Дьокутаат кэпсиир

– Улахан уларыйыылар кэмнэригэр олоробут. Кэлэр сылтан баһылыктары норуот куоластааһынынан буолбакка, Ил Дархан туруорбут хандьыдааттарыттан дьокутааттар талар буоллулар. Бу саҥа сокуон тула туох санаалааххыный?

– Саҥа сокуон сөпкө уонна бириэмэтигэр ылыллан эрэр дии саныыбын. Быыбарынан сибээстээн дьон бэйэ-бэйэтин кытта сылы сыллаан мөккүөрү тардаллар, өстөһөллөр. Ити кистэл буолбатах, олоххо чахчы баар көстүү. Ол үчүгэйгэ,  сайдыыга, түмсүүгэ тиэрдибэт. Ким элбэх аймахтаах, билсэр-көрсөр дьонноох былааска тахсар, хоруупсуйа төрдө итиннэ сытар диэн санаалаахпын. Ил Дархан туруорбут хандьыдааттарыттан сөптөөх үөрэхтээх, салайар үлэҕэ уопуттаах, дьону-сэргэни тэҥнии тутар, чиэһинэй уонна саамай сүрүнэ дьону түмэр сатабыллаах салайааччы талыллар кыахтаныаҕа. Үлэни ирдээһин да күүһүрүөҕэ. 

Аҕыйах сылынан Арассыыйа Аартыканы баһылыыр, сайыннарар үлэни күүһүрдүө. “200 тыһ. дьон атын эрэгийиэннэртэн кэлэн үлэлээбитинэн барыахтара” диэн этэллэр. Кинилэри кытта үлэлииргэ улуустарга салайар дьоҕурдаах, ырааҕы-киэҥи көрөр, муударай өйдөөх-санаалаах салайааччылары үүннэрэн көрсүөхтээхпит.

Онон, Саха Сирин олохтоох салайыныыга саҥа сокуонунан баһылыктар нэһилиэк, улуус Мунньаҕар талыллар буолалларыгар “саха норуотун утарыы, быраабын кэһии” диэн суох дии саныыбын. Мөлтөхтүк салайар, үлэтин сатаан аттарбат, дьону хамсаппат баһылык ууратыллыан сөп. Билигин быыбарынан талыллыбыт, үлэтин кыайбат баһылыгы ууратар кыаҕыҥ суох.

– Саҥа тутулунан үлэлээн-хамсаан бардахпытына, улуус, нэһилиэк дьокутааттарын, ол иһигэр, бастатан туран, Сэбиэт бэрэссэдээтэлин боломуочуйата үрдүүр, эппиэтинэһэ улаатар. Ити эһиги үлэҕитигэр хайдах дьайыаҕай?

– Бэрэссэдээтэл быһыытынан боломуочуйам үрдүүр. Уопсайынан, улуус да, нэһилиэк да дьокутааттарын таһымнара үрдээн биэрэр. Улуус сайдыытыгар дьокутааттар быһаччы оруоллаахтар, хайаан да наадалар диэн санаалаахпын, нэһилиэк, улуус бүддьүөтүн бигэргэтэллэр. Ону тэҥэ эппиэтинэс улаатар, үлэ элбиир. Бэйэм “самовыдвиженец” быһыытынан 2023 сыллаахха туруорунан талыллыбытым. Үлэбин маҥнай учууталынан саҕалаабытым. Ол кэннэ 30-ча сыл социальнай харалтаҕа үлэлээбитим. Биэнсийэҕэ тахсан баран солбуйар үлэҕэ сылдьыбытым. Билигин улуус дьокутааттарын Мунньаҕын салайабын.

– Кистэл буолбатах, билигин улуустарга дьокутааттар Сэбиэттэрэ улахан хааччыллыыта суоххут. Саҥа сокуон үлэлээн бардаҕына, эбии ыстааттар наада буолар чинчилээхтэр.

– Сөпкө этэҕиҥ, билиҥҥи туругунан улуус дьокутааттарын сэбиэтэ туох да хааччыллыыта суох олорор. Уопсастыбаннай үлэ курдук сүктэриллэр. Туспа хоспут, көмпүүтэринэй тиэхиньикэбит суох. Эппиккэ диэри сиэссийэҕэ эрэ көрсөбүт. 80 %-мыт биэнсийэ саастаах дьоммут. Эдэр ыччат таласпат: дьокутаат буолуон баҕарар баҕалара да, интэриэстэрэ да суох. Арай хамнастааҕа эбитэ буоллар, баҕар, тардыһыахтара эбитэ буолуо.

– Улуускутугар дьокутааттар билигин хайдах дьаһанан олороҕутуй? Хаскытый, үлэҕитин, эппиэтинэскитин хайдах аттараҕытый?

– Улууспутугар 14 дьокутаат баар. Икки ыраах нэһилиэктэн иккилии дьокутаат кыһынын суолунан, сайын уунан айаннаан кэлэн сиэссийэлэргэ кытталлар. Сороҕор сибээс этэҥҥэ үлэлээтэҕинэ, “вкс” нөҥүө холбоноллор.  Ити курдук үлэлээн-хамсаан олоробут. Улуус дьаһалтатын кытта биир хайысхалаахтык, биир сүбэнэн үлэлиибит. Улууспут сайдарыгар күүспүтүн бары бииргэ уурдахпытына эрэ үлэ таһаарыылаах буоларын өйдүүбүт.

– Быйыл саас норуот дьокутааттара Владимир Прокопьев, Александр Атласов уонна парламент вице-испиикэрэ Юрий Николаев Эбээн Бытантайга үлэ чэрчитинэн тиийэн олохтоохтору кытта көрсүбүттэрэ. Туох улахан кэпсэтии барбытай?

– Национальнай оройуон олоҕун-дьаһаҕын, үлэтин-хамнаһын кытта билсибиттэрэ, хайдах-туох дьаһанан олорорбутун көрбүттэрэ. Социальнай эбийиэктэрбитигэр, саха ынаҕын иитэр комплекска сылдьыбыттара. Эбээн Бытантай – саха ынаҕын иитэргэ, харыстыырга сүрүн резерватор.

Улуус, нэһилиэк баһылыктара, улуус дьокутааттарын сэбиэтэ, тэрилтэ салайааччылара, үлэһиттэрэ кыттыылаах улахан мунньах буолбута. Ынах-сүөһү, сылгы, таба кыстыгын туһунан кэпсэтиһии, улуус аграрнай сиэктэрин балаһыанньатын дьүүллэһии буолбута.

Олохтоох салайыныы сытыы боппуруостарын Ил Түмэн олохтоох бэйэни салайыныыга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев сырдаппыта. Чуолаан, “Об общих принципах организации местного самоуправления в единой системе публичной власти” Федеральнай сокуон бырайыагын туһунан сиһилии кэпсээбитэ. “Олунньу 26 күнүгэр Судаарыстыбаннай Дуума иккис ааҕыытыгар олохтоох салайыныы сокуонун ылыммыта. Бу иннинэ биһиги эбиилэри, көннөрүүлэри киллэрэргэ улахан үлэни ыыппыппыт. Эрэгийиэн көрүүтүн учуоттаан саҥа сокуон ылыныллыбытыттан улаханнык үөрэбит. Эрэгийиэн ханнык таһымы ылынарын бэйэтэ быһаарар кыахтанна”, – диэн кэпсээбитэ. Итиэннэ буолаары турар улахан уларыйыылары таарыйбыта. Кини биир улууска тыа хаһаайыстыбатын үс салаатын – ынах-сүөһү, сылгы, таба иитиитин – сүтэрбэккэ тутан олорорбутун бэлиэтээбитэ. Ордук чуолаан саха ынаҕын иитэрбитин биһирээбитэ. Олохтоохтор, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгырааччылар долгуйар ыйытыыларын биэрэн сиһилии хоруйу истибиттэрэ. Уопсайынан, маннык кэпсэтии бэрт туһалаах. Мин санаабар, бу маннык дьүүллэһиилэр, кэпсэтиилэр бараллара уонна сорох бырагыраамалар туохтан мэһэйдэтэн туолбатахтарын быһаарсан сөпкө көрүү өйдөһүүнү олохтуур. Ол түмүгэр өрөспүүбүлүкэ салалтата, парламена улуус дьаһалтатын, бэрэстэбиитэллээх уорганын кытта тирээн турар соруктары толорууга биир санааҕа, быһаарыыга кэлэргэ кыһаллар. Биһиги, Аартыка улууһун олохтоохторун, этиилэрбит, көрүүлэрбит Аартыка сиригэр тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын Кэнсиэпсийэтигэр киириэхтэрэ диэн эрэннэрбиттэрэ. Онон, туһалаах көрсүһүү буолбута.

– Наталья Ивановна, түмүккэ тугу этиэҥ этэй?

– Быһаарыылаах кэмнэр кэллилэр, кыттыспакка биир сиргэ олорон хааларбыт хайдах да табыллыбат. Улуус, нэһилиэктэр дьаһалталара, дьокутааттар уонна улуус дьоно-сэргэтэ бары биир соруктаахтык үлэлииргэ кыһаллыахпыт. Нэһилиэк, улуус үлэтэ-хамнаһа, хас биирдии олохтоох киһи санаата, сэбиэт үлэтэ холбоһон сайдыыга тириэрдэр. Быйыл дойдуга, өрөспүүбүлүкэҕэ экэниэмикэ балаһыанньата уустук. Быыһык кэмнэри былыр-былыргыттан түмсэн, өйдөһөн, бэйэ-бэйэҕэ көмөлөсүһэн туоруур үтүө үгэспитин умнумуоҕуҥ.

Диана КЛЕПАНДИНА.

Дьокутаат тус архыыбын хаартыскалара.