Дьокутаат кэпсиир

– Улуус дьокутааттарын Сэбиэтэ билигин хайдах дьаһанан үлэлиирий? Хас дьокутаат  баарый?

– Горнай улууһун дьокутааттарын сэбиэтин билиҥҥи VII ыҥырыыта 2023 сыллаахха талыллыбыта. Уруккулуу уокуругунан куоластааһын буолбакка, бу ыҥырыыга 8 дьокутаат баартыйа испииһэгинэн уонна биир мандааттаах мажоритарнай систиэмэнэн куоластааһыны ааспыттара. Ол курдук, биһиги улууспут сэбиэтигэр 19 дьокутаат баар, 7 хамыыһыйанан үлэлиибит. Хамыыһыйалар бэйэлэрин хайысхаларынан муниципальнай бырагыраамалар туолууларын, нэһилиэнньэҕэ көдьүүстээхтэрин көрөллөр. Кыһалҕалаах хайысхалары, боппуруостары дьокутааттар истиилэригэр, төгүрүк остуолларга ырытыһабыт. Улуус бүддьүөтэ көдьүүстээхтик туолуутун ситиһии – сүрүн сорукпут.

Сэбиэт уопсайа 10-ча сиэссийэни ыытта. Тутулун туһунан билиһиннэрдэххэ, иллэрээ сыл үлэбитин саҕалыырбытыгар 7 бастайааннай хамыыһыйаны биргэргэппиппит. Уопсай быһаарсыы түмүгүнэн хас биирдии дьокутаат икки хамыыһыйаҕа чилиэнинэн турар. Ону кытта  дьокутаат биир анаммыт нэһилиэгэр кураатар, онон боппуруостары көрүүгэ, интэриэстэри көмүскээһиҥҥэ бары тэҥ бырааптаахтар. Дьокутааттар нэһилиэктэри кытта сибээһи тутуһаллар, миэстэтигэр тиийэн кыһалҕаларын, этиилэрин, туруорсууларын көрөн, истэн-билэн кэлэллэр.

Күһүҥҥү сиэссийэлэрбит алтынньы саҥатыгар саҕалаан пленарнай мунньаҕы ыытабыт, сайын устата мунньуллубут суһал боппуруостары көрөбүт. Арассыыйа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннарыгар сөп түбэһиннэрэн, улуус Устаабыгар наадалаах уларытыылары киллэрэбит. Публичнай истиилэри ыытабыт, быыһаарыылары, эрэкэмэндээссийэлэри ылынабыт. Билигин Горнай улууһугар элбэх муниципальнай бырагыраама үлэлии турар. Улуус дьаһалтатын үлэһиттэрэ бырагыраамалар хайдах-туох үлэлии туралларын, туох харгыс баарын отчуоттаан мунньахтары тэрийэллэр. Биһиги онно көхтөөхтүк кыттабыт. Уопсайынан, улуус олоҕуттан туора туран хаалбакка, баар кыһалҕалары барытын тэҥҥэ быһаарсыһарга кыһаллабыт.

– Олохтоох салайыныыга улахан уларыйыылар буолаары тураллар. Итиннэ туох этиилээххитий?

– Олохтоох  салайыныы быраап-нуорма, экэнэмиичэскэй төрүттэрин уонна үбүлээһинин тирэҕин  оҥоруохтаахпыт. Ылыллар сокуоннарбыт чуолкай, толору буолалларын ситиһэр бэрт буолуо этэ. Итинник сыаллаах-соруктаах үлэлии-хамсыы олоробут, инники сылларга былааннары торумнуубут.

– Кэлэр сылтан муниципальнай быыбардарга уларыйыылар киирэннэр, баһылыктары талыыга дьокутааттар быһаччы кыттар буолуохтара. Бу саҥа сокуон тула туох санаалааххыный?

– Итиннэ бэйэм көрүүбүн этиим. Сокуон сөптөөх, дьон-сэргэ өйдүүр-өйүүр. Икки таһымнаах олохтоох салайыныы өрөспүүбүлүкэбитигэр хаалла. Баһылыктары Ил Дархан, нэһилиэктэргэ куонкурус хамыыһыйалара киллэрбит хандьыдаатарыттан дьокутааттар талаллара туох даҕаны куһаҕана суох, каадыр боппуруоһа тупсуоҕа, эппиэтинэс барыбыт киэнэ үрдүөҕэ, былаас быстыбат ситимэ үөскүөҕэ. Итиэннэ үбүнэн бигэргэммэтэх боломуочуйаларга баһылыктар эппиэти сүкпэт буолуохтара.

– Саҥа сокуон үлэлээн бардаҕына, эбии ыстааттар наада буолаллара эрэбил. Улаатыы-кэҥээһин боппуруоһа эһиэхэ хайдах турарый?

– Бу – быһаарылла илик улахан кыһалҕа. Сэбиэттэр хайаан даҕаны аппарааттаах буолуохтаахтар, маны күүскэ туруорсар кэм кэллэ. Билиҥҥи туругунан өрөспүүбүлүкэ улуустарыгар барыларыгар кэриэтэ бэрэссэдээтэл эрэ ыстаата баар, сорох улуустарга ол даҕаны суох. Улуус дьокутааттара бэрэстэбиитэллээх уорган буолбакка, уопсастыбанньыктар курдук балаһыанньалаахтар.

Биһиги улууспутугар урукку өттүгэр үлэлээбит уонна үлэлии сылдьар баһылыктар, бэрэссэдээтэллэр, дьокутааттар сөпкө быһаарынан күн бүгүн сэбиэккэ 2 ыстааттаахпыт – бэрэссэдээтэл уонна исписэлиис. Маны таһынан юрист ыстаата хайаан да баар буоларын наадалааҕынан ааҕабыт.

– Улуус Мунньаҕын бэрэссэдээтэлин боломуочуйата элбээн биэрэр. Хайдах дьаһанан үлэлиир былааннааххытый? 

– Бэрэссэдээтэл күн аайы идэтийбит (профессиональнай) таһымын үрдэтэргэ дьулуһуохтаах. Нэһилиэнньэҕэ чугаһыахтаах, бириэмэттэн бириэмэҕэ сэбиэт үлэтин туһунан дьон-сэргэ иннигэр отчуоттуохтаах. Өрөспүүбүлүкэ үрдүкү уорганнарын кытта сибээстээхтик, туруорсуулаахтык үлэлиэхтээх. Бу үлэ тиһигин быспакка мэлдьи ыытыллыахтаах. Үлэ, биллэн турар, элбээри турар. Ону кытта эппиэтинэс өссө күүһүрэн-улаатан биэрэр. Биһиги ону кыайа -хото тутуохпут диэн эрэх-турах санаалаахпыт. 

– Үлэҕэ-хамнаска ыарахаттар мэлдьи баар буолаллар. Тыа сирин дьокутааттарын сэбиэтин үлэтигэр ордук туох ыарахаттар баалларый?

– Нэһилиэктэргэ бэриллэр сорох боломуочуйалар үбүлэммэттэр. Ыччат киин сиргэ талаһар, тыа сиригэр олохсуйуута аҕыйах, онон оҕо төрөөһүнэ аччыыр. Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар, бородууксуйаны элбэтэр соруктар бары таһымҥа сүрүн буолуохтарын наада. Бу хайысханы толору өйөөн, эдэр дьоҥҥо кэрэхсэбиллээх, сэҥээриллэр хайысха оҥорор киһи ыччат тыа сиригэр олохсуйуо, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаныа этэ. Оннук холобурдар баар буолан иһэллэрэ киһини үөрдэр.

Биһиги Горнайбыт, Бэрдьигэстээхпит күннэтэ сайда турар. Инбэстииссийэни тардыыга өрөспүүбүлүкэҕэ бастыҥ көрдөрүүлээхпит. Холобур, 2023 сыл түмүгүнэн 3 млрд солкуобайы киллэрэн муҥутуур көрдөрүүнү ситиспиппит уонна хаһыс да сылбытын өрөспүүбүлүкэҕэ инники кирбиигэ сылдьабыт. Манна нэһилиэнньэбит көхтөөхтүк ылсарын уонна улууспут аҕа баһылыга Никита Викторович Андреев үлэни күүскэ ыытарын бэлиэтиэхпин баҕарабын. Кини кыбаартал аайы биир нэһилиэккэ, тэрилтэҕэ сылдьан дьону-сэргэни кытта көрсөр, кэпсэтэр, үлэлэрин-хамнастарын, кыһалҕаларын билсэр үтүө үгэстээх. Инньэ гынан нэһилиэнньэҕэ чугас, дьон да киниэхэ итэҕэйэр-эрэнэр. Кэлиҥҥи сылларга нэһилиэнньэ көҕө улаатта, барыга-бары кыттар буолла. Бырагыраамаларга, бырайыактарга, граннарга көхтөөхтүк кытталлар, сайдыыны түстэһэллэр.

Онон, балаһыанньа төһө да уустугурбутун, ыарахаттар баалларын иһин биир сомоҕо буолан, бииргэ тутуһан олох  олоробут, үлэлиибит-хамсыыбыт, оҕону-ыччаты тэнитэбит. Итиэннэ улууспут бигэ тирэхтээх буоларыгар, үүнэригэр-сайдарыгар дьулуһабыт.

Диана КЛЕПАНДИНА.

Хаартыскалар улуус Мунньаҕын архыыбыттан.