Култуура

Үһүйээннэри, норуот номоҕун истэн улааппытым

—   Кэрэ дьикти айылҕалаах Хаҥалас улууһун 2 Малдьаҕар нэһилиэгэр күн сирин көрбүтүм. Кыра оҕо эрдэхпиттэн айылҕаҕа сыстаҕас, кэрэни кэрэхсиир, аҕа саастаах дьону ытыктыыр буола улааппытым. Саастаах дьоҥҥо саамай кыра оҕонон төрөөбүтүм, кырдьаҕас эбэм икки хараҕа суоҕа, онон үһүйээннэргэ, норуот номоҕор иитиллибитим. Еланка диэн былыргы дьаам ыстаансыйатыгар оҕо сааһым ааспыта. Эбэм, ийэм-аҕам араас үһүйээннэри, былыр олорон ааспыт айылҕалаах, икки атахтаах көрбөтүн көрөр, билэр дьон туһунан кэпсииллэрэ. Биһиги улууспутугар Сэбиэскэй былаас да саҕана 1930-1940 сс. ойууттар бааллар эбит.

Ийэм кэрэ айылҕалаах улахан арыы сиргэ турар 3 Мальдаҕар нэһилиэгиттэн төрүттээх, онно Ксенофонтовтар диэн аатырбыт баай дьон олорбуттара. Кини эмиэ кыра оҕо эрдэҕиттэн былыргы кэпсээннэри, үһүйээннэри истэн улааппыта, бэйэтэ учуутал идэлээҕэ, онон тугу истибитин, билбитин биһиэхэ тиэрдэрэ.

1990-ус сылларга өрөспүүбүлүкэҕэ национальнай кэнсиэпсийэ киирбитэ, оскуола үрдүнэн биһиги кылаас эспэримэнтээлинэй буолбуппут. Уруок таһынан национальнай култуураны элбэхтик үөрэтэн, бииргэ үөрэммит оҕолорум улахан аҥаардара култуура үөрэхтээх дьон буолан тахсыбыттара. Оскуолабытыгар саха балаҕана баар этэ, учууталбыт Аркадий Аркадьевич Пудов национальнай култуураҕа уһуйбута, киһини тардар курдук интэриэһинэйдик кэпсиирэ.

8 кылааска айар талааннаах оҕолору түмэн, «Уот» устуудьуйаны тэрийбиппит, камераҕа роликтары, сонуннары устарбыт, нэһилиэкпитигэр олохтоох тэлэбиидэнньэ баара. Бэйэбит устар уонна таҥар этибит, ыытааччы буолабыт, нэһилиэк баһылыгыттан интервью ылабыт. Бу санаатахха, Саха НКИК үлэтин толорор эбиппит.

Оннооҕор уус-уран киинэ устан испиппит даҕаны, учууталбыт уурайан барбытыгар дьарыкпыт тохтоон, пуондабыт ыһыллан хаалбыта. Баара буоллар, билигин былыргы устуулары көрүө этибит.

Устуудьуйа кэнниттэн муода тыйаатырын арыйбыппыт, оччолорго «Айыы куо» кыргыттара өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн аатыраллара, кыыс бары кинилэр курдук буолуон баҕарара. Биһиэхэ хаста даҕаны гастроллуу кэлэ сылдьыбыттара, улаатан эрэр кыргыттар кинилэри идеал оҥостон көрөрбүт. Онтон бэйэбит муода тыйаатырын арыйан, нэһилиэк, улуус тэрээһиннэригэр таҥас тиктэн кыттар буолбуппут. Салайааччыбыт Прасковья Ионовна этэ, оччолорго эдэр учуутал бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбитэ, оскуоланы бүтэриэхпитигэр диэри муода тыйаатырыгар дьарыктаммыппыт. Улууска, куоракка бэстибээлгэ өрүү миэстэлэһэр этибит. Оскуолабыт оптуобуһунан Дьокуускайга киирэ-тахса сылдьарбыт.  

Салайар үлэҕэ бэлэмниэм диэбитэ

Оскуоланы бүтэрэн баран Култуура кэллиэһигэр туттарсан киирбитим, саха төрүт култууратын салаатын бүтэрбитим. Саха норуодунай артыыһа, үтүөлээх үлэһитэ, биллэр алгысчыт Афанасий Федоров, Алгыс Уйбаан Иван Васильев, Мария Боппоенова курдук о.д.а. уһуйааччыларга үөрэммиппин күндүтүк саныыбын.  

2002 с. кэллиэһи бүтэрэрбитигэр Мэҥэ Хаҥалас улууһун култуураҕа управлениета Төҥүлү нэһилиэгин кытта сөбүлэһии түһэрсибиттэрэ. Ол чэрчитинэн кулуупка 5 эдэр үлэһит: дириэктэр, уус-уран салайааччы, баянист, научнай салайааччы, хореограф үлэлии барыахтаах этилэр. Саамай үчүгэй үөрэхтээх оҕолору Төҥүлүгэ бараҕыт диэбиттэрэ. Онтон күһүн ким да миэстэтин туран биэрэргэ сөбүлэспэккэ, саастаах дьон уурайбакка ити бырайыак кыайан туолбакка хаалбыта.

Миигин Төҥүлү таһыгар Тумул диэн кыра нэһилиэк кулуубугар уус-уран салайааччынан ыыппыттара даҕаны, төннөн кэлэн ийэм дойдутугар Тиит Арыы кулуубугар уус-уран салайааччынан үлэлээбитим. Онтон тыа сирин библиотекатыгар көспүтүм, түөрт сыл үлэлээбитим кэнниттэн Хаҥалас улууһун библиотекатын дириэктэрэ, култуура үтүөлээх үлэһитэ Клавдия Петровна Павлова миигин бэлиэтии көрөн салайар үлэҕэ бэлэмниэм диэн ыҥыран ылбыта.

Онон улуус киинигэр көһөн киирэн, библиотека эдэр ыччакка салаатыгар үлэлээбитим, онтон биир сылынан дириэктэр солбуйааччытынан анаабыттара. Биэс сыл үлэлээн баран чахчы ситтэ-хотто, барытын үөрэттибит диэн 2015 с. Хаҥалас улууһун кииннэммит библиотекатын дириэктэринэн анаммытым.

Нэһилиэктэргэ модельнай библиотекалары киллэрбиппит, онон комплектованиеҕа, өрөмүөҥҥэ үп-харчы көрүллэр буолбута, ону таһынан, 10 мөл. солк. суумалаах гыраан сүүйбүппүт. Библиотека хаарбах дьиэлээх этэ, улууспут баһылыга, норуот дьокутаата Алиш Мамедов өйөбүлүнэн алмааһы кырыылыыр собуот таас дьиэтин атыылаһан биэрбиттэрэ. Норуот көҕүлээһинин өйүүр ППМИ бырагыраама киирэн, онно кыттыбыппыт, кэлин 5 мөл. солк. гыраан сүүйбүппүт.

2021 с. оччотооҕу улуус баһылыга Олег Валериевич Иринеев миигин ыҥыран ылан, култуура управлениетын салайарга этии киллэрбитэ. Мин хас да ый тухары сөбүлэспэккэ сылдьыбытым, библиотеканы өрөмүөннээн салгыы үлэлиир былааннаах этим эрээри, хаста даҕаны этэн, тылын ылыннарбыта.  

Управлениеҕа кэлбитим бэрт элбэх боппуруос кыаллыбакка турар этэ. Оччотооҕу култуура миниистирэ Юрий Куприяновы кытта Арассыыйа култууратын министиэристибэтиттэн тойоттору ыҥыран кулууптарбытын көрдөрбүппүт.

Икки сыл күүскэ үлэлээн, Мохсоҕоллоох кулуубун өрөмүөннээбиппит, Покровскайга «Саргы түһүлгэтэ» култуура киинин саҥардарга 50 мөл. тахса суумалаах федеральнай үбүлээһиҥҥэ киирбитэ. Национальнай бырайыак иитинэн билигин хапытаалынай өрөмүөн иккис түһүмэҕэ бара турар.

Сүүрбэччэ сыл дьокутааттаатым

Аан бастаан 24 сааспар 2005 с. дьокутаат буолбутум, номнуо сүүрбэччэ сыл ааста. Кыра оҕо эрдэхпиттэн олоххо көхтөөх буоламмын, нэһилиэгим дьоно дьокутаат буоларбар сүбэлээбиттэрэ, дьаһалтаҕа үгүс дьон долгуйар боппуруостарын туруорсуоҥ диэн итэҕэйбиттэрэ. Ону өр толкуйдаабакка буолуохтааҕын курдук ылыммытым.

Бастаан нэһилиэккэ, онтон Покровскай куорат сэбиэтигэр дьокутаатынан үлэлээбитим, 2017с. дьахталлар сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ буолбутум. Улууспут баай устуоруйалаах, ол иһин уулуссаларга историческай ааттарын төнүннэрэргэ, куораппытын тупсарарга үлэлэспиппит.

Арыгы маҕаһыыннарын аҕыйатарга күүскэ туруорсан, үтүө түмүктээхтик үлэлээбиппит. Статистика быһыытынан, итинтэн сиэттэрэн дьиэ кэргэҥҥэ тахсар иирсээн олох аҕыйаабыта.

2023 с. нэһилиэк, куорат таһымыгар уопутурдуҥ, онон улуус мунньаҕар дьокутаат быһыытынан киириэххин наада диэн эппиттэрэ, ити курдук «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгинэн киирбитим. Барыллаан куоластааһыҥҥа баартыйаҕа 15 хандьыдаат баарыттан 2 миэстэ буолбутум.

Сокуоҥҥа, устаапка элбэх уларыйыы киирдэ, олохтоох салайыныы уорганнарын кытта бииргэ үлэлэһэбит, социальнай хамыыһыйаҕа баарбын, улуус бүддьүөтүн тыырааһыҥҥа үлэлэһэбит.

Киэн туттар, улуус устуоруйатыгар бэлиэ суолу хаалларбыт дьоммут быйыл үбүлүөйдээх сылларын бэлиэтиибит, холобур, Маһары Бозеков Москубаҕа ыраахтааҕыга бара сылдьыбыта 190 сыла. Олохтоох салайыныыга 18 үйэ аҥаарыттан бэрэстэбиитэллэх уорган баара итинтэн көтөр. Онон кинилэри үйэтитэргэ үлэлэһэбит, киинэ устабыт, научнай-практическай кэмпириэнсийэ ыытабыт. Маһары олоҕун туһунан испэктээк туруоруллубута. Ону таһынан, археологтар кини былыр тутта сылдьыбыт тэрилин булан, быыстапка оҥорбуттара.

Тиэргэним барыта сибэкки

Эдэр эрдэхпиттэн оҕуруоччуппун, сэтинньи ыйтан рассада олордобун, үлэлээн кэллим даҕаны сылайдым диэн сытынан кэбиспэппин, куруук хамсана сылдьабын. Үлүһүйдэхпинэ түүн 1 ч. диэри үүнээйибин бэрийэбин, дьиэм тиэргэнэ сайын остуоруйа дойдутун курдук дьэрэкээн сибэккинэн туолар. Дьүөгэлэрим салайааччыгын, дьокутааккын, дьахталлар түмсүүлэрин салайаҕын уонна хайдах барытын ситиһэҕиний диэн сөҕөллөр.

Сибэккини балтыларым эмиэ олордоллор, дьоҥҥо маастар-кылаас биэрэбин, туорт астыырга үөрэтэбин. Илиибинэн оҥоһук, сувенир арааһын оҥоробун, эргэ миэбэли саҥардабын, сайын дьиэ кэргэнинэн сир астыыбыт, балыктыыбыт.

Аҥаардас үлэнэн, эбэтэр дьиэ кэргэнинэн эрэ олорумуохха наада, барыта тэҥник дьүөрэлэниэхтээх, оччоҕо “колесо баланса”, ол аата эниэргийэҥ биир тэҥник эргийэр. Үлэҕэ эрэ охтон хааллахха, киһи түргэнник сылайар, сэниэтэ эстэр. Эбэтэр билигин элбэх эдэр ийэ оҕолоругар охтон хаалаллар, дьиэ иһинээҕи түбүктэрэ бүппэт курдук.

Мин холобур агроном идэтигэр үөрэниэхпин баҕарабын, хаһан даҕаны барытын билэбин диэн олорбоппун, өрүү маастар-кылаастарга сылдьабын, билиибин хаҥатабын, элбэҕи ааҕабын. Историческай, киһини үөрэтэр киинэлэри көрөбүн. Рюриковичтартан саҕалаан, Романовтар династияларын, улууһум устуоруйатын барытын кэпсиэхпин сөп. Эдэр эрээри, элбэҕи билэҕин диэн сөҕөөччүлэр. Аныгы дьон олох аахпат, аахпат салайааччы эмиэ элбэх, бэрт судургуну даҕаны билимиэхтэрин сөп. Киһи бэйэтин куруук сайыннарыан, ааҕыан, билиэн-көрүөн наада дии саныыбын.

Хаартыска: Фекла Варламова архыыбыттан.