Ил Түмэҥҥэ

Судаарыстыба-чааһынай партнёрдаһыы (ГЧП) диэн судаарыстыба уонна чааһынай урбаан икки өттүттэн сөбүлэҥ түһэрсэн өр кэмҥэ бииргэ үлэлэһиилэрэ ааттанар. Бииргэ үлэлэһии түмүгэр уопсастыбаннай суолталаах улахан бырайыактар киирэллэр. Судаарыстыбаннай-чааһынай партнёрдаһыы туох үчүгэй өрүттээҕий? Бастатан туран, бүддьүөтү таһынан эбии үбү-харчыны булаллар, сөбүлэҥ чэрчитинэн үбү-харчыны сылларынан наардаан аттараллар. Ону таһынан хонтуруол күүскэ ыытыллар буолан тутуллар эбийиэктэр хаачыстыбалара тупсар, хапытаалынай өрөмүөн ыытыллар болдьоҕо ууһаан биэрэн судаарыстыба ресурсаларын көдьүүстээхтик туһаныы улаатар.

Судаарыстыбаннай-чааһынай партнёрдаһыы 224-ФЗ уонна 115-ФЗ №-дээх Федеральнай уонна эрэгийиэн сокуоннарыгар олоҕуран үлэлиир. Саха сирэ бу мэхэньиисими туһанарга балай эмэ уопуттаах. Ордук кэлиҥҥи сылларга көхтөөхтүк туһанар буолла, ол түмүгэр саҥа тутуллан үлэҕэ киирэр социальнай эбийиэктэр ахсааннара биллэрдик элбээтэ, өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр үп-харчы ноҕорууската аччаабыта бэлиэтэнэр.

58 инвестиционнай бырайыак үлэлиир

СӨ Экэниэмикэҕэ миниистирэ Пётр Попов 2025 сылга судаарыстыбаннай-чааһынай партнёрдаһыы ньыматынан 58 инвестиционнай бырайыак үлэлиирин иһитиннэрдэ. Олор үөрэхтээһин, мэдиссиинэ, ОДьХХ, култуура уо.д.а. – уопсайынан олох-дьаһах араас эйгэтин хабаллар.

– Бүгүҥҥү туругунан судаарыстыбаннай-чааһынай партнёрдаһыы ньыматынан өрөспүүбүлүкэҕэ 58 инвестиционнай бырайыак үлэлиир. 21 сөбүлэҥ түһэрсиллибитэ, ол иһигэр үөрэхтээһин эйгэтигэр 19, култуураҕа 1, доруобуйа харыстабылыгар 1 эбийиэк баар. Ону таһынан 37 концессионнай сөбүлэҥҥэ илии баттаммыта. Чопчулаан эттэххэ: дьиэ-уот, хомунаалынай хаһаайыстыбаҕа 30, тырааныспар инфраструктуратыгар 1, уматык-энэргиэтикэ комплексыгар 1, социальнай эйгэҕэ 1 эбийиэк киирэр. Судаарыстыбаннай-чааһынай партнёрдаһыы уонна концессионнай сөбүлэҥ күн бүгүн уопсайа 39 социальнай эбийиэги хабар, – диэн миниистир быһаарда.

Миниистир Пётр Попов тылыгар сигэннэххэ, бүгүҥҥү туругунан 34 социальнай суолталаах эбийиэк үлэҕэ киирэргэ бэлэм турар. 5 социальнай эбийиэккэ тутуу барар. Дьокуускайга киинэ павильонун уонна паарка рекреационнай-сынньанар комплексын тутуутугар инвестиционнай бырайыактары бэлэмнииллэр. Бу эбийиэктэр Дьокуускай куорат маастар-былааныгар киирэллэрин санатта.

Судаарыстыбаннай-чааһынай партнёрдаһыы чэрчитинэн үлэни ыытарга баар уустуктарга тохтоото. Ол курдук, тутуу матырыйаалларын сыаната күн-түүн үрдүү турара, экэниэмикэ балаһыанньата ыарахана уонна докумуоннары толорсууга хойутааһын тахсара харгыстары үөскэтэрин бэлитээтэ. Ол гынан баран уустуктар баар да буоллахтарына, өрөспүүбүлүкэ салалта бырайыактары түмүктүүргэ, туруоруллубут сыалы-соругу ситиһэргэ үүтү-хайаҕаһы булан кыһалҕалары быһаарар. Ол түмүгэр судаарыстыбаннай-чааһынай партнёрдаһыыны сайыннарыыга Саха сирэ Уһук Илин эрэгийиэннэригэр баһылыыр-көһүлүүр миэстэни, онтон Арассыыйа Экэниэмикэҕэ сайдыытын министиэристибэтин эриэйтинигэр 8-с миэстэни ылар.

Төһө үп-харчы көрүллүбүтүй? Быйыл судаарыстыбаннай-чааһынай партнёрдаһыы бырайыактарын өйүүргэ бүддьүөккэ 4 млрд кэриҥэ солк. көрүллүбүт. Эһиил бу үбү-харчыны 5,7 млрд солк. диэри улаатыннарыахтара. Бырагыраама үлэлээн саҕалыаҕыттан 2028 сылга диэри сөбүлэҥнэр уопсай суумалара 50,3 млрд. солк. тэҥнэһэр.

Өлүөнэ муостатын тутуутун үбэ хантан көрүллэрий?

Өлүөнэ муостатын тутуутыгар аһаҕас боппуруостар бааллар. СӨ Тырааныспарга уонна суол хаһаайыстыбатыгар миниистирэ Владимир Сивцев Өлүөнэ муостатын бырайыактааһыныгар, тутуутугар уонна эксплуатациятыгар концессионнай сөбүлэҥ түмүгэр түһэрсиллибит үлэ хайдах баран эрэрин иһитиннэрдэ.

Санатан эттэххэ, Өлүөнэ муостатын тутуутун концедена – СӨ Тырааныспарын министиэристибэтэ. Концессионнай сөбүлэҥ 2020 сыл олунньутугар СӨ Экэниэмикэҕэ министиэристибэтигэр тиксириллибит. Улахан тутууга маннык тэрилтэлэр үлэлэһэллэр: концессионер – “Восьмая концессионная компания” (ВИС) ХЭУО, үбү-харчыны салайар тэрилтэ – Сбербаан ПАО, бырайыактааһынан дьарыгырар – “Гипростроймост” (Санкт-Петербург).

Тутуу (бырайыак) бигэргэммит суумата – 131,4 млрд. солк (манна нолуок төлөбүрэ эмиэ киирэр). Бу сууманы Судаарыстыбаннай сүрүн эспэртиисэ бигэргэппит. Үбүлээһиҥҥэ 92,3 млрд солк. суумалаах грант көрүллүбүт, итинтэн 41,3 млрд солк. – федеральнай бүддьүөттэн. Чааһынай партнёр 82,5 млрд. солк. үбүлүүр.

Тутууга көрүллүөхтээх үп-харчы балаһыанньата хайдаҕый? Бүгүҥҥү туругунан инвестицияттан – 11,8 млрд солк, эрэгийиэн бүддьүөтүттэн – 6,139 млрд. солк. Былаан быһыытынан быйыл өссө 4,334 млрд солк. көрүөхтээхтэр. Тобох үбүлээһин лимиитэ – 500 мөл. кэриҥэ. 4,6 млрд. солк. инфраструктурнай кирэдьииттэн көрөр былааннаахтар. Быйыл эрэгийиэн уопсайа 9,53 млрд солк., федеральнай бүддьүөт 1,3 млрд солк. үбүлээбит. Бүддьүөтү таһынан үп-харчы 2,2 млрд. тэҥнэһэр.

Концессионнай сөбүлэҥ болдьоҕо 2049 сылга диэри. Эспиэртэр этэллэринэн, бастакы сылга муостанан күҥҥэ 5200 массыына айанныыр кыахтаах. Концессия болдьоҕо түмүктэниитигэр күн ахсын 6200 тырааныспар айаннаан Өлүөнэни туоруон сөп.

Өлүөнэ муостатынан чэпчэки ыйааһыннаах тырааныспардар босхо айанныахтарын сөп эбит буоллаҕына, атын тырааныспардарга тарыып баар буолар: ол сыаната 1329 солк. 2856 солк. диэри. РФ Экэниэмикэҕэ сайдыытын министиэристибэтэ бырайыак олоххо киирдэҕинэ, экэниэмикэҕэ бэрт көдьүүстээх буолуоҕун бэлиэтиир.

Дьокутааттар ыйыталлар

Дакылааттары истэн баран норуот дьокуттаара чиҥэтэр ыйытыылары биэрдилэр.

Ол курдук, норуот дьокутаата Алёна Атласова судаарыстыбаннай-чааһынай партнёрдаһыы ньыматынан тутуллар эбийиэктэргэ хас бэрэбиэркэ ыытыллыбытын (чуолаан “Полярная звезда” уонна Саха сирин филармониятын эбийиэктэригэр), олор туох түмүктээх буолбуттарын чуолкайдаста. Ыйытыы СӨ Счётнай палаататын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Елена Рейнбушка туһуланна. Елена Ивановна Счётнай палаата хонтуруоллааһын үлэтин күүскэ ыытарын, кэлиҥҥи 3 сылга араас өрүттээх бэрэбиэркэлиир үлэ тэриллибитин эттэ. Ону таһынан дьокутааттар “Айылҕа” бөҕү-саҕы оҥорон таһаарар ыстаансыйа тутуутугар улахан болҕомтолорун уурдулар. Хантыраагы толорууга кыһалҕалар тахсаннар, сөбүлэҥ көтүрүллүөн сөбүгэр-суоҕар дьүүллэһии таҕыста.

Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы – Ил Түмэн судаарыстыба тутулугар уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Афанасий Владимиров СӨ Экэниэмикэҕэ миниистирэ Пётр Поповка туһаайан, икки ыйытыыны биэрдэ. Үөрэх тэрилтэлэрин испииһэгэр уонна тутуллан бүппүт эбийиэктэргэ Төхтүр сэл. уһуйаана, Мохсоҕоллоох оскуолатын эбии тутуута киирбэтэхтэр. Миниистир Хаҥалас улууһун бу эбийиэктэрэ судаарыстыбаннай-чааһынай партнёрдаһыы уонна концессионнай сөбүлэҥ чэрчитинэн тутуллубатахтарын, ол иһин испииһэккэ суохтарын быһаарда. Иккис ыйытыы тутуу матарыйаалын сыаната үрдээһинигэр сыһыаннаах буолла. “Бырайыактары үлэҕэ киллэрэргэ 50 млрд кэриҥэ солк. көрүллүбүт, олору хайдах тыыраҕытый?” – диэн ыйытта. Миниистир судаарыстыбаннай-чааһынай партнёрдаһыы ньыматын туһанан 2 сыл иһигэр 16 уһуйаан туллубутун, өскөтүн үгэс буолбут ньыманан үбү көрөн тутуу ыытыллыбыта буоллар 8 сыл устата тутуллуохтаахтарын эттэ. “Төһө даҕаны сыана үрдүү, инфляция улаата турарын үрдүнэн бу ньыманан улахан тутуулары ыытар экэниэмикэҕэ син биир көдьүүстээх буолар”, – диэн быһаарда.

Норуот дьокутаата Николай Бугаев Өлүөнэ муостатын тутуутугар матырыйаалларын хайдах атыылаһалларыгар уонна олохтоох хампаанньалар оҥорор өҥөлөрүгэр сыһыаннаах ыйыытыны биэрдэ. Тырааныспар миниистирэ Владимир Сивцев тутуу үлэтэ кытаанахтык хонтуруолланарын, матырыйааллары атыылаһыы ыраастык барарын бэлиэтээтэ, 2020-2025 сылга диэри төһө үп-харчы хантан көрүллүбүтүн быһаарда. Инвестиция уопсай кээмэйэ 12 млрд. солк. тэҥнэһэр, улахан өттүн эрэгийиэн бүддьүөтэ уйунар.

Норуот дьокутаата Василий Николаев концессионнай бырайыактары олоххо киллэрии эппиэтинэһэ тоҕо Тутуу министиэристибэтигэр буолбакка, Экэниэмикэ министиэристибэтигэр сүгүллэрин чуолкайдаста. Өлүөнэ муостатын курдук баараҕай тутууга хас биирдии министиэристибэ туох оруоллааҕын чуолкай билиэхтээҕин санатта. СӨ Экэниэмикэҕэ министиэристибэтин бэрэстэбиитэлэ бөдөҥ бырайыактары салайыы анал кэмпитиэнсийэлэри ирдиирин, ол иһин Экэниэмикэ министиэристибэтэ үлэни сүрүннүүрүн быһаарда. Тутуу министиэристибэтэ тутууну хонтуруоллааһыҥҥа, тутуу үлэтэ хайдах салалларыгар эппиэттиир. Инньэ гынан, хас биирдии министиэристибэ бу улахан бырайыакка син биир кыттар.

Мунньахха Ил Түмэн дьокутааттарын сэргэ СӨ Гражданскай оборуонаҕа уонна куттала суох буолууну хааччыйыы дьыалаларыгар миниистир солбуйааччыта Никита Павлов, Сыана бэлиитикэтигэр судаарыстыбаннай кэмитиэт бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Марина Лыкова, СӨ Дьиэ-уот хаһаайыстыбатын уонна энэргиэтикэ миниистирин бастакы солбуйааччы Аян Кириллин, СӨ Счётнай палаататын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Елена Рейнбуш кыттыбыттарын санатабыт.

Ил Түмэн пресс-сулууспатын хаартыскалара.