Все новости

Оонньооботох оҕо саас

Анастасия Никифоровна Егорова 1930 сыллаахха, бэйэтэ сабаҕалыырынан, ынах сүөһү күөххэ үктэммитин кэннэ төрөөбүт. «Өтөхпүт кэлин эмтээх бадараанынан аатыран санаторий буолбут Абалаах күөлүн арҕаа баһыгар сытар Бүтэйдээх диэн алааска баара, сайынын Киис Тиэрбит аттыгар сайылыырбыт», диэн кэпсиирэ.
Ийэтэ Евдокия үһүс оҕотун төрөөрү кыайан быыһаммакка, Настя биир, убайа Роман 6 саастарыгар тыына быстыбыт. Икки кыра оҕолоох хаалбыт аҕата Никифор Егоров аймахтарын тутуһан олорбут. Холкуоска сылгыһытынан үлэлээбит. 1942 сыллаах саас ыалдьан өлбүт. Ити курдук, Настя 11 саастааҕар тулаайах хаалбыт. Убайа Роман бэбиэскэ тутан, уоттаах сэриигэ ыҥырыллан барбыт. Үс сыл кэриҥэ кырыктаах кыргыһыыга хорсуннук сэриилэһэн баран, 1950 сыллаахха эргиллэн кэлбит.
Төгүрүк тулаайах Настя төһө да аймахтарыгар эҥээрдэһэн олордор, элбэх эрэйи көрсүбүтэ. Холкуос араас үлэтигэр эриллэн улааппыта. Сайынын окко бастаан утаа оҕус сиэтиитигэр, арыый улаатан баран мунньууга, күһүнүн бурдук хомууругар малатыылкаҕа көмө үлэһит быһыытынан, арыый улаатан баран түүтэх баайыытыгар сылдьыбыта. Соҕотох бэйэтэ күҥҥэ 800 түүтэҕи баайара.
Оскуолаҕа үөрэммэтэҕэ, таҥаһа-саба суох тулаайах кыыһы ким да үөрэттэрэ сатаабатаҕа. Кыһынын холкуос араас үлэтигэр сылдьыбыта, оннооҕор 16 сааһын да туолбакка сылдьан, тохсунньу тымныытыгар пиэрмэҕэ соҕотоҕун оҕуһунан от тиэйбитэ.
1946 сыллаахха 16 сааһын туолуута ыанньыксыт буолуон баҕарарын туһунан эппитигэр, пиэрмэ сэбиэдиссэйэ ытыс үрдүгэр түһэрбитэ, 11 ынаҕы, 9 бороону туттарбыта. Күһүн буолбута, ыанньыксыттар сайылыктан көһөн, кыстык сиргэ олохсуйбуттара. Ити кыһын Настя сайыҥҥыттан бүөбэйдээбит ынахтарын уонна борооннорун биири да энчирэппэккэ этэҥҥэ кыстаппыта. Сыл түмүгүнэн хас биирдии ынаҕыттан 800 киилэ үүтү ыыры ситиспитэ, бу оччолорго үрдүк көрдөрүүнэн ааҕыллара.
Кини биир үтүө түгэни умнубат. Ол 1947 сыллаахха нэһилиэк дьонун-сэргэтин ортотугар Настя Егороваҕа «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтэли туттарбыттара. Эдэркээн кыысчаан нарын түөһүгэр Сталин төбөтө ойуулаах мэтээл килэбэчийэ оонньообута, оҕотук иэдэһэ мичилийэ кыыспыта!

Хатарыллыы

Кураан сылларга сүөһүнү сыл таһаарар туһуттан холкуос салалтата ыраах үрэх бастарыгар эбэтэр атын оройуон сиригэр оттоон, сүөһүнү онно үүррэн илдьэн кыстатара. Оннукка бастакынан сулумах дьону ыытара. От үүммэккэ Өлүөхүмэҕэ уонна Кэбээйигэ тиийэн, дэриэбинэттэн уонунан көс тэйиччи сытар үрэх бастарыгар кэлэ-бара сатыы айаннаан, Настя икки сайын оттоспута. Биир күһүн бастакы хаар түспүтүн кэннэ, Хаҥалас Дьөппөнүгэр сүөһүнү үүрсэн илдьэн, ону көрсөн кыстаабыта.
Сыллар ааһан испитттэрэ, бары үлэҕэ бэйэтин үтүө өттүнэн көрдөрбүт Настя кыыһы аны дьоно-сэргэтэ Анастасия Никифоровна диэн ытыктаан ааттыыр буолбуттара. 1955 с. кини үлэлиир Калинин аатынан холкуоһа «Табаҕа» холкуоһу кытары холбоһон, бөдөҥсүйбүт Булганин аатынан холкуос буолбуттара. Саҥа холкуос племенной үлэни саҕалыырга ылсыбыта. 1956 с. 60 ынаҕы талан «Эрбэһэр» пиэрмэтигэр туруорбуттара, ыанньыксыттарынан үс эдэр кыыһы анаабыттара. 1956 сыл түмүгүнэн бастыҥ ыанньыксыттар Февронья Степанова, Анастасия Егорова оройуон Бочуотун дуоскатыгар тахсыбыттара. 1957 сыл түмүгүнэн ынахтарын ахсыттан пиэрмэ ыстаарсайа Февронья Степанова 1503, Анастасия Егорова 1305, Александра Эверстова 1252 киилэни ыабыттара, оттон пиэрмэ үрдүнэн 1301 киилэ үүт ыаммыта. Холкуоска үүтү ыаһын орто көрдөрүүтэ 900 киилэ этэ.

Дьокутаат мандаатынан

Бастыҥ көрдөрүүлэрдээх, ССКП чилиэнигэр хандьыдаат ыанньыксыты, Анастасия Егорованы, дойдутун дьоно 1963 с. Саха АССР VI ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талбыттара. Онон, кини холкуос, оройуон уонна өрөспүүбүлүкэ үгүс тыын боппуруостарын быһаарсыыга быһаччы кыттыбыта, улахан эппиэттээх үлэни тус үлэтин кытары сөпкө дьүөрэлээн сылдьыбыта. «Коммунистическай үлэ ударнига» ааты биир бастакынан ылбыта. 1965 с. хас биирдии ынаҕыттан 1750 киилэ үүтү ыырга ылыммыт эбэһээтэлистибэтин болдьоҕун икки ый иннинэ толорбута. Сүөһү иитиитин I кылаастаах маастара буолбута.
1966 сыл түмүгүнэн ынаҕын ахсыттан 2095 киилэни ыабыта. Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин быһаарыытынан, «Саха АССР бастыҥ ыанньыксыта» диэн Бочуоттаах аатынан икки төгүл (1964 уонна 1966) бэлиэтэммитэ. 1966 с. Москубаҕа, Норуот хаһаайыстыбатын быыстапкатыгар Моорук нэһилиэгин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Спиридон Шишигинныын бара сылдьан, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата Б.П. Бещевкэ аадырыстаан, К. Байкалов аатынан холкуоска оптуобус наадатын туһунан көрдөһүү суругу хаалларбыттара. Онон эһиилигэр, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 50 сылын көрсө, холкуостан сопхуоска кубулуйа охсубут хаһаайыстыбаҕа «Кубань» оптуобус анаммыта. Саҥа оптуобус кэлбитигэр аҕыс нэһилиэк дьоно-сэргэтэ бары үөрбүттэрэ. Ол оптуобус элбэх сыл сүүрбүтэ.
Тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ Анастасия Никифоровна өр сыллаах таһаарыылаах үлэтэ сыаналанан, 1971 с. Үлэ Кыһыл знамята уордьанынан наҕараадаламмыта. Оскуола боруогун атыллаабатах, борустуой үлэһит дьахтар ССКП обкуомун чилиэнигэр хандьыдаатынан турбута, нэһилиэк, оройуон хас да төгүллээх дьокутаата буолбута. Бастакы, иккис истиэпэннээх «Ийэ албан аата» мэтээллэринэн, IX, X бэтилиэккэлэр ударниктарын, «РСФСР социалистическай куоталаһыытын туйгуна», 1977, 1980 сыллар түмүктэринэн социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕын знактарынан, 1981 с. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотынан наҕараадаламмыта. К. Байкалов аатынан бириэмийэ 5 төгүллээх лауреата, Мэҥэ Хаҥалас улууһун, Тараҕай нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо буолбута. 37 сыл ыанньыксытынан үлэлээбит кэмигэр элбэх сыл пиэрмэ ыстаарсайынан, настаабынньыгынан үлэлээн, элбэх көлүөнэ ыччаты үлэ мындарыгар уһуйбута.

Утумнааччылар 

Ыанньыксыт курдук ыарахан идэни толору баһылаан үрдүк көрдөрүүлэри ситиспит А.Н. Петрова алта оҕо амарах ийэтэ, элбэх сиэн эйэҕэс эбээтэ буолар. Кини бэйэтин оҕолорун пиэрмэ үлэтигэр кыраларыттан үөрэппитэ. Кэлин учуутал идэтин баһылаабыт кыыһа Мария Константиновна оскуола кэнниттэн пиэрмэҕэ үлэлии сылдьан ыаһыҥҥа үрдүк көрдөрүүнү ситиһэн, 1978 с. оройуоннааҕы «Бочуотун дуоскатыгар» тахсыбыта.
Мин ыанньык сүөһүгэ биригэдьииринэн, сүүрбэттэн тахса сыл зоотехнигынан үлэлиир кэммэр, Анастасия Никифоровнаны кытта мэлдьи алтыһарым, кини уурбут-туппут курдук кэрэ сэбэрэлээх, сытыары-сымнаҕас майгылаах, сахалыы дириҥ толкуйдаах саха дьиҥнээх Далбар хотуна этэ.
Кэргэнэ Константин Семенович Петров эмиэ киэҥ-холку майгылаах, үлэни таба аттаран туруорар, ытыктыыр салайааччыбыт этэ. Олус күндүтүк саныыр Бойуола диэн алааспытыгар элбэх сыл куска биир дурдаҕа сытан нэммитин балайда билсибиппит. Кини тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар эрэ буолбакка, тыа сирэ бары өттүнэн сайдыытыгар үлэни ыытыахха наада диэн өрөспүүбүлүкэ, оройуон салалтата кыттыылаах мунньахтарыгар аһаҕастык тыл этэрин истэрим. Оройуон хаһыатыгар суруйан, санаатын үллэстэрин үчүгэйдик өйдүүбүн.
Бииргэ үлэлиир, булка сылдьар буолан, кинилэргэ элбэхтик сылдьарым, омос көрүүгэ Анастасия Никифоровна аргыый аҕай сылдьар курдук көһүннэр да, түргэн үлүгэрдик остуолга ас тардыллара, эмис эт соккуойа киһини эрэ ымсыырдардыы буруолуу турар буолара. Онон кини минньигэс, тотоойу аһын балачча амсайбыт киһи буолабын.

Лаврентий Романов, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх зоотехнига, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.

Хаартыска: Ааптар архыыбыттан.