Уопсастыба

Биһиги хаһыаппыт бу сайыҥҥыттан саҕалаан сахалыы таһаарыытыгар Саха Сирин улуустарын дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэригэр тахсан, кинилэри кытта кэпсэтиилэрин хаһыат балаһаларыгар таһааран иһэр. Ол курдук, от ыйыттан саҕалаан Амма, Эдьигээн, Аллараа Халыма, Бүлүү улуустарын Мунньахтарын бэрэссэдээтэллэрин кытта кэпсэтиибитн бэчээттээтибит. Бу нүөмэргэ Уус Алдан оройуоннааҕы Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Иннокентий Иннокентьевич Аммосовы кытта кэпсэтиибитин билиһиннэрэбит.

Долгуйарбыт өйдөнөр

--Уус Алдан улууһугар олохтоох бэйэни салайыныы саҥа сокуонун киллэрии, үлэлэһии билигин үлэбит сүрүн соругунан буолар. Сыл саҕаланыаҕыттан анал хамыыһыйа тэриллэн, үлэ былаана оҥоһуллубута. Бастакытынан бары нэһилиэктэргэ сылдьан, миэстэтигэр дьокутааттары мунньан, олохтоохтору кытта көрсүһэн, дьүүллэһэн, ырытыспыппыт. Ол түмүгэр үгүс этиилэр киирбиттэрэ уонна санаа атастаһыы кэнниттэн биир хайысханы, сүрүнү буллубут диэххэ сөп.

Билигин “Уус Алдан улууһа (оройуона)” муниципальнай тэриллии уонна бары нэһилиэктэр устааптара саҥа сокуон ирдэбилинэн оҥоһуллан, регистрацияны аастылар, үлэ ыытылла турар. Быйыл саҥа сокуон үлэҕэ киирбитинэн улууска олохтох салайыныы устуоруойатыгар маҥнайгынан Бороҕон нэһилиэгин баһылыгын олохтоох дьокутааттар таллылар. Онон бу нэһилиэк Тумул сэлиэнньэтин баһылыга саҥа сокуон ньыматынан – куонкурустаах хамыыһыйаҕа киирбит хандьыдааттартан талылынна. Бу күннэргэ дуоһунаһыгар киирэн, баһылыккка сүктэриллибит эбээһинэһин толорууну саҕалаата.
Билигин улуус уонна нэһилиэктэр дьокутааттарын бу саҥа сокуонунан боломуочуйалары тыырыы боппуруоһа интэриэһиргэтэр, долгутар. 33 №-дээх федеральнай сокуонунан быйыл былааннаммыт үлэ сорох чааһа тохтотуллан, Саха Сиригэр кэлэр, 2027 сылга диэри көһөрүлүннэ. Онон биһиги дьокутааттар уонна миэстэтигэр нэһилиэктэр баһылыктара, дьаһалталара боломуочуйалар хайдах тыырыллан үлэлииллэригэр, салгыы үбүлэниилэригэр долгуйарбыт өйдөнөр дии саныыбын. Тоҕо диэтэргит, боломуочуйалар билигин үбүлэнии чааһыгар ордук уустуктаахтар, үгүс кыһалҕа тахса турар. Үгүс былаан, тутуу, өрөмүөн да буоллун, барыта үбүлээһинтэн тутулуктаах.

7 хамыыһыйа үлэлиир

--Уус Алдан улууһун дьокутааттарын Сэбиэтин үлэтин уонна структуратын туһунан билиһиннэрэр буоллахха, билигин Сэбиэт V ыҥырыытыгар 19 дьокутаат талыллан, бэрэстэбиитэллээх былаас быһыытынаан норуот итэҕэлин, накааһын толороллор. Дьокутааттар бары биир мандааттах быыбардыыр уокуруктартан талыллан тураллар. Кинилэр сүрүн соруктарынан быыбардаммыт уокуруктарын, нэһилиэктэрин олохтоохторун интэриэһин көмүскүүллэр, баһылыктарын, дьаһалталарын уонна тэрилтэлэрин кытта быһаччы үлэлэһэллэр. Онно нэһилиэнньэ, дьон-сэргэ кыһалҕатын, тыын боппуруостарын туруорсаллар, олохтоохтор интэриэстэрин өрө тутарга кыһаллаллар.
Сэбиэккэ билигин барыта 7 хамыһыыйа талыллан үлэлиир. Бастатан туран, бүддьүөккэ, иккиһинэн, баайга-дуолга, үсүһүнэн, сир боппуруостарыгар, төрдүһүнэн, олохтоох бэйэни салайыныыга, бэсиһинэн, социальнай бэлиитикэҕэ, алтыһынан, дьиэ-уот хомунаалынай хаһаайыстыбатыгар уонна сэттиһинэн, тыа хаһаайыстыбатыгар, уопсайа 7 хамыыһыйа үлэлиир. Хамыыһыйалар муниципальнай бырагыраамалар туолууларыгар күүскэ үлэлэһэллэр. Чопчу бырагыраама үбүлээһинэ, салгыы толоруллуута, нэһилиэнньэҕэ туох, ханнык көдьүүһү биэриитэ барыта учуоттанар. Онно бүддьүөккэ үбүлээһини сөптөөхтүк тыырыыга бырагыраамалары туруорсан, көмүскээн, бэрт күүстээх үлэни ыыталлар. Онно улуус, нэһилиэктэр дьаһалталарын кытта ыкса ылсан, Уус Алдан улууһун сыллааҕы бүддьүөтэ ылыллар. Ол кэннэ бүддьүөт ылыллыбытын кэннэ, дьокутааттар толорууну хонтуруоллааһыҥҥа интэриэстэрэ күүстээх, тэҥҥэ үлэлэһэ олороллор.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэни) кытта бэрэстэбиитэллээх уорган салаатын быһыытынан үлэлэһэбит. Интэриэһиргиир боппуруостарбытынан парламент сис кэмитиэттэригэр тахсаммыт улууспут, нэһилиэктэрбит кыһалҕаларынан чопчу үлэлэһэбит, быһаарсабыт. Онуохаҕа биһиги улууспутуттан быыбардаммыт Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Николаевич Жиркову, норуот дьокутаата Геннадий Анатольевич Васильевы кытта бары хайысханан сүбэлэһэн, үгүс өрүттээх үлэни ыытабыт диэн бэлиэтиэхпитин баҕарабыт.
Уус Алдан улууһун, нэһилиэктэр дьаһалталарын кытта ыкса, бииргэ үлэлэһэбит. Толоруулаах былаас быһыытынан, бу туруоруллбут соруктар, былааннар хайдах олоххо киллэриллэн иһэллэрин, туох хайысхалаах үлэ барарын хонтуруоллуубут. Улуус дьаһалтатын управлениелара, отделлара сыл аайы оройуоннааҕы Сэбиэккэ үлэлэрин туһунан отчуоттуулар. Онон икки өттүттэн биир хайысхалаах үлэ ыытыллар диэн бэлиэтиэххэ наада.

Улуус сайдыытын харгыстыыллар

--Быйылгы 2026 сыллааҕы улуус бүддьүөтүн бэрт кыһалҕалаахтык ылыммыппыт. Ол курдук, ааспыт 2025 сыллааҕы бүддьүөппүтүттэн 5 млрд солк курдугунан аччатыллан кэлбитэ. Онон бырагыраамалары толорууга, дьоммут-сэргэбит туруорсууларыгар үппүт-харчыбыт тиийбэт. Билигин эбии үп-харчыы көрүллүүтүгэр, ону таһынан бэйэбит киллэрэр дохуоппутун улаатыннарыыга үлэ барар турар. Ону тэҥэ, ороскуоттары аччатыыга, кэмчилээһиҥҥэ улахан болҕомтобутун уурабыт. Бу сыл аҥаарыгар итинник үлэлээн кэллибит, аны хаалбыт ыйдарга бу маннык хайысханан үлэлиибит.
Улууспут социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар суол-иис мөлтөҕө, тырааныспар логистикатын туруга улаханнык охсор, атахтыыр. Бороҕон-Дьокуускай хайысхатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи тыраассаны тутуу боппуруоһунан өрөмүөннээһин бырагырааматыгар киирэргэ үлэ барар. Бу кыһалҕаны быһаарыыга улуус олохтоохторо туруорсубуттара балайда буолла. Салгыы Бороҕоҥҥо киин балыыһа иккис уочаратын тутуу бырайыактыыр түһүмэҕэр киирэн турар, күүстээх үлэ ыытыллар.
Хаарбах дьиэттэн көһөрүү бырагырааматыгар бэрт элбэх дьиэ уочаракка турарынан, бу өттүгэр үлэ, тутуу салҕанарыгар улахан интэриэстээхпит. Манна нассынаалынай бырагырааманан биһиги улууска элбэх дьиэ тутуллубутун бэлиэтиэххэ сөп. Социальнай эбийиэктэр, ордук нэһилиэктэргэ: оскуолалар, оҕо саадтара, балыыһалар, култуура дьиэлэрэ, успуорт уораҕайдара эргэрэн саҥардыллыахтарын наада. Ону сэргэ бу хайысханан эмиэ үлэ ыытыллан, бэрт үгүс тутуулар олоххо киирбиттэрин, тутулла туралларын дьоммут-сэргэбит көрө-билэ сылдьар, сэҥээрэр. Биллэн туран, нэһилиэктэр олохтоохторо бэйэлэригэр эмиэ маннык тутуулар баар буолалларыгар баҕараллар!

Биир улахан кыһалҕабытынан олорор дьиэлэри ититии боппуруоһа буолан турар. Билигин нэһилиэнньэбит олорор дьиэтин аҥаарыттан ордуга киин ититэр ситимҥэ холбоммокко турар. Ойуур маһын кэрдэн, оһоххо оттон ититинэбит. Чугаһынан кэрдэр маспыт да аччаата. Улуус олохтоохторо бу кыһалҕаны күүскэ туруорсаллар. Ону бу ааспыт кыһын-саас өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын уонна улуус дьаһалтатын отчуоттарыгар күүскэ биллэрбиттэрэ, иһитиннэрбиттэрэ.

Нэһилиэктэргэ баһылыктары талыахтара

Быйыл күһүн биһиги улууспутугар 4 быыбардаахпыт: 3 нэһилиэк баһылыгын талыы уонна 1 оройуон Сэбиэтин дьокутаатын талыыга эбии быыбар ыытыллыаҕа. I Хоро нэһилиэгин баһылыгын саҥа сокуонунан нэһилиэк дьокутааттара талыахтара. Ону тэҥэ, Өспөх уонна Найахы нэһилиэктэригэр эмиэ итинник исхиэмэнэн баһылыктары талыахтара. Бороҕон нэһилиэгин Тумул сэлиэнньэтигэр оройуоннааҕы Сэбиэт дьокутаатын уопсай куоластааһынынан быыбардыахтара.

Бэлэмнээтэ Алексей МАТВЕЕВ.

Хаартыскалар Уус Алдан дьокутааттарын оройуоннааҕы Сэбиэтин архыыбыттан