Все новости

– Мин Камчааткаҕа суруналыыс быһыытынан, уу аннынан устар саҥа ааллар тустарынан матырыйаал оҥороору тиийбитим. Бириэмэ ордубутугар хайаҕа тахсыбытым. Камчааткатааҕы Петропавловскайга үс вулкан баар, олортон биирдэстэригэр сыллата Вулкан бырааһынньыга ыытыллар. Камчаатканы үөһэттэн көрөөрү мин дьэ, онно ыттарга быһаарыммытым. Наһаа сылаалаах, уһун, киһи сынньана-сынньана тахсар-түһэр айана буолан биэрбитэ. Аара сынньана олорон, биир киһи сылайан кыҥкыйдаабыт оҕотун уоскутаары, Камчаатка норуоттарын остуоруйаларын кэпсиирин олус кэрэхсээн истибитим. Оччолорго уолум кыра буолан, ийэлээх аҕата тоҕо ыраах айаҥҥа баралларын өйдөөбөт этэ. Инньэ гынан, киниэхэ араас норуоттар култуураларын, үгэстэрин, муударастарын остуоруйаларынан тиэрдэргэ санаммытым. Ол түмүгэр, бастакы кинигэм – «Сказочная Камчатка» -- күн сирин көрбүтэ. Атын эрэгийиэннэр ону сэҥээрэннэр: «Биһиэхэ кэлэҥҥин, маннык кинигэни оҥор», – диэн ыҥыралларын иһин, анал бырайыагы оҥорорго быһаарыммытым.
Киһи оҕо сылдьан эбэтиттэн-эһэтиттэн истибит остуоруйаларын бэйэтин оҕотугар кэпсиирэ кинилэр төрүт тылларын, үгэстэрин умнубаттарыгар тирэх буолар, оттон ону нууччалыы тылбаастаан кинигэ оҥоруу киэҥ эйгэҕэ таһаарар. Мин үлэм суолтата итиннэ сытар.

Саха остуоруйалара уонна архыыптар
– Саха остуоруйаларыгар анаммыт кинигэҕэр мин төрүт билбэт остуоруйаларым киирбиттэр эбит.
– Саха Сиригэр үлэлиир олус интэриэһинэй. Мария Алехина-Ушницкая эбэтиттэн-эһэтиттэн истибит остуоруйаларын барытын өйдүү сылдьара, киһи эрэ кэрэхсиэн курдук умсугутуулаахтык кэпсиирэ. Бэрт интэриэһинэй остуоруйалары суруттарбыта. Мин кинигэбэр урукку өттүгэр киэҥник тарҕамматах уонна чопчу сиргэ-дойдуга, дьиэ кэргэҥҥэ сыһыаннаах матырыйааллары киллэрэбин. Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтүн үлэһитэ Надежда Павлова архыыптан ханна да бэчээттэнэ, сыыппараҕа киллэриллэ илик, 1940-с сс. оҥоһуллубут аудиоустууну булбута. Бу матырыйаалга үлэлээбиппин олус астынабын. Кинигэ диэн кэлэктиип үлэтэ, маннык бырайыагы соҕотох киһи кыайбат. Хас биирдии кинигэ тустаах эрэгийиэн олохтоохторун көмөлөрүнэн, сөбүлэҥнэринэн оҥоһуллар.
Эппитим курдук, киэҥник тарҕамматах остуоруйалары була сатыыбын, ону таһынан, абааһылар, иччилэр тустарынан сирбэппин. Хас биирдии норуокка тыа, хайа, күөл уо.д.а иччилэрин туһунан остуоруйа элбэх. Бары тус-туһунан ааттаахтар, майгылара, киһиэхэ сыһыаннара эмиэ тус-туһунан, ким эрэ үтүө санаалаах, ким эрэ көрүдьүөс майгылаах, хайалара эрэ наар көмөлөһө сылдьар сорох мэһэйдэһэ сатыыр. Ити норуот туохтан, кимтэн куттанарын итиэннэ тулалыыр эйгэни, олоҕу-дьаһаҕы хайдах көрөрүн кэрэһилиир. Остуоруйаҕа кэпсэнэр сырдык уонна хараҥа күүстэр норуот туһунан элбэҕи сэһэргииллэр.
Бу остуоруйалар Саха Сиригэр, Юграҕа, Камчаткаҕа, Сахалиҥҥа хаһан да сылдьа илик ааҕааччыларга ити дойдулар олохтоохторун тустарынан кэпсииллэр. Ол иһин, мин остуоруйаларбын аныгы кэми кытары ситимниибин, онуоха сүрүн дьоруойунан эрэгийиэн туһунан үчүгэйдик билбэт оҕо эбэтэр улахан киһи буолар. Дьэ кини ааҕааччыны сирдээн, остуоруйа эйгэтигэр киллэрэр, эрэгийиэн олоҕун-дьаһаҕын, култууратын билиһиннэрэр. Инньэ гынан ааҕарга судургу, ону таһынан, өйдөммөт тылларга, чахчыларга сиһилии быһаарыы оҥоһуллар.

Иллюстрация
– Кинигэлэр бэрт тупсаҕай уруһуйдардаахтар. Биир худуоһуньугу кытары үлэлиигин дуо?
– Бу сиэрийэҕэ икки худуоһуннук үлэлээбитэ. Саха Сирин уонна Камчаатка тустарынан кинигэлэр ойууларын Екатерина Соколова оҥорбута. Кини идэтинэн мультипликатор, Юрий Норштейн үөрэнээччитэ буолар, сэбиэскэй мультипликация технологиятынан үлэлиир.
– Ээ ол иһин, «Сказочная Якутия» иллюстрацията быдан ордук эбит.
– Оттон атыттар ойууларын Ксения Воронова оҥорбута. Эмиэ ураты истииллээх, Кабардино-Балкария сириттэн төрүттээх худуоһунньук.
– Билигин, компьютер оҥорор уруһуйа дэлэйбит кэмигэр, анал идэлээх киһи бэйэтэ тутан-хабан, дууһатын ууран, долгуйан ойуулаабыта быдан ордук уонна кэрэҕэ иитэр суолталаах эбит.
Оҕолор уонна кинигэлэр
– Александра, оҕолоруҥ кинигэлэргин хайдах ылыналларый?

-- Уолум Андрей 13 саастаах, кинини кытары куруук сүбэлэһэбин. Тылы-өһү үчүгэйдик өйдүүр, 3,5 сааһыттан ааҕарга үөрэммитэ. Үлэбин бастаан киниэхэ аахтарабын. «Билиҥҥи оҕо маннык саҥарбат» эбэтэр «бу кэрчик өйдөммөт, уустук», – диэтэ да көннөрөбүн. Бастакы ааҕааччым уонна эрэдээктэрим кини. Оттон кыыһым 8 саастаах, остуоруйа ис хоһоонугар, салгыы туох буоларыгар тартарар буолан, айымньы ааҕааччы интэриэһин төһө тардарын-тардыбатын кининэн быһаарабын.
– Иитэр-үөрэтэр үлэ биир соруга кинигэни ааҕарга тапталы иҥэрии, аны ону ырытарга уонна бэйэ санаатын этэргэ үөрэтии буолар.
– Дьэ итини, баҕар, омуннааһын курдук иһиллиэ эрээри, оҕоҕо төрүөҕүттэн иҥэрэр ордук. Мин оҕолорум күн сирин көрүөхтэриттэн, кинилэргэ кинигэ ааҕан иһитиннэрэр этим. Гаджекка ылларбыт оҕону аахтарар уустук, ол иһин, кинигэ бастакы миэстэҕэ туруохтаах.

QR-аудио уонна аныгы технология

-- Хас биирдии кинигэҕэ аудио баар. Бастаан ааҕааччыларбыт кэрэхсиэхтэрэ суоҕа диэн дьиксинэ санаабыппыт. Холобур, сахалар бэйэлэрин остуоруйаларын төрөөбүт тылларынан үөрэ истэллэрэ өйдөнөр, оттон Псков киһитэ ону төһө кэрэхсиэй? Ол эрээри, дьиксинии олоҕо суоҕа көстүбүтэ, ааҕааччы киэҥ араҥата араас омук тылын истэрин сирбэтэ биллибитэ. Оҕолор утуйаары сытанар «остуоруйа тылын» (сахалыы, долгаанныы... остуоруйаны) холботон истэллэрин туһунан балачча элбэх ыал ийэтэ суруйбута. Ити аата оҕо тылын төһө өйдөөбөтөр, тыл дьүрүлүн, ураты дорҕоонун, тыынын кэрэхсиир уонна онно абылатар эбит! Үгэс курдук остуоруйаны эбээлэр кэпсииллэр, кинилэр киэҥ-холку куоластара оҕону уоскутар, син биир биһик ырыатын кэриэтэ. Улахан дьон эмиэ интэриэһиргииллэр. Холобур, «Сказочный Амур» диэн кинигэҕэ негидаль остуоруйата баар, ону нууччалыы тиэкиһигэр тэҥнээн, аҕыйах тылы үөрэтиэххэ сөп. Даҕатан эттэххэ, негидаль тылын литературнай таһымынан биир эрэ киһи билэр, сүтэн эрэр тылы маннык ньыманан үйэтитиэххэ эмиэ сөп.
– Яндекска уонна атын да бырайыактарга Арассыыйа норуоттарын тылын куорпуһа оҥоһуллар, тылбаасчыттар сайдаллар. Итиннэ эн хайдах сыһыаннаһаҕыный?
– Биир өттүттэн, ити омсолоох соҕус көстүү: тылы үөрэтимиэххэ да син, наада буолла да, «аптаах палочка» баар диэн санаа үөскүүр кутталлаах. Атын өттүттэн ыллахха, бу технология сүтэн эрэр тыллары өйөөһүн, үйэтитии биир ырычааҕын быһыытынан туһаныллар кэскиллээх.

Сиэрдээх бэлиэтээһин
– Сыралаах үлэҥ сыаналанан, Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын Бириэмийэтин 2026 сыллаах лауреата буолбукунан эҕэрдэлиибин, өссө үрдүк ситиһиилэри баҕарабын. Бу иннинэ туох бириэмийэни ылбыккыный?
– Махтал. Кинигэбит барыта кэриэтэ В.К. Арсеньев аатынан Уһук Илин Бүтүн Арассыыйатааҕы литературнай бириэмийэтин шорт-, лонг-илиистэрин ааспыттара, «Сказочный Амур» кинигэ Л. Завальнюк аатынан литературнай бириэмийэ куонкуруһугар ситиһиилээхтик кыттыбыта, «Сказочная Чукотка» 2020 с. Бүтүн Арассыыйатааҕы «Ключевое слово» бириэмийэни ылбыта, «Сказочный Сахалин» 2022 с. «Книга года: Сибирь — Евразия» диэн эрэгийиэннэр икки ардыларынаҕы куонкурус анал номинациятын лауреата буолбута.
– Быйылгы бэлиэ сылга, Арассыыйа Норуоттарын сомоҕолоһууларын сылынан, эһиги бырайыаккыт үрдүк таһымнаах Бириэмийэнэн бэлиэтэммитэ мээнэҕэ буолбатах.
– Оннук, норуоттарга ахсаабат болҕомто ууруллара үчүгэй эрээри, сыл ааста да маннык бырайыактар умнууга хаалыа суохтаахтар.  Билигин «Сказочная Югра» диэн тохсус кинигэбэр үлэлии сылдьабын. Ааспыт сайын ханна бөртөлүөтүнэн, ханна теплохонунан айаннаан, Югра кытыы сэлиэнньэлэрин кэрийэн, элбэх матырыйаалы хомуйбутум.
– Бырайыагыҥ уопсай аата «Сказочные земли» диэн эрээри, эйгэтэ киэҥ, остуоруйалары таһынан, атын бырайыактар эмиэ бааллар быһыылаах.
– Бу кинигэлэр дьон интэриэһин тардаллар. Фольклор былыргы эйгэтин көрдөрөрү таһынан, тустаах эрэгийиэн бүгүҥҥү олоҕун-дьаһаҕын, сайдыытын, кэрэ-бэлиэ сирдэрин туһунан сырдаталлар, сүрүн дьоруой холобуругар онно хайдах айаннаан тиийэри көрдөрөллөр. Тоҕо диэтэххэ, Европа, Турция, Египет туһунан бэркэ билэр эрээри, бэйэбит дойдубут эрэгийиэннэрин туһунан билбэт киһи элбэх. Ол иһин, дьон кинигэни ааҕан баран, итиннэ хоһуйуллар сирдэри көрүөхтэрин баҕарыахтара диэн эрэнэбин.

Ааҕааччыларга баҕа санаа

– Александра, сэһэргэһиибит түмүгэр биһиги хаһыапппыт ааҕааччыларыгар тугу этиэҥ этэй?
– Хаһыат ааҕааччыларыгар баҕарыам этэ барыгыт олоххутугар үчүгэй кинигэлэр хаһан даҕаны бүппэттэригэр. Кинигэни ааҕар баҕа итиэннэ бириэмэ мэлдьи баар буолуохтун. «Ааҕыахпын баҕарабын эрээри, үчүгэй кинигэ төрүт суох», -- диэмэҥ. Ханна да сырыттаргыт, интэриэһинэй кинигэни атыылаһан, уура сылдьан ааҕыҥ.
Өссө баҕарыам этэ киэҥ-нэлэмэн дойдубут устун айанныыргытыгар. Хас биирдии айан киһини билии-көрүү, өй-санаа, култуура уонна духуобунас өттүнэн байытарын умнумаҥ. Маннык айаннарга биһиги дьиэбит таһынааҕы олбуорга көрсүбэт дьоммутун кытары билсэбит-көрсөбүт, саҥа сири-дойдуну, ураты, кэрэ айылҕаны көрөбүт. Дойдубут модунун, араас элбэх норуоттарынан баайын сөҕөбүт. Саҥа эйгэни иҥэринэбит итиэннэ онтон элбэх энергияны иитинэбит, үтүөкэн өйдөбүллэри илдьэ хаалабыт.

Мария ХРИСТОФОРОВА.
Нууччалыыттан Раиса СИБИРЯКОВА тылбааһа.

Хаартыскалары: Ааптар хааччыйда.