” бааһынай хаһаайыстыба салайааччыта И.Н. Парфенов РСФСР чөмпүйүөнэ Василий Николаевич Алексеевка убаһа сэртэпикээтин, уо.д.а. үөрүүлээх дьаһал кыттыылаахтара үгүс өйдөбүнньүк бэлэхтэри туттартаатылар.
Устуоруйаҕа тиһиллэр Олимп чыпчаалыгар дабайыы 50 сыллаах үбүлүөйүгэр анаммыт өйдөбүнньүк сэргэни туруоруу үтүө өйдөбүллэри хаалларда. Сэргэ туруоруллуута саха уолаттарын хорсун санааларын, тулуурдарын, Улуу Кыайыыларын үйэлээх бэлиэтинэн буолар.

Санаалар

Александра Семеновна Коркина:

--Дмитрий Петрович 1964 с. Токиотааҕы Олимпиадаттан тустуунан дьарыктааһын саҥа ньымаларын, идиэйэ бөҕөнү аҕалбыта. Оҕону эт-хаан эрэ өттүнэн буолбакка, өй-санаа өттүнэн иитэн, эрчийэн, норуокка, дойдуга туһалаах буола үүнэллэригэр сыратын биэрэн үлэлээбитэ. Үөрэнээччилэрэ ситиһиилээх кэлэллэрэ. Айдаана-куйдаана суох уу-чуумпу эйгэҕэ үлэлиирэ, иитиллээччилэрин наһаа таптыыра, бэйэлэригэр олус барсар хос ааттаталыыра, киниэхэ иитиллибит, дьарыктаммыт оҕолор үксүлэрэ маастардарынан, сөбүлүүр идэлэрин баһылааннар, ситиһиилэрдээх, үчүгэй үлэһит дьон буолбуттара.

Павел Павлович Пинигин, Олимпийскай чөмпүйүөн, Ил Түмэн дьокутаата:

--Лоп курдук, 50 сыллааҕыта, мин төрөөбүт-үөскээбит Дириҥмэр, биир дойдулаахтарым, ол иһигэр, оройуон успуорка кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, бүгүн манна кэлэн кыттыыны ыла сылдьар Семен Семенович Пинигин, күөл нөҥүө баар ыһыахтыыр сиргэ сэргэ туруорбуттара, алгыс эппиттэрэ. Сыллата тиийэммин сэргэбин кууһабын. Бу саҥа туруоруллубут сэргэ эмиэ үйэ тухары чиҥник турдун! Улуу учууталбыт Дмитрий Петрович, Александра Семеновна олорбут дьиэлэрин тэлгэһэлэригэр “символично” турда. Көбүс-көнө гына кыһыллан оҥоһуллубут, баараҕай, ыҥыра-угуйа, кыайыыларга аҕала турдун! Эрэнэбин. Соторутааҕыта, от ыйын 9-27 күннэригэр, мас тардыһыытын аан дойдутааҕы Федерациятын бэрэсидьиэнэ Вячеслав Анатольевич Нестерев өйөбүлүнэн Канада Монреаль куоратыгар баран кэллим. Александр Николаевичка уонна миэхэ, иккиэммитигэр, бейсболка уонна “Монреаль-50” значогун бэлэхтээтилэр. Олимпийскай дэриэбинэҕэ баар 9 этээскэ олоро сылдьыбыт хоспун көрдүм, сырыттым. Стадион аттыгар баар өйдөбүнньүккэ аатым көмүһүнэн суруллубут. Оскуола-интэринээт дьоллоох томтор, манна дьоллоох дьон олороллор. Коркины өйөөбүттэрэ, түмсүбүттэрэ. Кыайыы биир санаалаах буолууттан, сомоҕолоһууттан кэлэр. Томторбут үүнэ-сайда турар. Тутуулар ыытыллаллар. Үнүстүүт баар буолла. Олимпийскай чөмпүйүөн кэлэригэр саарбахтаабаппын. Успуорт бырааһынньыгын оҥорбуккутугар үөрдүм, дьоллоннум!

Александр Николаевич Иванов:

--Бу тэрээһинтэн, сэргэттэн, улаханнык үөрдүбүт, соһуйдубут. Ол өрдөөҕүтэ ааспыт от ыйын 31 күнэ сүрдээх долгутуулаах этэ. Үһүөн финалга тахсыбыппыт. Быһаарыылаах түгэннэр этэ. Биһи Романныын иккиэн үрүҥ көмүстэннибит. Павел тустуохтаах. Эрэлбит кини эрэ хаалла. Дойдубутугар кыһыл көмүһэ суох хайдах тиийэбит диэн долгуйабыт. Павелбыт баҕа санаабытын толорбута! Финалга тахсан, чахчы, хорсун, дьоруойдуу быһыыны оҥорбута!! Ону бары билэҕит. Оччоттон күн бүгүнүгэр диэри киэн туттабын. Финалга подвиг оҥорбута, билэҕит. Ким да мэлдьэспэт гына тустубута. Онтон, Романтан судьуйалар кыһыл көмүһүн “сиэбиттэн хостоон ылбыттара?!” Мин кэккэлэһэ көбүөргэ эмиэ японецтыын туста сылдьабыт. Хапсыһыы бүтэрэ уонча сөкүүндэ эрэ хаалбытыгар Роман очкуонан кыайан иһэрэ! Онтон биирдэ көрбүтүм, иккиэннэрин устан кэбистилэр. Судьуйаҕа утарсыбакка илиитин биэрбитэ. Көбүөртэн саҥата суох чуумпутук тахсан барбыта. Соһуйдум. Тиийбитим, Романым биир сири тобулу көрөн баран, саҥата суох соҕотоҕун олорор. Көлөһүнэ тохтообокко сарт түһэр. Хайдахтаах курдук бэйэтин кыана туттарын, күүстээх санаалааҕын өссө төгүл итэҕэйбитим. Үҥсэргээбэтэҕэ. Аймамматаҕа. “Эмоциялаабатаҕа”. Эр киһилии кытаанах хараахтарын көрдөрбүтэ. Оннук иккиэн саҥата суох олордубут. Павел туста тахсаары сылдьара. Өр олордубут. Онтон, Романым, “Чэ, бардыбыт” диэтэ. Олимпиада мэтээлэ ыараханнык кэлэр. Пьедесталга тахсарга “барьердары” туоруугун. Тустууну таптаан, күүскэ үлэлээн, анаалыстаан. Ситиһии кэлэрэ бэйэҕититтэн тутулуктаах. Тустуу диэн “единоборство”, ким да көбүөргэ киирэн көмөлөспөт. Бэйэҕит тустаҕыт. Ыарахаттар баар буолуохтара. Олох ыарахаттартан турар. Ыарахаттары туораатахха олоҕун тупсан иһэр. Барытыгар оннук, үлэ, олох бары салааларыгар. 50 сыл эттэххэ дөбөҥ, наһаа уһун кэм эбит. Мэтээл суоҕуттан хомойобут, кэлэ илик. Ыччаттарбыт чэгиэн буола улааттахтарына, кэлиэ. Саамай талааннаах омуктар -- сахалар. Элбэх эбиппит буоллар аан дойдуга батан сылдьыа суоҕа этибит. Барыбыт кыайыыбыт. Уникальнай ситиһии. Биир тириэньэр үс үөрэнээччитэ үһүө мэтээллээх кэлбиттэрэ успуорт устуоруйатыгар суох. Ситиһиилэр баар буоллуннар, сахалар туругура, сайда турдуннар!

Баһылай Посельскай. Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ.