Уопсастыба

Дьокуускайга 50-ча киһи общинаҕа сылдьар, тэрээһиннэргэ кыттар, ким эрэ кэлэр-барар. Тыва өрөспүүбүлүкэтэ соҕуруу Монголияны, арҕаа Алтайы, Хакасияны, хоту Красноярскай кыраайы кытта ыаллаһар. Саян хайаларын быыстарынан Сибиир устун түргэн сүүрүктээх уутун илдьэр Енисей өрүс үөһээ тардыытыгар баар, олохтоох нэһилиэнньэ ахсаана 400 000 кэриҥэ. Тыва — Азия тэбэр сүрэҕэ, килбэйэр киинэ, ону бэлиэтээн,  обелиск уонна пааматынньык туруорбуттара.

Типографияҕа — 40-ча сыл үлэлээтэ

Зоя Хоюг-ооловна кэргэнин кытта эдэр сылдьан Хову-Аксы бырамыысыланнай металлургическай бөһүөлэктэн икки кыра оҕолорун кыбыммытынан Саха Сирин киин куоратыгар дьоллоох Дьокуускай куоракка көһөн кэлбиттэрэ. Тыва эмиэ Уһук хотугу эрэгийиэҥҥэ киирсэр, кыһын кылгас эрээри, -40-50С тымныы, сытыы тыал түһэр буолан, Дьокуускай хойуу туманынан будулуйар тоһуттар тымныытын атыҥыраабатахтара. Оччолорго манна быраас таайдара баар буолан, түргэнник үлэ булан, дьону кытта кэпсэтэн-алтыһан, устунан олохсуйан, Саха Сирин иккис дойду оҥостубуттара.

Кэргэнэ Политиэхиньиичэскэй үнүстүүт иһинэн силиэсэр-сантехник, сыбаарсык идэтин баһылаан, үйэтин тухары илии ыарахан үлэтигэр сылдьыбыта. Дьокуускайга саахал сулууспатын ыстаарсай маастарынан үлэлээбитэ, эдэр ыалга уопсай дьиэ биэрэн, 42 сыл бииргэ олорбуттара.

Ыал ийэтэ дойдутугар  маҕаһыыҥҥа атыыһытынан үлэлээн баран Саха Сиригэр көһөн кэлээт идэтин тосту уларытан, Юрий Гагарин аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи типографияҕа 40-ча сыл устата бэриниилээхтик үлэлээн, СӨ Култууратын үтүөлээх үлэһитэ ааты ылан, переплетнай сыах начаалынньыгынан үлэлии сылдьар.

Ол саҕана типографияҕа биир дойдулаахтара үлэлииллэрэ, ол иһин кэлэктиипкэ киирэн үлэлииргэ чэпчэки этэ. Үлэһит илии куруук тиийбэт буолан, саҥа кэлбит дьону үөрэ-көтө көрсөллөрө. Зоя Хоюг-ооловна переплетнай сыахха киирээтин кытта сол күн үлэҕэ тахсарыгар эппиттэрэ, бастаан переплетчик көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээн, типография үлэтигэр сыстан барбыта. Баччааҥҥа диэри илиитин араарбакка, аата-ахсаана суох халыҥ кинигэни, халандаары, буклеты, полиграфическай бородууксуйа араас эгэлгэтин оҥорор.

Биллэн турар, үлэҕэ түһүү-тахсыы, араас уустук кэмнэр син биир бааллар, тулуурдаах-дьулуурдаах майгылаах буолан, ону барытын уйан, оччоттон-баччаҕа диэри тулуйан кэллэҕэ. Хамнас өттүгэр ыарахан кэм бүрүүкээтэҕинэ атын сиргэ үлэ көрдөөбөккө биир сиргэ үлэлиир киһи бэрт аҕыйах, үлэтигэр чахчы бэриниилээх дьон хаалар.

«Гордость нации 2025» күрэх кыайыылааҕа

«Үлэбин кэлээт даҕаны тута сөбүлээбитим, кэлэктииппит олус иллээх, түмсүүлээх, ону таһынан, массыынаны-тиэхиньикэни кытта үлэлииргэ сыстаҕас буолан,  ыарырҕаппатаҕым. Урут хас ыал аайы дьиэ эркинигэр арыллар халандаар турара, миигин ол халандаар лиистэрин ситимнээн хомуйарга үөһээ өттүн үүттүүргэ туруорбуттара. Салгыы массыынаҕа көһөрбүттэрэ, начаалынньыгым түргэнник барытын хабан, сатаан иһэҕин диэн сөхпүтэ. Биир нэдиэлэ үөрэнээччинэн сылдьыбытым, онтон сдельнай хамнастаах үлэҕэ киирбитим. Кыраны оҥордоххуна кыраны, элбэҕи оҥорон таһаардаххына бэрт үгүөрү хамнаһы төлүүллэрэ», — диэн кини аан бастаан хайдах үлэлии кэлбитин саныыр.  

Типографияҕа үгүс-үтүмэн массыына тыаһын-ууһун, килиэй, кырааска сытын быыһыгар мээнэ киһи тулуйан үлэлээбэт. Зоя Хоюг-ооловна үлэ бытаарбатын туһугар бииртэн биир массыынаҕа бэрт сылбырҕатык уган, түргэн-тарҕан туттунуулаах буолан, бэриллибит сакааһы бүтэрэн-оһорон иһэр. Массыына тыаһыттан маҥнай утаа куу-хаа курдук төбөҥ дыыгынас, онтон буолуохтааҕын курдук ылынан, үөрэнэн хаалаҕын, аны аһары чуумпуга кыайан тэһийбэккин диир. Урукку өттүгэр типография үлэһиттэрэ кинигэни ситимнииргэ килиэй хас да көрүҥүн бэйэлэрэ буһараллара. Таһырдьаттан киирэн дьон сөҕөллөрө, оттон бэйэлэрэ үөрэнэн хаалан килиэй сытын муннулара билбэт курдуга.   

Переплетнай сыах үксүн бастакы симиэнэҕэ үлэлиир, аһары элбэх сакаас киирдэҕинэ биирдэ бэрт сэдэхтик түүннэри хаалан ситэрэллэрэ. Аныгы олох сайдан, саҥа технология киирэн, массыына оҥорор мэхэньиисимэ кэҥээтэ, чэпчээтэ эрээри, илии үлэтин ким даҕаны солбуйбат. Папкалары, дастабырыанньалары, дипломнары, альбомнары оҥорорго илиилэрин сылааһын иҥэрэн, хас биирдиитэ тупсаҕай көрүҥнээх буоларын туһугар кыһаллаллар. 

Зоя Хоюг-ооловна сыралаах үлэтин сыаналаан, СӨ Бэчээтин, Култууратын туйгуна ааты иҥэрбиттэрэ, Гражданскай килбиэн бочуоттаах бэлиэ хаһаайына, Уһук Илин «Гордость нации 2025» Бүтүн Арассыыйатааҕы күрэх кыайыылааҕа. Ону таһынан, “СӨ Идэлээх сойуустарын 100 бастыҥ бэрэссэдээтэллэрин” өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэҕэр кыайбыта.   

«Типографияҕа уһуннук өр кэмҥэ бэриниилээхтик үлэлиир, барыны бары сатыыр, түргэн-тарҕан дьону үрдүктүк сыаналыыллар. Сүрүн үлэм таһынан, 2007 с. идэлээх сойууспут бэрэссэдээтэлинэн үлэлиибин, бииргэ үлэлиир дьоммут үөрүүлээх-хомолтолоох кэмнэригэр күүс-көмө буолабыт, араас тэрээһиннэри ыытабыт. Билигин эдэрдэри үөрэтэн, бэйэбит оннубутугар хаалларан, үлэбит үтүө үгэһэ салҕанарын туһугар кыһаллабыт. 

Кэлин үлэһит ахсаана олох аҕыйаата, 60-тан тахса киһи хаалла, мин үлэлии кэлэрбэр типография куорат килбэйэр киинигэр, Киров уулуссатыгар билиҥҥи художественнай түмэл дьиэтигэр баара, 400-чэкэ үлэһиттээҕэ. Аҥаардас биһиги сыахпытыгар 40 киһи баара, үрдүкү уонна офсет бэчээтигэр үлэлиирбит. Наборнай сыахха урут хаһыаты, кинигэни илиилэринэн бэчээттииллэрэ, түүннэри үлэлииллэрэ. Билигин электроннай технология ону солбуйда, олох сайдан иһэр», — диэн кэпсиир Зоя Хоюг-ооловна.

Үүттээх чэйгэ туус кутан иһэллэр

Кини тувиннар Шагаа диэн ый халандаарынан олунньуга, сороҕор кулун тутар саҥатыгар Саҥа Дьылы көрсөр, ону таһынан бар дьон түмсэр Наадым бырааһынньыктаахпыт диэн этэр. Түүр норуоттарын курдук төрүт астара — эт, үрүҥ ас, бараан этин хоргуннаах миинэ, ис буотараҕа, тувинскай лэппиэскэ. Ыалдьыттар кэллэхтэринэ лэппиэскэни наһаа сөбүлээн сииллэр, эрдэттэн буһараар диэн үлэһэллэр эбит. Дьиктитэ диэн үүттээх чэйгэ туус кутан иһэллэр. Саамай сөбүлүүр аһылыга буузы, ону Тываҕа үксүн бараан сымнаҕас этиттэн, сыатыттан оҥороллор, ол иһин мииннээх, минньигэс буолар. Манна ынах, сибиинньэ, сороҕор убаһа этин буккуйан оҥордоҕуна эмиэ киһи эрэ сии олоруон курдук тупсаҕай амтаннаах. Кыһын Саҥа Дьыл иннинэ элбэх буузы оҥорон тоҥорон кэбиһэллэр, ону үлэттэн кэлэн баран начаас пароваркаҕа буһаран сииллэр.   

Тувиннар тон диэн солкоттон тигиллибит халаат курдук таҥаһы кэтэллэр, ону синньигэс бииллэринэн курданаллар, күүстээх аҥаардар курдарыгар быһаҕы илдьэ сылдьаллар, идик тирии саппыкы кэтэллэр. Тустууктар туһунан таҥастаахтар, дьахтар, эр киһи бэргэһэтэ тус-туһунан оҥоһуулаах, кэлин эмиэ сахалар курдук төрүт таҥастарын оҕолуун-кырдьаҕастыын кэтэн, хаартыскаҕа түһэллэр.

Сахалар курдук уот, уу, күн иччитигэр, үөһээҥҥи Айыыларга сүгүрүйэллэр, уокка ас биэрэллэр, күөх кырыска үрүҥ илгэни куталлар, кытыан отун буруолатан дьиэлэрин ыраастыыллар. Түүр омуктар бары итини тутуһаллар, хааннарыгар баар диир кини. Улууска, тыа сиригэр олорор тувиннар үгүстэрэ сахалыы саҥараллар, нуучча, тувин, саха тылын билэллэр.

Түүр хааннаах тувин уонна саха тыла онон-манан майгыннаһар эрээри, сороҕор суолтата олох атын. Холобур, убай — тувинныы эдьиий диэн. Зоя Хоюг-ооловна үлэтигэр сахалыы кэпсэттэхтэринэ барытын өйдүүбүн, аҕыйах тылы бырахсан кэпсэтиэхпин сөп диир.

Тувиннар төрөөбүт дойдуларыттан төһө да ыраах олордоллор, төрүт үгэстэрин тутуһаллар, олоҥхо курдук норуот уус-уран айымньытын Хунан-Кара ааҕаллар. Сыл ахсын ыһыахха кытталлар, түһүлгэлэрин киэргэтэн, кэлбит ыалдьыттары төрүт астарынан күндүлүүллэр, илии-атах оонньуутун көрдөрөллөр.

Хаартыска: Зоя Хоюг-ооловна Шартан-Оол архыыбыттан.