Оҕо литературатыгар Арассыыйа Федерациятын Бырабыыталыстыбатын Бириэмийэтэ Михаил Мишустин 2024 с. сэтинньи 28 күнүгэр таһаарбыт 1659 №-дээх ыйааҕынан олохтоммута. Быйыл иккис сылын туттарыллыбыт сэттэ номинациялаах Бириэмийэ «Оҕолорго аналлаах бастыҥ уус-уран айымньы» диэн номинациятын лауреата «Остуоруйа дойдута» («Сказочные земли») сиэрийэ ааптара Александра Агафонова бүгүн биһиги ыалдьыппыт.
Оҕо саас, фольклорга интэриэс саҕыллыыта
– Александра, эн Арассыыйа норуоттарын остуоруйаларын хомуйааччы уонна остуоруйаны суруйааччы быһыытынан киэҥник биллэҕин. Туох барыта оҕо саастан төрүттэнэр, кыра сылдьан хайдах остуоруйалары сөбүлүүр этигиний?
– Оҕо эрдэхпиттэн мин норуот остуоруйаларын, чуолаан чочуллубатах-кылаадьыламматаах уонна кутталлаах соҕус остуоруйалары сөбүлүүрүм. Дьиэбитигэр «Хотугу норуоттар остуоруйалара» диэн 1956 с. тахсыбыт эргэ, халыҥ кинигэлээх этибит, онно коряктар, эбээннэр, эскимостар уо.д.а. норуоттар остуоруйалара баара. Ол кинигэбин билигин да уура сылдьабын, киириитигэр норуот урут хараҥаҕа, батталга олорбута, онтон бухатыыр кэлбитэ, күн тыкпыта, барыта үчүгэй буолбута диэн ис хоһоонноох Ленин уонна Сталин тустарынан остуоруйалар бааллар. Оччотооҕу кэм ирдэбилинэн, кинигэ итинник бэлитиичэскэй хайысханан саҕаламмыыт.
Хотугу норуоттар остуоруйалара биһиги оскуолаҕа үөрэтэр остуоруйаларбытыгар төрүт маарыннаабаттарын бэркэ дьиктиргээн бэлиэтээбитим. Онно атын өй-санаа баара, киһи айылҕаны кытары дьүөрэлэһэн олорор эбит этэ. Кини булчут, дьиэ кэргэнин, дьонун-сэргэтин иитээри бултуур-алтыыр, ол иһин айылҕатын харыстыыр. Хотугу норуоттар остуоруйаларыгар булчут бэйэтин дьайыытыгар олус эппиэтинэстээҕин сөхпүтүм. Күндү түүлээҕи биитэр табаны бултаһыан иннинэ кини бастаан бу кыыллар төһө элбэхтэрин көрөр, аҕыйах буоллахтарына – тыыппат. Билигин итини «толкуйдаан бултааһын» дииллэр, итинник сыһыан былыргыттан баар.
– Төрөппүттэриҥ остуоруйалары ааҕан иһитиннэрэллэрэ эбитэ буолуо?
– Ийэлээх эбэм остуоруйалары өйдөрүттэн кэпсээбэт этилэр, кинигэттэн ааҕан биэрэллэрэ. Остуоруйа алыптаах эйгэтигэр тардыстан, ааҕарга эрдэ үөрэммитим. Бэйэм остуоруйа айыахпын олус баҕарарым, «Барон Мюнхгаузен» уонна «Алиса в стране чудес» курдук биллэр литературнай остуоруйалар салгыыларын айбыта буоларым. МГУ суруналыыстыкаҕа бакылтыатын редакционнай-издательскай салаатыгар үөрэммитим. Кинигэҕэ ордук интэриэстээх этим. Бакылтыакка тылы кытары үлэлииргэ үөрэтэллэрэ, ол мин баҕабыттан арыый атына эрээри, кэм чугаһа. Оччотооҕу санаабар суруналыыс идэтэ олус интэриэһинэй, оттон суруйааччы идэтэ хайдах эрэ өйдөммөт, өйөммөт этэ. Чуолаан 1990-с сыллардаахха.
-- Оччолорго суруналыыстыка өрө тутуллара: сытыы тиэмэлэр, ырытыылар, чинчийиилэр, уопсастыбаннай кыһалҕалары арыйыы...
– Оннук, ити кэмнэргэ суруналыыстар убаастанар этилэр. Билигин блогер эрэ барыта суруналыыс курдук сананна, суруналыыс идэтэ суураллан хаалбыт курдук буолла. Уһук Илиҥҥэ бастакы айаным Саха Сиригэр, онтон Камчаткаҕа этэ. Бу сырыылар мин күннээҕи олохпун сүрдээҕин уларыппыттара, барыта олус ураты этэ, ону остуоруйам саҕаланыытын курдук ылыммытым.
Остуоруйа тыыннаах дойду
– Биһиэхэ, Саха Сиригэр, ордук тугу сөхпүккүнүй?
– Бириэмэ араастаһыыта таайан, сөмөлүөккэ кыайан утуйбатахпыт. Аны сөмөлүөттэн быһа Ыһыахха тиийбиппит. Дьэ, дьиҥнээх ойууттар, дүҥүрдэр, кулуһун уотун, үрүҥ таҥастаах алгысчыттар эйгэлэригэр баар буола түспүппүт. Мин бастаан олус соһуйбутум, дьиктиргээбитим, онтон: «Бу – остуоруйа эбээт!» -- дии санаабытым.
– Оччотугар барыта Саха Сириттэн, Ньурбаттан саҕаламмыт эбит дии. Ити сырыыҥ түмүгүнэн «Нюрба, дарующая солнце» альбому таһаарбытыҥ. Дьэ эрэ, МГУ журфагын бүтэрбит Москуба кыыһа Ньурбаҕа хайдах тиийбиккин кэпсээ эрэ. Хайдах этэй?
– Туох ханнык иннинэ, дьон аһаҕаһа дьиктиргэппитэ. Киин сиргэ дьон сабыылаах, тоҥкуруун, билбэт киһитин итэҕэйэ охсубат. Оттон Саха Сирин олохтоохторун бэрт аһаҕас, үтүө санаалаах, үөрэ-көтө сылдьар дьоннор эбит диэн көрбүтүм.
Иккиһинэн, үгүс киһи, чуолаан ыччаттар, сахалыы таҥаһынан сылдьаллара! Хуорга биитэр норуот ырыатыгар национальнай таҥаһы кэтэр өйдөнөр, оттон киһи барыта оннук таҥныбытын көрөр олус дьикти этэ. Ити аата кинилэр төрүт култуураларын, төрөөбүт-үөскээбит сирдэрин, дойдуларын олус таптыыр, ытыктыыр эбиттэр. Ити миигин сөхтөрөрүн ааһан, өйбүн-санаабын өрүкүппүтэ, иэйиибин күүркэппитэ.
– «Нюрба, дарующая солнце» бырайыак «Ситим» медиабөлөх көмөтүнэн олоххо киллэриллибитэ. Онно саамай уһун (20 мүнүүтэлээх) оһуохай этиллэн, Арассыыйа чыпчаал көрдөрүүтэ олохтоммута. Ол рекорду бэлиэтиир анал киһи кэлбитэ. Этнограф учуонай Ксенофонт Уткин сурукка киллэрэн үйэтиппитин толору тутуһан, Кымыс үрдүн охторуу сиэрэ-туома толоруллубута.
– Итинник киэҥ далааһыннаах, үрдүк таһымнаах бырааһынньыгы мин атын сиргэ ханна даҕаны көрбөтөҕүм. Күн-дьыл туруга мэһэйдээн, сөмөлүөт көппөтөҕүн үрдүнэн, рекорду олохтооһуҥҥа кыттар туһугар дьоннор араас ыраах сирдэртэн анаан-минээн кэлбит этилэр. Ити 2012 сыллаахха.
Барыта наһаа дьиктитэ, кэрэтэ. Үстүү-түөртүү хос түһүлгэлэр! Ону биһиги дельтапланынан устубуппут, оччолорго квадрокоптер диэн суоҕа. Фотографпыт үөһэ тахсартан наһаа куттаммытыгар, мин: «Көтүөххэ наада, уонна хаһан манныгы көрүөхпүтүй?» – диэн модьуйан туран таһаарбытым. Кырдьык, үөһэттэн бэртээхэй көстүү арыллыбыта: биир тэҥ тэтиминэн, күн хаамыытынан куйаар бэйэтэ эргийэ турарын курдуга! Кыттааччылар бары ис-истэриттэн үөрэн-көтөн, көтөҕүллэн туран үҥкүүлээбиттэрэ. Сомоҕолоһуу күүстээх иэйиитэ умнуллубат.
-- Ити сыл "Ситим" медиагруппа көҕүлээһининэн иккис рекорд олохтоммута. Дьокуускайга ыытыллыбыт Туймаада ыһыаҕын оһуохайыгар 15 293 киһи кыттан, Гиннесс кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Мария Христофрова,
нууччалыыттан сахалвы Раиса Сибирякова тылбааһа.
Хаартыскалары: Ааптар хааччыйда.
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
