Уопсастыба

2026 сыл – ҮРҮҤ АЙЫЫ ТОЙОН СЫЛА.

БАЛАҔАН ЫЙА – УЛУУ СУОРУН ЫЙА

Балаҕан ыйын – кулун тутар ыйы батыһар.

         Балаҕаны Саха үс көрүҥун туттан олорор үгэстээх Кыстык балаҕан, сайылык, отордуур балаҕан диэн. Балартан саамай кичэллээхтик биллэн туран кыстык балаҕан оҥоһулллар. Балаҕан ыйыгар отордуур балаҕаҥҥа олоро туһэн баран, Сэмэнэптэн кыстык балаҕаҥҥа көһөллөр ол аата балаҕан ыйын 14 күнүгэр.   Сэмэнэп (Сибэтиэй Симеон Столпник ). Ыал үксэ отторун үлэтэ бүтэн «кыдама сууйуута» диэн алаадьы сииллэрэ. Мас сэбирдэҕэ түһэр. Тайах, таба сүүлэ саҕаланар, өрүс балыга муораҕа айанныыр. Кылгас кэмҥэ, сайын иккистээн эргийэн, дьахталлар «быттанар» үтүө күннэрэ үүнэллэр. Ый 21- с күнүгэр «сырдык» уонна «хараҥа» тэҥнэһэр, мантан ыла түүн баһыйан барар, онон күн-дьыл хонугунан ааҕыллар буолар. Былыргынан эттэххэ, эргэ дьыл саҕаланар. «Балаҕан ыйа кулун тутар ыйы батыһар». Ый өксүөннээх уонна 20-с чыыһыла диэки сайын эргийэр, ону «дьахтар быттанар кэмэ» дииллэр. Икки ардахтаах: кус барар уонна от-мас ииктэтэр (ый бүтүүтэ эбэтэр алтынньы саҥатыгар). Оту-маһы хайдах ииктэтэринэн кэлэр сааһы билгэлииллэр. Тыала биир: көтөҕө түһэрэр тыал. Балаҕан ыйынан кыһын хойутуон дуу, эрдэлиэн дуу быһаараллар.

Балаҕан ыйын билгэтэ

Балаҕан ыйын 3 күнэ – бу күн күннээх буоллаҕына, аччаабыта өссө 4 нэдиэлэ үчүгэй күн-дьыл туруоҕа.

Балаҕан ыйын 5 күнэ – хаһыҥ түһэр.

Балаҕан ыйын 8 күнэ – сарсыарда дьыбардаах буоллаҕына, кыһын эрдэ кэлэр уонна тыйыс буолар. Хортуоппуйу хостооһун саҕаланар.

Балаҕан ыйын 10 күнэ – көмүс күһүн. Собо тиксэр (күөл кытыытыгар тахсар).

Балаҕан ыйын 13 күнэ – туруйа барар.

Балаҕан ыйын 14 күнэ – Сэмэнэп таҥара, саха ыала отордууртан кыстыкка көһөр кэмнэрэ. Куорат ыала дачаларыттан дьиэлэригэр куораттааҕы дьиэлэригэр көһөллөр. Бу күн былыттаах уонна ардахтаах буоллаҕына, күһүн уһуур.

Балаҕан ыйын 14-21 күнэ – Дьахтар сайына саҕаланар, дьахтар сайынын бастакы күнэ ыраас, чаҕылхай буоллаҕына – ичигэс күһүн. Силбиктэннэҕинэ – кураан күһүн.

Балаҕан ыйын 19 күнэ – хаар хаһыҥ түһэр. Үөл кус балаҕан ыйын 30-гар диэри барар, аҕарым буолар.

Балаҕан ыйын 20 күнэ – хаастар бараллар, аҥыр хаһыытыыр.

Балаҕан ыйын 24 күнэ – Ый туолуута. Силбик түһэр.

Балаҕан ыйын 27 күнэ – Иһийээнэп Сир тоҥор таҥарата. Эһэ арҕаҕар, моҕотой хороонугар киирэллэр. Муора хааһа соҕуруу баран бүтэр. Кус-хаас үөһэнэн айаннаатаҕына, уһун кураан күһүн буолар

Балаҕан ыйын 28 күнэ – үүнээйи силис тардара тохтуур. Эһэ сэттэ күн устата аһыырын баанан, утуйарга оҥостор. Анды оҕото барар. Хотуттан тыалырдаҕына, курас, тымныы күһүн буолар.

Ааһан иһэр сайыммыт

Быйылгы сайыммыт кэлиҥҥи сылларга өтөрүнэн буолбатах сайын кэлэн ааһан эрэр.Ол курдук бэс ыйа хотуттан тохтообокко тыалыран тымныы ый кэлэн ааста , ардаҕынан да хатаҕалаата. Бу бэс ыйын 17 күнүгэр Дьокуускайга, Илин Эҥэр, Киин улуустарга улахан алдьатыылаах буурҕаны кытта этиҥнээх ардах кэлэн ааспыта. Бу эмискэ баҕайы куйаас туран онтон тымныы салгын кэлэн ону кытта охсуһуу түмүгэр буолбута. Ньурбаҕа, Удачнайга хаардаан соһуппута.От ыйа үгүс улуустары ардаҕынан хатаҕалаата, Сахабыт Сирин бу да алдьархай ардахтар тумнан ааспатылар , ол гынан быйылгы сайыммыт үгүс ардаҕынан хатаҕалаата, Сунтаар улууһугар аҕыйах хонукка 2-3 ыйдааҕы нуорма ардах түһэн улахан хоромньуну таһаарбыта. Верхоянскайга ардах содулугар Баатаҕай - Алыыта, Дьарҕалаах, Кустуур ууга барбыттара ол охсуута күн бүгүнүгэр дылы салҕанар. Ону таһынан Эбэбит уута үгүс арыылары ылан Хаҥалас улууһугар оттуурга уустуктары үөскэттэ.

Сылын аайы “Үргэл” сулуспут хаамыытын кэтээн көрөрбүнэн быйылгы сыллаахха “Үргэлбит” ыйы иһинэн киирэн тахсыбыта ол үчүгэй дьылларга буолар , урукку сылларга ыйтан олох ыраах сылдьар этэ, өбүгэлэрбит барахсаттар наһаа да мындыр толкуйдаах эбиттэр айылҕаны эрдэттэн курдаттыы билэллэрэ, ыарахан олохторугар ол туһалаатаҕа. Онон быйыл балай да оппут бэркэ үүнэн сир аайы былааны балай да толордулар, сир оҕуруот аһа дэлэйдик үүнэн, кус көтөр да баар бэртээхэй сайына кэлэн ааһан эрэр.

Оттон Саха Сиригэр «дьахтар сайына» балаҕан ыйын 6-14 күннэригэр күнэригэр кэлиэхтэрэ, быйыл үгүс улуустарга хаһыҥ суоҕун кэриэтэ хойутаан түһүөн сөп. Салгын температурата күнүс +12…+16°C, оттон түүн +3…+6°C кыраадыс туруо. Бу барыта Европаттан кэлэр “Атлантическай” антициклон “Арктическай” циклону кыайан маннык сылыйыы үчүгэй күннэр туруохтара. Ол эрээри, ый ортотуттан саҕалаан ардахтаах буолуо, Балаҕан ыйын бүтэһик декадатыгар ардаҕа хаарынан солбуллуо.Онон быйыл оҕуруоту, хоттуопуйу балаҕан ыйын 15 күнүгэр дылы хомуйарга кыах биэриэ. Быйыл тыабыт Балаҕан ыйын бүтүөр дылы ордук киин улуустарга күөх туран соһутара буолуо.

Декада диэн ый 10 хонуга ааҕыллар

I Декада- ый 1-10 күннэрэ

II Декада- ый 10-20 күннэрэ

III Декада- ый 20-30 күннэрэ

ИЛИН ЭҤЭР УЛУУСТАР

Балаҕан ыйа илин эҥэр үгүс улуустарга былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ арыый да сылаас буолсу, ол гынан түүнүн да улахан хаһыҥнар суохтар, онон күһүммүт уһуур курдук. I декадаҕа балай да ардахтаах буолсу,II -декадаҕа ардаҕа кыра буолсу, III декадаҕа ардаҕа суох.

Бу ый I Декадата урукку сылларга тэҥнээтэххэ түүнүн күнүһүн балай да сөрүүн буолсу. күнүс +19С+15С кыраадыс сылаас, түүнүн +8С+5С. II Декада күнүс +10С+7С кыраадыс сылаас, түүнүн  +5С +3С  кыраадыс сылаас.

III Декада Күнүс +9С+6С кыраадыс сылаас, түүн  +4С +2С  кыраадыс  сылаас буолсу.

Илин Эҥэр улуустарга: Балаҕан ыйын орто температурата  6С,    Ардахтаах күнэ – 10 хонук       Ыраас күннээх күнэ - 6 хонук               Былыттаах күнэ -11 хонук

КИИН УЛУУСТАР

Киин улуустарга II Декадаҕа ардаҕа балай да курдук. I-III декадаларга быстах ардахтардаах буолсу.Бу ыйга былыттаах күннэрэ үгүс буолан улахан хаар хаһыҥнар суохтар, хойуккааҥҥа дылы түүнүн сылаас, ити барыта хотугу муустаах байҕалбыт ириитин түмүгэ буолар.

Бу ый I Декадата күнүс +16С+13С кыраадыс куйаас, түүнүн +8С+5С сылаас. II Декада күнүс +11С+9С кыраадыс куйаас, түүнүн +5С+3С  кыраадыс сылаас.

III Декадаҕа Күнүс +10С+7С кыраадыс сылаас, түүн  +4С +1С  кыраадыс сылаас буолсу.

Киин улуустарга: Балаҕан ыйын орто температурата  6С,    Ыраас күннээх күнэ - 5 хонук      Ардахтаах күнэ – 10 хонук            Былыттаах күнэ -11 хонук

БҮЛҮҮ БӨЛӨХ УЛУУСТАР

Бүлүү эҥэр улуустарга балаҕан ыйыгар күннээх күнэ аҕыйах буолсу, былырыыҥҥыттан сөрүүн буолсу, былыттаах күнэ баһыйар, ол иһин ый аҥаарыгар диэри улахан хаар хаһыҥнар суох буолсулар. Бүлүү эҥэр улуустарга II-III декадаларга балай да ардахтаах буолсу, I декадаҕа ардаҕа кыра буолсу.

Бу ый I Декада күнүс +9С+7С кыраадыс куйаас, түүнүн +5С+3С . II Декада күнүс +10С+8С кыраадыс сылаас, түүнүн  +5С +3С  кыраадыс сылаас.III Декада Күнүс+9С+4С кыраадыс сылаас, түүн  +3С +1С  кыраадыс сылаас буолсу.

Бүлүү Эҥэр улуустарга: Балаҕан ыйын орто температурата  6С,    Ыраас күннээх күнэ - 7 хонук      Ардахтаах күнэ – 9 хонук            Былыттаах күнэ -10 хонук

ӨЛҮӨХҮМЭ, АЛДАН, НЕРЮНГРИ

Соҕуруулуу-арҕаа улуустарга быйылгы балаҕан ыйа балай да ардахтаах буолсу , ол курдук II - III декадаларга барытыгар ардахтаах буолс, арай I декадаҕа ардаҕа кыра соҕус. Салгын температурата урукку сылларга холоотоххо сөрүүн соҕус буолсу, бу ыйга улахан хаһыҥ суох , арай III декадаҕа хаардаах ардах түһүүһүк.

Бу ый I Декадата күнүс +16С+12 кыраадыс сылаас, түүнүн +8С+5С сылаас. II Декада күнүс +11С+9С кыраадыс сылаас, түүнүн  +6С +4С  кыраадыс сылаас. III Декада Күнүс+10С+6С кыраадыс сылаас, түүн  +4С +2С  кыраадыс сылаас буолсу.

Соҕуруулуу арҕаа улуустарга: Балаҕан ыйын орто температурата   6С,    Ыраас күннээх күнэ - 5 хонук      Ардахтаах күнэ – 11 хонук            Былыттаах күнэ -12 хонук

ӨЙМӨКӨӨН УЛУУҺА

Өймөкөөн улууһугар балаҕан ыйын I декадаҕа  тохтоло суох барытыгар ардахтаах буолсу, II декадаҕа кыра ардахтаах онтон III декадаҕа олох да ардаҕа суох күн дьыл буолсу ол оннугар -4С тымныйар..

Бу ый I Декадата күнүс +14С+9С кыраадыс сылаас, түүнүн +4С-2С сылаас. II Декада  күнүһүн  +11С+8С кыраадыс сылаас, түүнүн +3С+1С  кыраадыс сылаас. III Декадаҕа.Күнүһүн +6С+3С кыраадыс сылаас, түүн -3С-2С кыраадыс тымныы.

Өймөкөөн улууһугар: Балаҕан ыйын орто температурата   3С,    Ыраас күннээх күнэ - 6 хонук      Ардахтаах күнэ – 10 хонук            Былыттаах күнэ -12 хонук

ВЕРХОЯНСКАЙ УЛУУҺА

Верхоянскай улууһугар балаҕан ыйыгар балай да ардахтаах да хаардаах буолсу. I Декадаҕа ардахтаах буолсу. II декадаларга хаар ардах эҥэрдээх буолсу. III декадаҕа олох сөҥүүтэ суох күннэр түүнүн -3 кыраадыска тымныйыыһык.

Бу ый I Декадата күнүс +16С+10С кыраадыс сылаас, түүнүн 10С 8С тымныы. II Декада күнүһүн +8С+6С кыраадыс сылаас, түүнүн +3С+1С кыраадыс сылаас. III Декадаҕа Күнүһүн+6С+3С кыраадыс сылаас, түүн -3С-1С кыраадыс тымныы буолар.

Верхоянскай Эҥэр улуустарга: Балаҕан ыйын орто температурата   3С,    Ыраас күннээх күнэ - 7 хонук      Ардахтаах күнэ – 7 хонук            Былыттаах күнэ -12 хонук

 АБЫЙ, МУОМА, ХАЛЫМА, ҮӨҺЭЭ ХАЛЫМА, АЛЛАРАА-ХАЛЫМА, АЛАҺЫАЙ УЛУУСТАРА

Халыма-Индигиир эҥэр улуустарга бу ааспыт сылга тэҥнээтэххэ балай да сылаас күннэр буолсулар, атырдьах ыйа атын улуустардааҕар балай да сылыйа сылдьыбыта. Балаҕан ыйын I декадатыгар балай да өлгөм ардахтаах буолсу. I Декадаҕа ардахтаах буолсу. II декадаҕа хкыра ардахтаах буолсу, III декадаҕа хаар ардах эҥэрдээх күннэр буолсулар.

Бу ый I Декадата күнүс +9С+6С кыраадыс сылаас, түүн +2С -1С кыраадыс сылаас. II Декада күнүһүн +12С+9С кыраадыс сылаас, түүнүн +3С+1С  кыраадыс сылаас. III Декадаҕа Күнүһүн +6С+3С кыраадыс сылаас, түүн -3С-1С кыраадыс тымныы.

Халыма-Индигир Эҥэр улуустарга: Балаҕан ыйын орто температурата    4С,    Ыраас күннээх күнэ - 7 хонук      Ардахтаах күнэ – 8 хонук            Былыттаах күнэ -12 хонук

АНААБЫР, ӨЛӨӨН, ТИКСИ

Аартыка эҥэр улуустарга уруккуга тэҥнээтэххэ балаҕан ыйын 20 чыыһылатыгар дылы I- II –декадаларга түүнүн да күнүһүн да сылаас буолар чинчилээх. III декадаҕа хаар ардах син балай да биллииһик.

Бу ый I Декадата күнүс +12С+8С кыраадыс сылаас, түүн +8С+6С сылаас. II Декада Күнүһүн +6С+4С кыраадыс сылаас, түүнүн +3С  0С  кыраадыс сылаас. III Декадаҕа. Күнүһүн +4С+3С кыраадыс сылаас, түүн -3С-1С кыраадыс тымныы.

Анаабыр-Өлөөн-Тикси Эҥэр улуустарга: Балаҕан ыйын орто температурата 2С,    Ыраас күннээх күнэ - 3 хонук      Ардахтаах күнэ – 12 хонук            Былыттаах күнэ -18 хонук

ТУСКУЛ

Хаартыска эрэдээксийэ архыыбыттан