Уопсастыба

Бүддьүөт сүрүн көрдөрүүлэрэ

Дохуоттаах чааһа 337,6 млрд солкуобайынан ааҕылынна. Ороскуот 340,3 млрд солкуобайынан быһылынна. Бүддьүөт тиийбэт чааһа 2,7 млрд солкуобайга тэҥнэстэ.

Докумуон социальнай хайысханы тутуһар: үөрэхтээһиҥҥэ, доруобуйа харыстабылыгар, култуураҕа, успуорка уонна социальнай бэлиитикэҕэ 135,4 млрд солкуобай көрүлүннэ. Хомунаалынай хаһаайыстыба эйгэтигэр субсидия расчетнай кээмэйэ 100 % толору уурулунна – 56 млрд солкуобай. Уопсайа 27 судаарыстыбаннай бырагыраамаҕа 311,5 млрд солкуобай аттарылынна.

Нолуок уонна дохуот бэлиитикэтэ

Юрий Николаев бэлиэтииринэн, бүддьүөт дохуотун 90 %-нын биэрэр бөдөҥ тэрилтэлэр чөл туруктаахтар, онон нолуок киириитэ кыччаабатах, сорох хайысхаҕа улааппыт. «Биһиги нолуоктан дохуоту ылыыбыт сөпкө тыырыллан, үлэлии сылдьар тэрилтэлэри бириэмэтигэр нолуок өттүгэр сөпкө интэриэһиргэтэн, бырабыыталыстыба да, Ил Түмэн да өттүттэн үлэ баран, нолуокпут 90 %-нын биэрэр улахан тэрилтэлэрбит чөл туруктаах, эрдэттэн бэлэмнээх буоланнар, нолуоктарын кыччаппатылар, сорох өттүттэн өссө улаатыы таҕыста», — диэтэ кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ.

Саха Сирин парламена нолуок сокуонун ылынна. Докумуоҥҥа эрэгийиэннээҕи инбэстииссийэлээх бырайыактарга (РИП) нолуогу 2,5 %-нан үрдэтии киирдэ. Мантан эбии 5 млрд солкуобай киирэрэ былааннанар.

Маны сэргэ, ньиэби, гааһы уонна таас чоҕу хостуур тэрилтэлэргэ үлэлээбит нолуок чэпчэтиитин 5 сылга уһатар туһунан этии көрүлүннэ. «Вячеслав Штыров бэрэсидьиэн эрдэҕинэ, «Схема-2020» диэн Арассыыйа Бырабыыталыстыбатыгар көмүскэммит былаан үлэҕэ киирэн, ньиэби, гааһы, таас чоҕу хостооччулары, көмүсчүттэри бириэмэтигэр интэриэһиргэтэн Саха Сиригэр аҕаламмыт, бэйэлэрин харчыларын өрөспүүбүлүкэ иһинээҕи инфраструктураҕа уганнар, ол саҕана чэпчэтиинэн туһананнар, билигин тэрилтэлэрин күүһүрдэннэр, кыахтара үрдээн таҕыста. Онон дохуот өттүгэр улахан сүтэриибит суох», -- диэн быһаарда Юрий Николаев.

Бас билии уонна ороскуот туһаныыта

Кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ бүддьүөт биир улахан итэҕэһинэн баайы-дуолу үлэлэтиигэ көһүүн сыһыаны ааттаата. Норуот дьокутаата Виктор Федоров этиитинэн, бу хайысхаҕа дьаһал ылылынна. «Ороскуоппут 60 %-нын кэриҥэ социальнай эйгэни хабар. Дохуот өттүгэр норуот дьокутаата Виктор Федоров этиитин дьаһалга киллэрдибит. Кини этиитэ бэйэбит бас билиибитин кытта үлэбитин тупсарыыга, баайбытын-дуолбутун үлэлэтиигэ, ону сөпкө туһаныыга туһуланар», -- диэтэ Юрий Николаев.

Олохтоох салайыныы уонна инфраструктура

Сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ тыа сиригэр демография кыһалҕатын учуоттаабакка, аҕыйах киһилээх дэриэбинэлэргэ улахан оскуолалары тутууну «управленческай сыыһанан» аахта. «Итинник управленческай сыыһалар хатыланыа суохтаахтар. Дьиҥинэн, үлэ барар. Холобур, дэриэбинэлэргэ типовой кыра ФАП-тар тутуллаллар. Оскуола-саадтар кыралаан олоххо киирэллэр. Өрөспүүбүлүкэ салалтата туох баар кыаҕын холбоон бииргэ үлэлэһиэхтээх. Муниципалитеттарга арахсыбакка, биир сомоҕо буолан бу кыһалҕаны быһаарыахтаахпыт. Итиннэ саҥа ылыллыбыт олохтоох салайыныыбыт сокуона көмө буолуохтаах. Аны туран, СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччынан саҥа анаммыт Николай Бочков бу үлэни сааһылыа диэн улахан эрэллээхпин», -- диэн кини эбэн эттэ.

Хомунаалынай хаһаайыстыба уонна тарыыптар

Тэрилтэлэргэ учуоттуур прибордары (счетчиктары) туруорууга көрдөрүү намыһаҕын бэлиэтээтэ: икки сыл иһигэр 5 % эрэ эбиллибит. «Прибору туруорууга 2 сыллаах үлэ түмүгэр 5 эрэ бырыһыан эбиллибит. Ол аата салайааччылар счетчик суоҕа кинилэргэ тугунан охсон таһаарарын өйдөөбөтөхтөр. Тэрилтэлэргэ ааҕар-суоттуур тэрил харчыны кэмчилээһин, иэһи-күүһү сабыы өттүгэр туһалаах буолуохтаах», -- диэтэ Юрий Николаев.

Энэргиэтикэҕэ урукку үлэтин кытта ситимнээн, кини дьиэ-уот хомунаалынай хаһаайыстыбатын тарыыптарын намтатар кыаллыбатын быһаарда. «Тарыып үрдүөхтээх. Бэйэм энэргиэтикэҕэ үлэлээбит буоламмын, тарыып электроэниэргийэни оҥорор тэрилтэҕэ хайдах оруоллааҕын билэбин. Эн итиннэ ыллыҥ даҕаны, үлүбээй ороскуоту кыайан киллэрбэккин. Тарыып бачча сууматтан үрдүө суохтаах диэн сорудах кэлэр. Оттон бу тэрилтэ өрөмүөнүгэр харчы эмиэ наада. Кэлин саахал буоллаҕына, тэрилтэ салайааччыта эппиэттиир», -- диэн быһаарда.

Култуура уонна дьон олоҕун уйгута

Бүддьүөт кырыымчыгын туһунан дьон долгуйуутун өйдүүрүн туһунан этэн туран, Юрий Николаев өрөспүүбүлүкэ социальнай хайысханы тутуспутун тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. «Саха киһитэ илиитинэн-атаҕынан тутан, амтаһыйан барытын сыаналыыр идэлээх. Дьиэм сылаас, маҕаһыыҥҥа бородууксуйа баар, сыаната удамыр, хамнаһым сөптөөх, ынахпын-сылгыбын иитэр уотурбам баар, оппун оттоотум диирим курдук. Биһиги барыларын субсидиялыы олоробут. Дьиҥэр, субсидия аадырыстаах буолуохтаах. Төлүүр кыахтаах киһи төлүөхтээх. Үлэлээбит үлэҥ дьоҥҥо туһалаах буоллаҕына, үлэлиир санаа өссө эбиллэр», -- диэн кини түмүктээтэ.

Бүддьүөт иккис ааҕыыта сэтинньигэ көрүллэрэ былааннанар. Юрий Николаев бу түһүмэххэ дьокутааттар этиилэринэн кэмитиэккэ дьаһал баарын, баар чэпчэтиилэри барытын табылыыссаҕа киллэрэн парламентскай истиилэри былаанныылларын туһунан иһитиннэрдэ. «Быйылгы бүддьүөт уратыта диэн бастакы ааҕыыга хомунаалынай хаһаайыстыба субсидиятын расчетнай кээмэйин 100 %   киллэрдибит. Онон иккис ааҕыыга ити өттүгэр төбөбүтүн сынньыбаппыт», -- диэтэ кини.

Ил Түмэн пресс-сулууспата.

Хаартыскаҕа Василий Кононов түһэриитэ.