Уопсастыба

Успуорду аргыс оҥостон

Николай Бордоҥ нэһилиэгэр олохтоох Маргарита, Александр Омуковтарга тапталларын биһигэ буолан бастакы оҕонон аан-даам тымныылаах ахсынньы 27 күнүгэр, Саҥа Дьылы көрсө күн сирин көрбүтэ. Биэс оҕолоох ыал улахан оҕотун быһыытынан, бырааттары-балыстары көрүү-истии, дьиэ үлэтин түбүктэрэ кинини тумнубатахтара. Оҕо сааһыттан дьулуһан туран сайын буоллар эрэ, сайылыкка тардыһара. Алтыс кылааһы бүтэрээт, пиэрмэҕэ ньирэй көрсүбүтэ, тохсус кылаас кэнниттэн «Маяк» пиэрмэҕэ ыанньыксыттаабыта.
Оскуолаҕа алын кылаастарга үчүгэйдик, улаатан истэҕин аайы улдьаарара үксээн уот курдук ортотук үөрэммитэ. Бордоҥ дьонун-сэргэтин фольклорга уһуйбут, дэгиттэр талааннаах Егор Евсеев оскуола аттыгар биир бастакынан балаҕан туттаран, оҕолору төрүт култуураны үөрэтиигэ уһуйбута. Коля ол балаҕаҥҥа эһэтин балыктыыр тэрилин аҕалбыта. Егор Евсеев туруорар испэктээкиллэригэр Дьирикинэй, «Күөх Көппөҕө» Кириинньэ оруолларын баҕаран туран толортуура. Оччолорго энтузиаст тренер Никита Павлов салайыытынан, бордоҥнор бары хайыһарынан үлүһүйэллэрэ. Коля да онтон маппатаҕа. Дьонноро мас хайыһар ылан биэрбиттэригэр, уолчаан эрчиллэр күнүн күүппэккэ, уҥуор үс мэҥэһиктээх сыырга тахсыбыта. Онтон сырылаан түһэн иһэн били маа бэйэлээх хайыһарын тосту түспүт хомолтотун, киэһэ хараҥарыыта, дьоно ыксаан олордохторуна, тоҥуу хаары мочоохтоон кэлбит, улуустааҕы күрэхтэһиигэ үһүс миэстэ буолан үөрбүт-көппүт түгэннэрин умнубат. Салгыы Александр Петров көҕүлээһининэн, мас тардыһыытыгар дьарыктаммыта, гиирэ анньааччы буолбута. Оскуоланы бүтэрээт, Бүлүүтээҕи педучуулуксаҕа туттарса сылдьыбыта. Ол кыһын, учуутал тиийбэккэ, Тэҥкэҕэ алгебраны, геометрияны үөрэппитэ.

Төрүт култуура кыһатыгар 

Билигин Николай Омуков улууска алгысчыт быһыытынан уһуйулла сылдьар. Алексей Степанов туруорсан, 2006 сыллаахха Сунтаарга култуура кэллиэһин тнохудожественнай салаатын арыйтаран, элбэх ыччат олоҕун аартыгын арыйбыта. Олор истэригэр Николай эмиэ онно үөрэнэн, идэ ылбыта. Салгыы 2010-2012 сс. этнохудожественнай киин салайааччытын үөрэҕин бүтэрбитэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр алгысчыт Афанасий Федоров таба көрөн: «Туох эрэ тахсыыһы, 40 сааскын аастаххына алгыстаар», -- диэн сүбэлээбитэ. Үс сыл сиэр-туом үөрэҕэр үөрэнэн, билигин улууска соҕотох үөрэхтээх алгысчыт.
Сунтаар биллиилээх алгысчыта Кураһаай Мэхээлэ Николайы уонна Дмитрий Кондратьевы алгыс көтөҕөрбөр тирэхтэрим диэн куруук илдьэ сылдьар. Ыһыах аһыллыытын Кураһаай, кымыс иһиитин Дмитрий Кондратьев, күн тахсыытын Дьэрэлийэ Күндээр, Алтан сэргэҕэ сүгүрүйүү сиэрин-туомун Аар Куйаар мөҥүөнэ түһүлгэҕэ Николай Омуков оҥороллор. Манна баар 12 ураһа бүппэт олоҕу кэпсиир ыйдар, 365 таас сыл хонуктарын кэрэһилээн сыталлар. Бу алгыс күн күүстээх кэмигэр, күнүс 3 чааска оҥоһуллар эбит.
– Алгыстыырбар тыл бэйэтэ кутуллан киирэ турар, -- диэн кэпсиир Николай.
Култуура салаата алгысчыттарын, олоҥхоһутун анал таҥастыыр үтүө саҕалааһыннаах эбит. Ол курдук Кураһаай Мэхээлэ, Дьэрэлийэ Күндээр, Наталья Эконова, Николай Омуков анал таҥастаммыттар, ону Сергей Зверев аатынан Култуура киинин иистэнньэҥнэрэ тигэллэр эбит. Алгыстыыр анал тэрилин эмиэ олохтоох Сунтаар ууһа Иннокентий Иванов оҥорбут. Бу курдук силигэ ситэн, быйыл улуус дэлэгээссийэтин кытары арҕаа барсан, Анал байыаннай дьайыыга сылдьар уолаттарбытыгар аналлаах сэргэни туруорсан кэлбитэ.
Николай Омуков билигин сиппит-хоппут ырыаһыт, тэрээһиннэри ыытар тамадаа, ыытааччы, «Байанай» бырайыак ааптара, Сергей Зверев аатынан холбоһуктаах түмэл үлэһитэ. Кини ыал аҕатын, эһээтин быһыытынан хайдаҕын кэргэнин, сиэннэрин, аймахтарын кэпсээннэрэ ситэрэллэр.

Дьоһун ыал аҕата, эһээтэ
Коля эдэр сылдьан, Уһун Күөл кыыһын кэргэн ыла сылдьыбыта. Ол эрээри, тапсыбакка төһө даҕаны икки аҥы бардаллар, күн бүгүҥҥэ диэри кыыһын уонна сиэннэрин кытары билсэ турар.
Дьэ, онтон биэс сыллааҕыта бүтүн улуус култууратын үлэһиттэрин соһутан Саргылааналыын билсибитэ. Үгүс эр киһи, быһа хабан кэбиһиэ диэн көрө саллар Саргыларын кини эрчимнээх илиитигэр ылбыта. Аан бастаан 26 саастааҕар бэлиэтии көрбүтүн, Саргы эдэрэ бэрт диэн тута сирбит. Ону мин ситэн кэллим ээ диэн Коля күллэрдэ. Биир эйгэҕэ үлэлиир буоланнар, соруйан оҥорор курдук, Дьылҕа Хаан тиксиһиннэрэ турбут эбит. Аан бастаан култуура үлэһиттэрин «соһуппут» дьон ортотугар бииргэ тахсыыларын көрбүт эрэ барыта умнубат. Ол иннинэ куруук сүүрэ-көтө, дорҕоонноох куолаһынан сатаарыччы саҥара, сороҕор хаһыытыы да сылдьыбыт Саргылара уп-уһун үрүҥ былааччыйа кэтэн, төбөтүгэр сэлээппэ сэгэччи уурунан, маҥан бэрчээккэлээх, зонтиктаах, нэһиилэ хамсаан, сибигинэйэн саҥаран, тырып-ирип көрөн турбут. Көр, ол курдук Николай таптала кинини уларыппыт, кынаттаабыт. Саргылаана кэргэн тахсан эрэрин туһунан бастаан бииргэ төрөөбүт убайыгар Дмитрийгэ эппитигэр, култуураҕа үлэлиир нарын-намчы уол буолуо диэн сэҥээрбэтэх. Онтон эр киһилии киппэ көрүҥү көрөн, модун баппаҕайы тутан соһуйбут. Кэлэн дьиэлэрин тутуспут. Билигин күндү күтүөтүн күлүгүн быһа ааспат. Улааппыт оҕолор бастаан туора киһини ылымматахтар. Билигин эбээлэрин куолаһа үрдээри гыннаҕына, сиэннэр эһээлэригэр сүүрэн тиийэллэр, туох эмит буолла да: «Эһээни мөҥүмэ», -- диэн айахтара кытаран олорор.
Николай Саргылаанатын ситэн кэлэн, Дьокуускай куоракка ыал буолар уруу тэрийэн, билигин ньир-бааччы ыаллар. Николай бэйэтэ уһаайбалаах уонна алта да алталаах кыра дьиэни туттуом дии сылдьыбытын, Саргы дьоҕус бэйэтэ: «Ол дьиэҕэ баппаппын», – диэн муҥхааллаан, Сунтаар биир уһугуттан нөҥүө уһугар көһөн, оҕолорун аттыгар, Николай уһаайба була охсон, маһын икки сыл куурдан-хатаран, сабыс-саҥа дьиэни дьэндэтэн кэбиспиттэр. Киэҥэ-куоҥа олус үчүгэй.
Николай улахан дьиэ кэргэн баһылыга буолаат, дьиэ-уот тэринэр түбүгүн билбитигэр, уһанар талааннааҕа, ыраас туттуулааҕа тахсан кэлбитэ. Быйыл тиэргэнигэр баанньык туттан дьэргэппит. Оннооҕор чэпчэтэ оҕо оонньуон сөптөөх остуоруйа дьиэтин курдук.
– Иккиэн биир эйгэҕэ үлэлиирбит олус үчүгэй. Иллэҥ кэммитин балыктаан, сир астаан, айылҕалыын алтыһан эмиэ бииргэ атаарабыт. Наһаа дьикти, бэйэ- бэйэбитин уруут-уруккуттан билсэр, куруук биир курдукпут, бэйэ-бэйэбитин ситэрсэн биэрэбит, саас араастаһыытын отой да билиммэппит, -- дэһэллэр Омуковтар.
Николай эр киһилии холку майгыта Саргы аһара быһаччы, туруору майгытын ортотун булларан биэрэр эбит.  "Колям наһаа ыраас, куурук сууйа-сото сылдьар, күннээҕи аһылыгы, мин солом суох буоллаҕына астаан кэбиһэр. Олохпор бигэ тирэхтэнним, көмүскэллэнним, Колям санаатын истэбин, ырытан толкуйдуубун", -- диэн хаһаайка дьахтардыы истиҥ сыанабыла туохтааҕар да истиҥ. Иккиэн көмөлөөн ат толору симэҕин оҥорбуттар. Дьэ сөҕүмэр үлэ!

Барыта ыйыллан турар быһыылаах, Николай Омуков олоҕун орто омурҕаныгар кэлэн, ситэр-хотор сааһыгар, Алгысчыт буолла. Мин санаабар, ситэри киһи алгыс түһэриэхтээх. Ситэри – ол аата кэргэннээх, оҕолоох, сиэннээх, дьиэлээх- уоттаах, үлэлээх-хамнастаах, дьонугар-сэргэтигэр дурда-хахха буолар киһи!
Сунтаар улуу алгысчыта Иван Федорович аас маҥан баттахтыын, көстөр ыраас дьүһүннүүн, саҥалыын-иҥэлиин олох илэ түһэн кэлбит Айыы Сээн алгысчыт. Сунтаар эдэр алгысчыта Николай Омуков итини барытын көрө сылдьан, алгысчыт көннөрү дьонтон уратытын таба өйдөөн, алгыстаах аартыгыҥ арыллан арчылана турдун!

Хаартыскалары ааптар ыытта.