Уопсастыба

Оҕо саас чаҕылхай күнэ
«Дьоллоох киһи олоҕо тоҕус кирбиилээх», – диэн этии баар. Чахчыта даҕаны оннук, киһи барахсан олоҕун устатыгар үгүс кирбиини ааһар. Оттон ол оҕо саастан саҕаланар. Ульяна Степановна оҕо сааһын туһунан маннык кэпсиир:
– Мин оҕо сааһым Оҥкучах диэн сайылыкка ааспыта. Дьонум сопхуос абараахтаммыт, атыннык эттэххэ, кытараан, ыалдьан аны күһүн эккэ туттулларга анаммыт сүөһүлэрин көрөн сайылыыллара.
Эбээлээх эһэм саастарын тухары холкуоска үлэлээбит, сэрии, сут саҕана икки уол оҕолорун «сүтэрбит», үгүс кыһалҕаны көрсүбүт ытык дьон этилэр. Эбээм күннээҕи түбүгүттэн быыс буллаҕына, ол ыар сыллар тустарынан кэпсиирэ. Эһээм «Өрөспүүбүлүкэ бастыҥ бостууга» диэн бэлиэнэн наҕараадаламмыт, бэрт сымнаҕас майгылаах кырдьаҕас этэ. Сэрии саҕана аармыйаҕа баран иһэн, биир ыстаансыйаҕа ас атыылаһаары уочаракка туран буойаһыттан хаалан хаалбытын трибуналга түбэһиннэрэ сыһан баран, аармыйа наадатыгар арҕаа илдьиллэр аттары айааһыырга үлэлэппиттэр. Ол сылдьан ис тиибигэр ыалдьан эрэйи көрбүт, дойдутугар хайа охсор аҥаара эрэ кэлбит. «Сиргэммэккэ көтөҕө сылдьар, сууйар-сотор этилэр», -- диэн нууччалары хайгаан кэпсиирэ. Түүн баттатааччы, ону эбээм уһугуннарааччы.
Ийэлээх аҕам биһигини, тоҕус оҕону, көрөн-истэн, үөрэттэрэн олох аартыгар үктэннэрбиттэрэ. Кыра балыстардаах, бырааттардаах буоламмын, дьиэ ис-тас үлэтигэр кырабыттан эриллибитим. Аҕабын кытары күһүн куска, саас сылгы аһатыытыгар барсарбын сөбүлүүрүм, билигин санаатахха, аҕам бэйэтэ да дьиэ түбүгүттэн сынньатаары илдьэ барар эбит.

Эдэр саас эрчимэ

– Оскуола кэнниттэн хомсомуол путевкатынан пиэрмэҕэ үлэлээбитим. Ол сайын Сыырдаах алааска ийэм ньирэй көрбүтэ, мин ыанньыксыттаабытым. Күһүн сайылыктан бөһүөлэккэ көспүт кэннэ, эдэр ыанньыксыттары саҥа мэхэньисээссийэлээх таас хотоҥҥо түмпүттэрэ. Саастыылаахтар мустаммыт бэркэ үлэлээбиппит, былааммытын толорон, «Эдэр коммунист» хаһыаттан кэлэн хаартыскаҕа түһэрэн барбыттара. Бырааһынньыктарга кылааһынан түмсэрбит, уолаттарбытын аармыйаҕа атаарарбыт. Ити биллибэккэ ааспыт икки сыл эдэр саас умнуллубат кэмэ этэ.
Бииргэ үлэлээбит кыргыттарбын батыһан Красноярскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын салайар каадырдарын бэлэмниир техникумҥа үөрэнэ киирбитим. Истипиэндийэм үрдүк буолан, хата, дьоммуттан биирдэ да харчы көрдөөбөккө үөрэхпин бүтэрбитим.
Үлэ үөһүгэр

– 1983 с. тэрийээччи зоотехник дипломнаах кэлбиппэр, «Булгунньахтаах» сопхуос салалтата дойдубар, Улахан Ааҥҥа, ыччат сүөһү биригэдьииринэн анаабыта. Оччолорго 400 субан Улахан Ааҥҥа үс, Еланкаҕа икки хотонунан тураллара. Хара бастакыттан дьон итэҕэлин ыларга дьулуспутум, эппиттэрин толоро сатыырым. Бастаан кэлэрбэр ноһуому бэйэлэрэ таһаарар, оту бэйэлэрэ киллэрэр буоланнар наһаа ноҕуруускалаахтык үлэлииллэрэ, ону туруорсаммын, туспа дьону анаппытым.
Биир хотоҥҥо биэнсийэлээхтэр кэлэктииптэрэ диэни тэрийбиппитигэр, кэргэннии Мария, Афанасий Кононовтар, Татьяна, Дмитрий Кононовтар, Прасковья, Николай Трофимовтар үлэлээбиттэрэ. Биир хотоҥҥо Ирина Гаврильева түөрт уолун кытары дьиэ кэргэн звенота буолбута. Ый аайы ыйааһыннаан, борооскулар сууккатааҕы, ыйдааҕы эбиллиилэрин быһаарарбыт, хамнас онон ааҕыллар буолан, үлэҕэ интэриэс улахан этэ. Комбикуорум, битэмииннээх от мээккэтэ харыыта суох кэлэрэ, от үчүгэйэ тиэллэрэ. Үрдүк уойуулаах субаннар ыам ыйыгар 350-400 киилэни үктүүллэрэ. Бастаан үлэбин ыарырҕатан түүн уоран ытыырым, араас үлэһиттэр баар буоллахтара, аҕабар үҥсэргиэхпин баҕарбат этим, ийэм эрэйдээххэ туох диэхпиний?
Ол быыһыгар уопсастыбаннай үлэ үөһүгэр түспүтүм, хомсомуоллаах ыччаттар политдьарыктары, араас тиэмэлэринэн киэһэлэри, кэнсиэртэри, күрэхтэһиилэри тэрийэрбит. Сыыйа уопутуран, нэһилиэк, оройуон сэбиэтигэр дьокутаатынан талыллыбытым, баартыйаҕа ылыллыбытым.

Ырыынак ыар тыына

– «Булгунньахтаах» сопхуостан арахсан, Улахан Аан отделениета туспа сопхуос буолбута. Бэйэбит чөкө бараммыт өссө сайдыахпыт дии санаабыппыт даҕаны, сойуус ыһыллыбыта. Атын сирдэргэ сопхуостар эстэннэр, дьон паай үллэстэн, сүөһүнү хотонтон сиэтэн барар сурахтара иһиллэрэ.
Биһиги ыһыллыбатахпыт, бастаан Павел Григорьев, онтон Александр Максимов салалталарынан үлэлээбиппит, кэлиҥҥи үйэ чиэппэрин устата Александр Павлов салалтатынан үлэлээн-хамсаан кэллибит.
Оо, ама да ааспытын иннигэр дьэ, сыана күн-түүн үрдүү турар, хантан да көмө кэлбэт, ыарахан кэмнэр этэ! Биригэдьиир киһи оччолорго баҕа санаам биир эрэ буоллаҕа: кыстыгы элбэх сүтүгэ суох туораатарбыт, үлэһиттэрбит эрэ барбаталлар диэн. Аспыт-үөлбүт кырыымчыгыттан элбэх сүөһү күрдьүккэ соһуллара, көтөх ынахтар төрөөрү былдьаналлара. Ынах ахсаанын ситэринэр кыһалҕаттан уулаах тыһаҕастары иитэ сатыырбыт түмүгэр, ыанньыкпыт бытархай баҕайы буолан испитэ, үүккэ көрдөрүүбүт да ол тэҥинэн этэ...
Иэспитигэр уоппутун араарбыттарыгар, мэхэньисээссийэлээх комплекстан эргэ мас хотоммутугар көһөн былыргылыы үлэлээн барбыппыт. Үөһэнэн салапаан түннүктэри оҥорон, хотоммутун сырдаппыппыт. Үүппүт суордун намтатан туталларын сөбүлээбэккэ сыах тэринэн, бэйэбит астыыр буолбуппут. Онон харчы киллэринэн, оттук-уматык уонна хамнас кыһалҕатын быһаара сатыырбыт.
Кэлин «Якутия» ҮАПК иһинэн киирэн, арыый үөһэ тыыммыппыт. Хампаанньа салалтата ночооттооҕунан ааҕан ынах сүөһүнү аҕыйатан, сылгынан эрэ барарга эппитин, ороскуоту аччатабыт диэн, пиэрмэни өрүс арыытыгар киллэрэн, биэс сыл отордообуппут! Муус турбутун кэннэ бөһүөлэккэ киирэрбит. Инньэ гынан, сэтинньи ортотугар диэри сиэнэр оту кэмчилиирбит.
1998 сылтан үүккэ уонна племенной үлэҕэ субсидия көрүллэн, балаһыанньа син тупсубута. 2002 сылтан «Тыа сирин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын» бырагыраамата үлэлиэҕиттэн мэһэйдии сыппыт харгылар кэм төлөрүйэн киирэн барбыттара. 2008 сылтан «Анаабыр алмаастарын» иһинэн киирэн уонна ити сыллартан тус сыаллаах бырагыраамаларынан үлэ саҕаланан, сүөһү иитэр комплекс, атын да эбийиэктэр, үлэһиттэргэ олорор дьиэлэр тутуллар буолбуттара. Сайдыыга хардыы саҕаламмыта.

Күн бүгүн
Билигин «Туймаада» агрохолдинг иһинэн үлэлиибит. «Бөртө сылгы собуота» нэһилиэк хас да көлүөнэ дьоно сыралаһан түмпүт баайын чөл тутан, тыа хаһаайыстыбатын үлэтин хас да хайысханан тэрийэн олорор хаһаайыстыба.
Сыл саҕаланыаҕыттан 864 туонна үүтү туттардыбыт, ааспыт ый түмүгүнэн ынах ахсыттан 2,7 тыһыынча киилэни ыатыбыт. Уу Көхсүн пиэрмэтигэр «Гражданскай килбиэн» бэлиэлээх Раиса Борисова, Куоһаҕаска өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Валентина Трофимова, Мондурахха тыа хаһаайыстыбатын туйгуна Лариса Лукина ыстаарсайдыыллар. Техник-осеменатордар, тыа хаһаайыстыбатын туйгуннара Надежда уонна Светлана Васильевалар ынахтары былааннаан буоһаталлар, онон ынах ыанар кэмин уһатан, үүтү сылы эргиччи ылабыт. Быйыл Светлана «Далбар Хотун» куонкуруска ситиһиилээхтик кытынна, Надежда осеменатордар өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурустарыгар бастаата.
Ити курдук кыргыттарым, дьүөгэлэрим таһаарыылаах үлэлэринэн эдэрдэргэ холобур буолаллар. Мин киэн туттабын кинилэринэн, үөрэ саныыбын кинилэри кытары бииргэ үлэлиирбиттэн.

Бу биһиги Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, өрөспүүбүлүкэ биир бастыҥ хаһаайыстыбытын күннээҕи үлэтин-хамнаһын сүрүннүүр Ульяна Степановна Семенова үлэтин түһүмэҕиттэн сороҕун эрэ аҕынныбыт. Иллээх ыал ийэтин, кыракый сиэннэр эбээлэрин олоҕун кирбиитэ өссө да салҕана туруохтун.

Хаартыска: Владимир Григорьев.