Уопсастыба

Бастакы сокуон

«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр нолуок бэлиитикэтин туһунан» сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэр туһунан» 446-7 №-дээх сокуон барыла Үп-харчы өттүнэн чэбдигирдии 2026-2030 сс. былаанын олоххо киллэрии чэрчитинэн, нолуок киириитин улаатыннарар, көрүллэр үп көдьүүһүн үрдэтэр, ороскуоту аччатар итиэннэ үлэ ырыынагын сүрүннүүр сыаллаах оҥоһуллубут.
Ол курдук, эрэгийиэннээҕи инвестиционнай бырайыактар (ЭИБ) кыттыылаахтарыгар барыс нолуогун ыстаапката уларытыллыбыт. Тустаах тэрилтэлэр, хампаанньалар үлэлээбиттэрэ алтыс сылларыттан онус сылларыгар диэри ылар барыстарын нолуогун кээмэйэ 13,5 %-тан 16 %-ҥа диэри үрдэтиллибит (бастакы биэс сылларын үлэлии-хамсыы сылдьар ЭИБ кыттыылаахтарыгар 10 %-ынан хаалбыт). Суоттааһын көрдөрүнэн, бу хайысханан бүддьүөккэ 5,1 млрд. солк. харчы эбии киллэриллиэхтээх. Кэлэр сылтан кэрискэҕэ киирэ илик ЭИБ саҥа кыттыылаахтарыгар намтатыллыбыт ыстаапканы туһаныы хааччахтанар эбит.
Үлэ ырыынагын сүрүннүүргэ 2027 сылтан эрэгийиэннээҕи кээписсиэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ааҕар-суоттуур балаататын методикатыгар олоҕуран, 6,098 буолар (эрдэ 4,499 этэ). Патенынан үлэлиир тас дойду кыраасданнарыгар физическэй сирэйдэр дохуоттарын нолуогар абаансанан төлөбүр кээмэйэ ыйга 21 952,8 солк. тиэрдиллэн, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун орто хамнастарын нолуогар тэҥнэнэн, үрдэтиллэн биэрбит. Инньэ гынан, олохтоох бүддьүөккэ 414 мөл. солк. харчы эбии киириэхтээх.
Ньиэби-гааһы хостуур салааҕа инвестиция тардыллыытын үрдэтэр уонна ньиэби хостооһун көрдөрүүтүн улаатыннарар инниттэн, 2022 сыл тохсунньу 1 күнүн кэнниттэн тэриллибит ньиэби хостуур хампаанньаларга, тэрилтэлэргэ итиэннэ кинилэр сүрүн үптэрин эбийиэгин быһыытынан учуокка ылыллыбыт баайдарыгар сыһыаннаан, бас билии нолуогар чэпчэтии болдьоҕо уһатыллыбыт. Ил Түмэн бүддьүөккэ, үпкэ, түһээн уонна сыана бэлиитикэтигэр, бас билии уонна приватизация боппуруостаргар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ-Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Юрий Николаев парламент пресс-киинин үлэһиттэригэр биэрбит интервьютугар бэлиэтээбитинэн, ньиэби хостуур тэрилтэлэргэ бас билии нолуогар маннык чэпчэтии олохтонуута кинилэр эбэһээтэлистибэлэринэн салайыллыбыт, ол курдук, саҥа тиэхиньикэлэри, тэриллэри атыылаһалларыгар, скважиналары үүттүүллэригэр, инфраструктураны оҥороллоругар 13 млрд солк угуохтаах эбиттэр. Ол эрээри, бу сүппэт дохуот, кэлэр сыллардаах бүддьүөккэ киирэр харчы буолар. Өрөспүүбүлүкэ чэпчэтиигэ көрбүт хас биирдии солкуобайын биэс сыл устата үс төгүлүнэн өҕүтэн ылыахтаах: физическэй сирэйдэр дохуоттарын, барыс уонна бас билии нолуоктарын быһыытынан.
Гаас сүрүн үөһүн ситимнэригэр уонна технологическай тутууларга сыһыаннаах бас билии нолуогар 94 %-наах чэпчэтии салгыы уһатыллыбыт. Бу дьаһал нэһилиэнньэҕэ уонна тэрилтэлэргэ айылҕа гааһын туһаныы иһин төлөбүр тарыыбын үрдээһинин хааччахтыыр туһуттан ылыллыбыт.
Социальнай наймылаһыы бэрээдэгинэн куортамҥа бэриллэр кыбартыыралар пуондаларын салайар хампаанньаларга чэпчэтии көрүллүүтэ элбэх кыбартыыралаах дьиэлэргэ олорор дьиэ олорор уопсай иэнэ 800 кв. миэтэрэҕэ диэри намтатыллыбыт, эрдэ 1000 кв. миэтэрэ ирдэнэр этэ. Бу чэпчэтии эдэр исписэлиистэри, иитэр-үөрэтэр эйгэ уонна доруобуйа харыстабылын үлэһиттэрин, Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэрин удамыр төлөбүргэ тупсаҕай, толору хааччыллыылаах олорор дьиэлэринэн, кыбартыыраларынан хааччыйарга анаммыт.

Иккис сокуон

«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр эрэгийиэннээҕи инвестиционнай бырайыактарынан үлэҕэ Арассыыйа Федерациятын Нолуогун Кодексын кэккэ балаһыанньаларын олоххо киллэрэр туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуонугар уларытыылары киллэрэр туһунан» 447-7 №-дээх сокуон барыла сүрүн үбү угуу алын кээмэйин үрдэтэргэ уонна эрэгийиэннээҕи инвестиционнай бырайыактарга эбии ирдэбиллэри олохтуурга туһуламмыт.
РФ Нолуогун Кодексыгар сөп түбэһиннэрэн, субъектар сүрүн үбү угуу алын кээмэйин үрдэтэр бырааптаахтар. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр күндү металлары хостооһун бырайыактарыгар сүрүн үбү угуу кээмэйин алын кирбиитэ 2020 сыллаахха маннык олохтоммута: ЭИБ кыттыылаахтарын кэрискэтигэр ылыллыаҕыттан бырайыагын үс сылынан олоххо киллэрэр тэрилтэлэргэ 500 мөл солк., биэс сыллаахтарга 5 млрд солк. харчынан.
2025-2026 сс. ырытыы түмүгэ көмүһү хостуур салаа сүрүн үбү угар кыаҕа улаханын, кирбиини быдан аһарарын көрдөрбүт. Ол иһин, саҥа сокуон барылыгар күндү металлары хостооһун саҥа бырайыактарыгар ЭИБ кэрискэтигэр киирэргэ сүрүн үбү угуу кэлэр 2027 сыл тохсунньу 1 күнүттэн түөрт төгүл үрдэтиллэн, үс сыллаах бырайыактаахтарга 2 млрд. солк., биэс сыллаах бырайыактаахтарга 20 млрд. солк. буолара ыйыллыбыт. Оттон экэниэмикэ атын салааларыгар үлэлиир-хамсыыр ЭИБ кыттыылаахтарыгар сүрүн үбү угуу алын кирбиитэ РФ Нолуогун Кодексынан олохтоммут тирэх таһымынан хаалбыт (үс сыллаах бырайыактарга – 50 мөл. солк., биэс сыллаах бырайыактарга – 500 мөл. солк.).
Онуоха маннык ирдэбиллэр туруоруллубуттар:
Бастатан туран, күндү металлары хостооһун эйгэтигэр ЭИБ кыттыылаахтарын кэрискэтигэр киирэр тэрилтэлэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын кытары социальнай-экэнэмиичэскэй эппиэтинэстээх буолуу туһунан сөбүлэһиини түһэрсиэхтээхтэр.
Иккиһинэн, юридическай сирэй уларыйар, хардарыта сибээстээх сирэйдэр (тэрилтэлэр) босхо эбэтэр хардарыта бэрсиһэр түгэннэригэр, устааптаах хапытаалга усунуос быһыытынан ылыллыбыт амортизационнай бас билии сүрүн үбү угууга киллэриллибэт. Чэпчэтии саҥа тэриллэр үлэҕэ-хамнаска (производствоҕа) эрэ оҥоһуллуохтаах.
Үсүһүнэн, эбийиэктэри олоххо киллэрии болдьохторо чопчу ыйыллыбыт: 2 млрд. солк. кээмэйдээх сүрүн үбү угар бырайыактарга үс сылтан ордук, оттон 20 млрд. солк. кээмэйдээх сүрүн үбү угар бырайыактарга биэс сылтан ордук уһатыллыа суохтаах.
Экэнимиэкэ миниистирэ Петр Попов норуот дьокутааттарыгар быһаарбытынан, күн бүгүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн эрэгийиэннээҕи инвестиционнай бырайыактарынан 29 хампаанньа үлэлиир-хамсыыр. Олортон 16 хампаанньа (бары көмүсчүттэр) ЭИБ кыттыылаахтарын кэрискэтигэр киирбиттэр, 10 хампаанньа кэрискэни таһынан испииһэккэ сылдьаллар, оттон 3 хампаанньа чоҕунан дьарыктанар эбиттэр. 2025 сыллаахха барыс нолуогар чэпчэтиинэн 9 хампаанньа, сир баайын хостооһун нолуогар чэпчэтиинэн 11 хампаанньа туһаммыт. Сорохтор, чуолаан чох хампаанньалара, ночоото суох буолуу таһымыгар өссө тахса иликтэр. ЭИБ бырайыактарынан сүрүн үбү угуу былааннаах кээмэйэ 145 млрд. солк. харчынан быһыллыбыт эрээри, инвестордар номнуо 159 млрд. солк. суумалаах сүрүн үбү укпуттар.

Түмүк оннугар

Норуот дьокутаатара бу икки сокуон барылын бүтэһиктээх ааҕыыга ылыммыттара. Кэлиҥҥи сылларга өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар үлэлиир тэрилтэлэр нолуоктарын манна төлүүллэрин ситиһэр үлэ ыытыллар. Ол чэрчитинэн, сир баайын хостуур, тутар-таҥар уо.д.а. араас киэптээх хампаанньалар истэринэн үлэлиир ойоҕос салаа тэрилтэлэри тустаах улуустарынан эрэгистирээссийэлиир ирдэбил туруоруллан, 2024-2025 сс. 2 млрд. солк., 2026 сыл аҕыс ыйыгар 500 мөл. солк. нолуок киирбит. Бу туһунан пленарнай мунньахха ыытыллыбыт «2026 сыл тоҕус ыйын түмүгүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн туолуутун туһунан» Бырабыыталыстыба чааһыгар үп миниистирин э.т. Иван Алексеев иһитиннэрбитэ.
Ити курдук өрөспүүбүлүкэ салалтата ис кыаҕы көдьүүстээхтик туһанарга, нолуок баасатын кэҥэтэргэ утумнаахтык уонна күүскэ үлэлиир. Ол түмүгэр, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бүддьүөтэ алмаастан эрэ тутулуктанара тохтоон, нолуок ньиэп-гаас комплексыттан, атын да салаалартан киирэр буолла.

Хаартыска: Эрэдээксийэ пуондата.