Үлэлээбиттэри сыаналыахха
Ил Дархан Олоҥхо ыһыаҕын аһыллыытыгар ытык Дуоҕаны анал сиргэ туруорара, ыһыах сабыллыытыгар эһиилги ыһыаҕы тэрийиэхтээх улуус баһылыгар туттарара тустаахтарга эппиэтинэһи сүктэрэр. Устуорук киһи быһыытынан, Александр Жирков ыһыах Дуоҕатын киллэртэрбитэ олус үчүгэй, олоҥхо уонна ыһыах таба ситимнэһэлэр.
Алдаҥҥа ыытыллыбыт ыһыах аһыллыытыгар олоҥхоһуттар уонна олоҥхону үөрэтээччилэр сэлэлии хаамсан киирбиттэрин дьон бэркэ уруйдуу-айхаллыы көрсүбүттэрэ. Быйылгы ыһыахха кинилэри барыларын киллэрэн хаамтарар сөп. Төһө да аҕыйах буоллаллар, Олоҥхо үнүстүүтүн учуонайдара Кэбээйи фольклорун хомуйан таһаарыыга уонна Олоҥхо ыһыаҕын тэрээһинигэр элбэҕи үлэлээбиттэрин бэлиэтиир сиэрдээх. Олоҥхо ыһыахтарыгар улуус олоҥхоһуттара уонна олоҥхото чорботуллаллара кинилэргэ болҕомто уурулларын кэрэһэлиир.
Ааспыт өттүгэр Хаҥаласка, Мэҥэ Хаҥаласка, Дьааҥыга, Чурапчыга, Бүлүүгэ, Ньурбаҕа, Намҥа, Аммаҕа ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыахтарыгар олоҥхоһуттары үйэтитиигэ, олоҥхолорун бэчээттээн таһаарыыга фольклористары уонна улуус кыраайы үөрэтээччилэрин кытта тускуллаах үлэлэр ыытыллыбыттара. Тустаах улуус олоҥхоһуттарын антологиялара уонна олоҥхолоро тахсалларыгар бары түмсэн үлэлээбиттэрэ. Ордук мэҥэ хаҥаластар улууска барытыгар холобур буолар бэртээхэй антологияны таһаарбыттара. Ол курдук, ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэттэрэ буолбут Николай Абрамов-Кынат, Иннокентий Бурнашев-Тоҥ Суорун олоҥхолорун бэчээттээбиттэрэ. Улуус биллэр ыспарсымыана, инженер-электрик идэлээх Тимофей Бурнашев эһэтин Тоҥ Суорун репертуарыттан сурукка киллэриллэн, архыыпка харалла сытар нэһилиэстибэтин барытын күн сирин көрдөрбүтэ.
Мэҥэ-хаҥаластар аакка-суолга киирбит олоҥхоһуттарын үбүлүөйдэригэр сөп түбэһиннэрэн, улуустарыгар Олоҥхо ыһыахтарын тэрийэллэрэ үгэскэ кубулуйда. Ол сиэринэн эмиэ Суруйааччылар сойуустарын чилиэнэ, олоҥхону уус-уран самодеятельноска туруоруунан күүскэ дьарыктаммыт Николай Степанов-Ноорой аатын-суолун үрдүктүк туталлар. Билигин олоҥхоһут сиэннэрэ Ольга, Анисия Степановалар эһэлэрин айымньыларын үйэтитиигэ, дьоҥҥо-сэргэҕэ таһаарыыга үлэлэһэллэр.
Аныгы технологияҕа тирэҕириэххэ
Итини холобур оҥостон, кэбээйилэр чулуу олоҥхоһуттарын Федот Семенов-Кырса Сөдүөт, Иван Николаев-Куоҕас суруттарбыт уонна бэчээккэ тахсыбыт олоҥхолорун сюжеттарын, матыыптарын төһө кыалларынан ыһыах аһыллыытыгар туһаныахтаахтар. Ону таһынан олоҕо суох умнуллубут талааннаах олоҥхоһуттар, бырааттыы Николай уонна Егор Павловтар, сырдык ааттарын ааттыахтаахтар. Кинилэр сурукка киллэриллибит айымньыларын архыыптан ылан, дьон-сэргэ билиитигэр таһаарар наада.
Олоҥхо үнүстүүтүн үлэһиттэрин кыһамньытынан Кэбээйи билиҥҥи фольклорун дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдии үлэтэ барда. Оттон биллиилээх фольклористар Сэһэн Боло уонна Андрей Саввин хомуйбут матырыйааллара архыыпка кичэллээхтик ууруллан сыталлар, ону сыыппараҕа киллэрэн, норуот билиитигэр таһаарар сорук турар. Олоҥхо үнүстүүтэ хомуйбут фольклорнай матырыйаалларын дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕатара холобур буолуон сөп.
Олоҥхону толорооччу элбээн иһэр
Билигин олоҥхо уонна олоҥхоһуттар тустарынан матырыйаалары аныгы компьютернай технология көмөтүнэн киэҥник тарҕатар сорук турар. Биһиги идэтийбит фольклористарбыт, итиэннэ кыраайы үөрэтээччилэрбит, ону тэҥэ норуот айымньытын үөрэтээччилэрбит Георгий Эргис, Иннокентий Пухов, Николай Емельянов, Петр Попов, Петр Дмитриев уо.д.а. саха фольклорун бастыҥ холобурдарын, олоҥхо туһунан суруйбуттара үгүс, дьэ, олору дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдиллиэхтээх. Олоҥхо үһүс уон сыла биллэриллибитэ биһиги култуура үлэһиттэрин кытта бииргэ үлэлиирбитин эрэйэр. Маҥнайгы уонна иккис уон сылларга олоҥхону үйэтитиигэ, сөргүтүүгэ былааннаах үлэлэр барбыттарын түмүгэр, оҕотуттан оҕонньоругар тиийэ бэрт элбэх олоҥхону толорооччу баар буолла. Кинилэр үгүстэрэ олоҥхону өйгө үөрэтэн баран, биирдиилээн даҕаны, кэлэктиибинэн даҕаны толоруохтарын сөп. Сорохтор мэлдьи толорор олоҥхолоругар олоҕуран, саҥа ис хоһоонноон, матыыптаан олоҥхо айан таһаарар кыахтаахтар. Кырдьаҕас олохоһуттартан Николай Шамаев, Николай Сафонов, Кирилл Никифоров, Владимир Данилов, Афанасий Соловьев бэйэлэрэ толоро сылдьыбыт олоҥхолорун сурукка-бичиккэ түһэрэн олоҥхолуур этилэр, ол олоҥхолорун кинигэнэн таһааран кэриэс быһыытынн хаалларбыттара.
Билиҥҥи олоҥхоһуттартан Василий Иванов-Чиллэ хас да олоҥхотун суруттаран куйаар куодтаан таһааттарда. Валентин Исаков, Петр Тихонов, Изабелла Иванова-Толоон Туорааҕа толорор олоҥхолорун сюжетынан тэттик олоҥхону суруйан ааҕааччыларга анаан таһаардылар. «Олоҥхо дойдутун оҕотобун» бэстибээлгэ Саргылаана Львова, Юрий Борисов, Александра Титова бэйэлэрин олоҥхолорунан кыттыбыттара. Кинилэртэн билигин Юрий Борисов «Баһырҕастаах аттаах Бардам Баабый» диэн олоҥхону таҥан оҥорон, Олоҥхо ыһыахтарыгар нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан олоҥхолуур үгэстэннэ, дьон-сэргэ, ордук оҕолор сэргээн истэллэр. Хомойуох иһин, атыттар олоҥхолуур дьарыктарын салгыы сайыннарбатылар.
Тута хоһуйуу үөтэлээбэтэ
Алдаҥҥа ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕыттан саҕалаан, тута хоһуйан толорорго куонкурус тэрийэн ыытабыт эрээри, улаханнык үөтэлээбэт. Син биир өйгө үөрэтэн баран, ону толоруу барар. Онон ЮНЕСКО ирдэбилин билигин толоруохпут ыраах. Ол аата олоҥхо олук хоһооннорун хааһахтан хостоон эрэр курдук саҥарар уонна туойар-ыллыыр эдэр талааннары иитэн таһаарыахпытын наада. Кинилэр Сэргэй Звереви уран тыл ууһугар уһуйбут, дорҕоон тойук туонатыгар угуйбут Яков Васильев-Ырдьаҥ Дьаакып эппитин курдук, олоҥхоһут тоҕус суол олоҥхону, тоҕус суол ырыаны-тойугу, сэһэни-сэппэни, сиэр-туом алгыһын, үҥкүүнү-оһуохайы, алгыһы билиэхтээҕин, толоруохтааҕын туһунан анаан-минээн эппитин болҕомтоҕо ыларбыт уолдьаста. Быйылгы Олоҥхо ыһыаҕар олоҥхоҕо да, оһуохайга да тута хоһуйан толорууга күрэстэһии киирэрэ буоллар диэн санаа баар.
Олоҥхо ыһыахтарын биир сүрүн сыаллара-соруктара олоҥхолооһун үгэстэрин сөргүтүү, урукку сыллар олоҥхоһуттарын ааттаан-суоллаан туран, сурукка-бичиккэ киллэрии, репертуардарын үйэтитии, киэҥ эйгэҕэ таһаарыы, бастыҥнары бэчээттээн таһаарыы уонна билим өттүнэн ырытыы буолар. Олоҥхо үнүстүүтэ бу хайысханан таһаарыылаахтык үлэлиирэ кэрэхсэбиллээх. Онон, Кэбээйигэ ыытыллар Олоҥхо ыһыаҕа Олоҥхо энциклопедиятыгар бэлиэ суолу хаалларыа диэн эрэнэбин. Бу тухары Олоҥхо ыһыахтарын «Олоҥхо – ыһыах -- оһуохай» диэн саха төрүт култууратын мэҥэ өйдөбүллэринэн сирдэтэн ыытан кэлллибит. Кэлэр да сылларга бу мэҥэ өйдөбүл олоҥхону үйэтитиигэ, тарҕатыыга оруола улахан буолуоҕа. Ол эбэтэр олоҥхону, ыһыаҕы, оһуохайы тэҥҥэ тутан, саха төрүт култууратын киэҥ эйгэҕэ, эдэр ыччакка тиэрдэр сорук турар. Кэбээйигэ оһуохай тоҕо эрэ болҕомто тас өттүгэр хаалбыт курдук. Олоҥхо уонна оһуохай өрө тутуллуохтаахтар диэн биһиги мэлдьи этэбит. Быйыл саас ыытыллыбыт кэмпириэнсийэҕэ икки эрэ дакылаат баара, оһуохай төрүт да иһиллибэтэҕэ. Онон, кэбээйилэр оһуохайга болҕомтоҕутун уурдаххытына сатаныыһы.
Түмүк оннугар
Кэбээйигэ олоҥхо үһүс уон сыл бастакы ыһыаҕа ыытыллар. Онуоха ааспыт сыллардаах Олоҥхо ыһыахтарын үтүө холобурдарын ылынан, үһүс уон сылга өссө сайыннаран, байытан, кэлэр ыһыахтар өссө ордук тэриллэн ыытыллалларын туһугар түмсэн, сомоҕолоһон, саха култуурата ыһыахтан ыһыахха сайдан, туругуран иһэрин курдук кыһаллыахтаахпыт.
Василий Илларионов, тыл билимин дуоктара, бэрэпиэссэр.
-
1
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
