Уопсастыба

Дьоһун кинигэ ааптарынан Д.П.Коркин үөрэнээччитэ, физика-математика билимин хандьыдаата, СӨ билимин уонна үрдүк үөрэхтээһинин үтүөлээх үлэһитэ, уопсастыбанньык, суруналыыс Дмитрий Афанасьевич Егоров буолар. Кинигэ ис хоһоонун “Саха” НКИХ эрэдээктэрэ, суруналыыс Валентина Дмитриевна Петрова кэпсээтэ.

Кинигэ дьоруойун туһунан

Петр Васильевич Лазарев тус олоҕо, үлэтэ киһи болҕомтотун тардар. 1951 с. от ыйын 28 күнүгэр Амма Солобуодатыгар күн сирин көрбүтэ. Төрүттэрэ-уустара 17-с үйэҕэ Москва эргинтэн кэлбит бурдук үүннэриитинэн дьарыктанар бааһынайдар (“пашеннайдар”). Солобуода дэриэбинэтин төрүттээбиттэр. Бүгүн Сахабыт Сиригэр киэҥник тарҕаммыт Артемьевтар, Расторгуевтар ааттара киэҥник биллэр. Ийэтэ Ольга Васильевна балыыһа санитарката, аҕата Василий Петрович сэрии бэтэрээнэ этилэр. Петр ийэтинэн эһээтин Баһылай Романович Артемьевы батан, оҕо эрдэҕиттэн сылгы куттаах буола улааппыта. Бэртээхэй ат баайааччы, сүүрдээччи. Ити туһунан биир дойдулааҕа, Саха норуотун суруйааччыта Дмитрий Федосеевич Наумов сиһилии билиһиннэрдэ. 45 кг ыйааһыннаах Петя оскуола саастарыгар сүүрдүбүт “Хоройор”, “Ястреб” диэн сүүрүк соноҕосторо улаханнык аатырбыттара. Өрөспүүбүлүкэҕэ бастаталыыллара. Үөрэнээччилэр оттуур звенолара таһаарыылаахтык үлэлээннэр, үгүс бириэмийэлэри ылаттыыллара, массыынаҕа тиийэ биһирэнэллэрэ. Биллиилээх бөҕөс, үтүөлээх тренер Николай Михайлович Давыдов салайар тустуутун секциятыгар дьарыктаммыта. Учууталлара нуучча кылааһыгар үөрэнэр уол өйдүүр дьоҕура үчүгэйин хайгыыллара.
Дьокуускайга Мэдиссиинэ киинин кылаабынай бырааһынан үлэлээбит, Аммаҕа Лазаревтарын кытта Партизанскай уулуссаҕа ыаллыы олорбут, Лаврентий Лаврентьевич Александров Петр Васильевич “бурдук үүннэриитин аҕалбыт пашеннай” төрүттэриттэн саҕалаан, 1922 с. Солобуодаҕа гражданскай сэриигэ Пепеляев генералы үлтүрүтүү хайдах түмүктэммитин, Лазаревтар уонна Александровтар аҕалара иккиэн Аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыт фронтовиктар буолалларын, Лазаревтар хаан-аймахтара Расторгуевтардыын оройуону салайан хаһаайыстыбаны сайыннарбыттарын, ыччаттарын дойдуну таптааһын, бэриниилээх буолуу тыыныгар ииппиттэрин тустарынан, киэҥ историческай-бэлитиичэскэй “ракурс” оҥордо.
Петр Лазарев аармыйаҕа сержаннар оскуолаларын бүтэрэн, Красноярскайга зенитнэй-ракетнай чааска взвод хамандыырын солбуйааччытынан сулууспалаабыта. Тустуу албастарын билэр, бэйэтин да лаппа кыанар, турникка чэпчэкитик хачайданар буолан, бэйэтин да баттаппата, доҕотторун да көмүскэһэрэ. Эт-сиин өттүнэн сайдан, уҥуоҕунан лаппа улаатан, ыйааһына эбиллэн, күүһүрэн-уоҕуран дьиэтигэр кэлбитигэр, чугас дьоно, доҕотторо соһуйбуттара.

Сылгыһыттаан саҕалаабыта

Үлэтин “Амма” сопхуос Чакырын отделениетыгар сылгыһытынан саҕалаабыта. КГБ үлэһитэ буолар баҕалааҕа эрээри, омуктуу билбэтин иһин чугаһаппатахтара. Инньэ гынан, ол итэҕэһин туоратаары, Саха государственнай университетыгар туттарсан киирэн, омук тылын бүтэрбитэ. Үнүбэрсиэккэ үөрэнэр сылларыгар “Спартакка” Николай Егорович Степановка тустуунан салгыы дьарыктаммыта. 82 кг Захар Чукровтуун спарриннаһаллара. 1972-1985 сс 68-74 кг тахсыылаахтык тустуталаабыта. Н.Н.Тарскай уонна ШВСМ чөмпүйэнээттэрине боруонса призера, Саха АССР Спартакиадаларын призера, Бүлүүгэ Баһылай Манчаары 1985 с. Спартакиадатын хапсаҕайга үрүҥ көмүс призера буолбута. Хоту оройуоннар уонна илин эҥэр оройуоннар Ис Дьыалаҕа отделларын самбоҕа чөмпүйүөннэрэ этэ. Бүтүн Сойуустааҕы турнирдарга, Арассыыйа финалыгар тиийэ тахсыылаахтык тустуталаабыта. ССРС маастарыгар хандьыдаат буолары ситиспитэ. Маастары толорбута да, докумуона кыаллыбатаҕа.

Аммаҕа 10 сыл

Комсомол путевкатынан, Аммаҕа уон сыл милииссийэҕэ үлэлээбитэ. Бэрээдэги, быраабы араҥаччылыыр уорганнарга үлэлиир баҕата туолбута. Учаскуобайдыыр сылларыгар Магадаҥҥа юридическэй институту кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. Холуобунай буруйу арыйыыларга силиэдэбэтэллээбитэ. “За отличную службу в МВД СССР” түөскэ кэтиллэр бэлиэнэн наҕараадаламмыта. ССРС ИДьМ Акадьыамыйатын бүтэрэн, Аллайыаха оройуонугар милииссийэ начаалынньыгынан ананан үлэлээбитэ.
Таһаарыылаахтык уонна айымньылаахтык үлэлиир, ыарахаттартан иҥнэн-толлон турбат кэскиллээх салайааччы П.В. Лазарев ис дьыала министиэристибэтин үлэнэн көннөрүнэр сулууспа управлениетын салайарыгар итэҕэл сүктэриллибитэ. Мархаҕа, Табаҕаҕа уонна Дьокуускайга баар хаайыылаахтар холуонньаларыгар бэрээдэк эрэсиимин, хаһаайыстыбаннай боппуруостары көрдөбүлгэ эппиэттир гына салайыы ирдэнэрэ. 90-с сылларга уустук түгэннэр бааллара.
Сатабыллаах салайааччы 1999-2007 сс. СӨ Ис дьыалаҕа министиэристибэтин ыстаабын начаалынньыгынан ананан биэнсийэҕэ тахсыар диэри үлэлээбитэ. Ол быыһыгар, Чечня Өрөспүүбүлүкэтигэр РФ ИДьМ ыстаабын командующайын 1-кы солбуйааччытынан командировкаламмыта. Олохтоох нэһилиэнньэни көмүскээһиҥҥэ, сокуоннайа суох сэбилэниилээх тэрээһиннэри булууга уонна суох оҥорууга бойобуой-оперативнай соруктары толорбута. Сааһынан биэнсийэҕэ тахсан, 2015 с. диэри Үөһээ Бүлүү улууһун оройуоннааҕы суутугар федеральнай судьуйанан үлэлээбитэ. Билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор.

Доҕоттор эҕэрдэлэрэ, санаалара

Кинигэ сүрэхтэниитигэр үгүс киһи тыл этэн, биһирииллэрин биллэрдилэр. Успуорт түмэлин дириэктэрэ Михаил Егорович Друзьянов “кинигэ методическай хабааннааҕын”, бухатыыр тустуук уола Айаал “төрдүс Олимпиадатыгар кыттыахтааҕын”, тутуу инсэниэрэ Валентин Васильевич Ноговицын Петр Васильевич Дьааҥыга кэлэн бэрээдэги тупсарыыга хамсааһыннары таһаарбытын, милииссийэ үлэтигэр ылаттаабыт ыччаттара билигин улахан үлэһит буолбуттарын, отделение тэриллэн нэһилиэктэргэ учаскуобайдар баалларын, успуорт өрө тутуллубутун, үчүгэй үлэһит дьон тустарынан кинигэ эбэһээт баар буолуохтааҕын, милииссийэ отставкаҕа тахсыбыт полковнига, бойобуой дьайыы бэтэрээнэ Афанасий Лазаревич Афанасьев Петр Васильевич ураты бэрээдэктээҕин, биирдэ да холуочуйбутун көрдөрбөтөҕүн, дьоҥҥо болҕомтолооҕун, өйдөтөрүн, сүбэлиирин туһунан эттилэр. Салгыы Афганистаҥҥа бойобуой дьайыы кыттыылааҕа, пограничнай сулууспа полковнига Усементай Николаевич Алексеев сулууспалыыр сылларыгар, кыраныыссаҕа саха бэрт сэргэх, тустуук ыччаттара Михаил Седалищев уонна Петр Лазарев кэлэ сылдьалларын көрсөн дьиэтигэр ыалдьыттаппытын, уолаттар кэпсээн-ипсээн, Валерий Ноев, Аркадий Алексеев, Виталий Андросов ырыаларын иһитиннэрэннэр, сахалыы тыыны киллэрбиттэрин, дойдуларын ахтылҕанын таһаарбыттарын үөрэ-көтө иһитиннэрдэ.

Ил Түмэҥҥэ дьокутааттаабыт, физика-математика билимин учуонайа, биир дойдулааҕа Михаил Устинович Тимофеев Петр Лазарев тустууга ситиһиилэрин, тапталлаах кэргэнинээн Анна Сергеевнатынаан оҕолорун Ньургун Петровиһы, Анна Петровнаны, Айаал Петровиһы сахалыы тыыҥҥа иитэн улаатыннарбыттарын, саха норуотугар биллэр билим учуонайдарынан, олимпиец-бөҕөс буолбуттарын уонна отставкаҕа тахсыбыт полиция полковнига Алексей Федорович Птицын силиэстийэ уорганнарыгар үлэлии сылдьан үлэтинэн ууратыллар кыһалҕалаах кэмэ тирээн кэлбитигэр, Петр Васильевич кэбиниэтигэр ыҥыран ылан истиҥник кэпсэтэн, салгыы үлэлиир кыах үөскэтиллибитин, толору биэнсийэҕэ тахсан олорорун, өйөөбүтүн, махтал тылларынан аҕыннылар.
Суруналыыс Владислав Петрович Коротов омук бакылтыатын бииргэ үөрэнэн бүтэрбиттэрин киэн туттарын, Вячеслав Степанов туһунан суруйбут кинигэтин, А.Н. Иванов “Улуу Пехлеван” туһунан Д.С. Зверев кинигэтин нууччалыы тылбаастаабытын бэлэхтээтэ. “Юнармия” кулууп салайааччыта Александр Кузьмин кинигэ аммалар кинигэлэринэн буоларын, ону, сардаана сибэккилэринэн, Амма өрүһүнэн киэргэтиллибитэ көрдөрөрүн, Петр Васильевич уолун Айаалы кытта тустуунан бииргэ эрчиллибитин, аҕата ирдиирин иһин тустуунан дьарыктаммытын, ол курдук Петр Васильевич оҕолоругар ирдэбиллээхтик сыһыаннаһан аан дойду таһымнаах бөҕөс буолан тахсыбытын, кинигэ иитэр суолталааҕын санатта.
Петр Васильевич Лазарев түмүк тылыгар, дьону кытта үчүгэй сыһыан, уопсастыба олоҕор кыттыы үтүөҕэ, үчүгэйгэ эрэ аҕаларын, дьону таба сыаналыыр сөбүн, үтүө санаалаах ыччат-дьону милиция үлэтигэр чугаһатар сөбүн, бардамсыйар, былаастарынан өттөйөр ыччат-дьону олус эппиэттээх бэрээдэги, быраабы араҥаччылыыр уорганнарга чугаһаппатаҕын тустарынан санаатын кытта үллэһиннэ. Кэлбит дьоҥҥо махталын биллэрдэ.

Санаа

Иван Иванович Горохов, Дьааҥы оройуонун салайбыт:

-- 1990 сылларга ыарахан кэмнэр этэ. Бастакы Бэрэсидьиэммит М.Е.Николаев улуустарга өрөспүүбүлүкэ бастыҥ ыччаттарын, дьонун эппиэттээх үлэлэргэ ыыталыыра, анаталыыра. Дьааҥыга балаһыанньабыт эмиэ ыарахан этэ. Үлэ тутаах салааларыгар олохтоохтор суохтарын кэриэтэ. Баатаҕай, сүнньүнэн, хаайыылаахтар бөһүөлэктэрэ. Барыта кэлии дьон сомоҕолоһон, кыахтаахтык олорбуттара. Олохтоохтору чугаһаппаттар. Салайааччы буоларым быһыытынан баҕа санааларым туолбаттара. Баар менталитеты уларытар уустуктардааҕа. Буруйу тэрээһиннээхтик оҥоруу баар курдуга. Үлэлии олорор милииссийэ салалтатын ылымматаҕым. Миниистир Валерий Сергеевич Федоровтан П.В.Лазаревы аҕалын диэн туруорустум. Көрдөөн кэриэтэ, ыллым. Начаалынньыгынан ананан кэлбитэ. Хамаандабар киллэрэммин, үчүгэйдик үлэлээбиппит. Петр Васильевич үгүстүк сүүрэн-көтөн, оройуоммутугар милииссийэ отделениета аһыллыбыта. Байыаннай өттүнэн өйөбүллэммитим. Былааннарым олоххо кииртэлээбиттэрэ. Саҥа начаалынньык чаҕылхайдык үлэлээбитэ. “Ключевой” учаастактарга бэйэбит олохтоох уолаттарбыт үлэҕэ анаммыттара. Бэйэлэрин бэйэлэрэ бас билинэр кыахтара (самоуправление) үөскэтиллибитэ. Каадыр үлэтигэр элбэх үлэни ыыппыта. Лаппа кыаҕырбыппыт. Көмүһү уоруулар арыллыбыттара. Разведкаҕа бииргэ сылдьыахха сөп, киһи эрэнэр, чиэһинэй, көнө сүрүннээх киһи. Дьон туһугар үлэлээбитэ.

Баһылай Посельскай. Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ.