Итинтэн судаарыстыба саҥа устуоруйатын биэтэгэ саҕаламмыта, хомуньуустар салайан олорбут Сэбиэскэй былаастара уруккуга хаалбыта. Сийиэскэ РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн Борис Ельцин талыллыбыта, онтон биир сылынан 1991 с. бэс ыйын 12 күнүгэр Арассыыйа Бэрэсидьиэнин быыбара биллэриллэн, Борис Николаевич 57,3% куолаһы ылан кыайбыта. ССРС үрэллибитин кэнниттэн кини дойду бастакы Бэрэсидьиэнэ буолан, икки болдьоххо талыллан, ити үрдүкү дуоһунаска үлэлээбитэ. Ол эрэн доруобуйатын туругунан Саҥа Дьылга 1999 с. ахсынньы 31 күнүгэр астаапкаҕа барарын туһунан эппитэ уонна дойдуну салайар боломуочуйаны ол кэмҥэ Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлигэр Владимир Путиҥҥа биэрбитэ.
Дойдуну сомоҕолуур судаарыстыбаннай бырааһынньык 1992 с. бэлиэтэнэр, онтон 1998 с. Борис Ельцин Арассыыйа күнэ диэн ааты киллэрбитэ. Бу күнү көрсө Ил Түмэн дьокутааттара үс ыйытыкка хоруйдуулларыгар көрдөстүм:
- Өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар уонна тус бэйэҕитигэр Арассыыйа күнэ туох суолталааҕый?
- Арассыыйа куораттарыттан ханнык куораты сөбүлүүгүнүй?
- Кэлиҥҥи кэмҥэ Дьокуускайга саҥа түөлбэлэр, дьиэ-уот тутуллар, уопсастыбаннай эйгэ тупсарыллар, дьон олороругар куораппыт өссө үчүгэй буоларын туһугар тугу оҥоруохха сөбүй?
Улахан дойду сорҕото буоламмыт, күүскэ сайдан иһэбит
Александр Подголов, Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, байыаннай сулууспалаахтар, байыаннай дьайыы бэтэрээннэрин дьыалаларыгар, Аҕа дойдуга бэриниилээх буолууга иитиигэ уонна уопсастыбаннай түмсүүлэр боппуруостарыгар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ:
— Тохтуу түһэн өйдөөн көрдөххө, түннүк нөҥүө үүнэр аар хатыҥ, улуустарбытын куораты кытта ситимниир саҥа суол-иис бу барыта биһиги дойдубут. Ханна эрэ Москубаҕа, Питерга буолбатах, манна Саха Сиригэр. Ийэм өҥ буордаах Өлүөхүмэ улууһуттан төрүттээх, эдьиийдэрим Уус Маайаҕа күн сирин көрбүттэрэ, мин Дьокуускайга улааппытым. Манна иэдэскин быһыта тутар тымныы кыһыннаах, дьоно-сэргэтэ туохтан да санаатын түһэрбэт, инникигэ сырдык эрэллээх.
Биһиги дойдубут баай устуоруйалаах, 1945 с. аҕаларбыт-эһэлэрбит Улуу Кыайыыны уһансан, эйэлээх олоҕу бэлэхтээбиттэрэ. Арассыыйа күнэ өрөспүүбүлүкэҕэ улахан суолталаах, улахан дойду сорҕото буоламмыт, күүскэ сайдан иһэбит, ол туһунан 15-20 сыл анараа өттүгэр ыра санаа эрэ оҥостуо этибит. Федеральнай бырагыраамалар уонна национальнай бырайыактар көмөлөрүнэн урут саас киһи кыайан тиийбэт да сиригэр, бөһүөлэктэргэ суол-иис тутуллар. Аэропуортар саҥардыллан, тутуллан, Аартыка улуустарыттан улахан сиргэ барарга түннүк аһыллар. Аныгы моһуоннаах оскуолалар, биэлсэр-акушер пууннара, поликлиникалар тутуллаллар. Улуустарга сылдьан көрдөххө, дьон олоҕо тупсан иһэр. Тыа сиригэр аныгы Култуура дьиэтэ тутулуннаҕына, оскуола өрөмүөннэннэҕинэ, ыччат бары үчүгэй куоракка эрэ баар дии санаабат. Кинилэр олорор сирдэринэн, төрөөбүт дойдуларынан киэн тутта улааталлар.
Арассыыйа күнэ туһунан эппиэтинэстээх, былааска олорор дьон өйдүөхтэрин наада саҥа суол хас биирдии кэрчигэ, саҥа тутуллубут эбийиэк олохтоохтор үлэлэрэ сыаналанар, олохторо суолталанар диэн өйдөбүлү үөскэтэр. Кинилэр дойдуларыгар наадалаах курдук сананаллар. Бары биир сомоҕо буолан, Арассыыйа суон дурда, халыҥ хахха буоларын тухары биһигини ким даҕаны кыайбат.
— Арассыыйа устун улахан куораттарга Москубаҕа, Санкт-Петербурга, Новосибирскайга, Владивостокка сылдьыбытым. Хас биирдии куорат ураты дууһалаах, кэрэ-бэлиэ сирдэрдээх, ис кыахтаах. Онтон сүрэхпэр хаалбыт, миигин сөхтөрбүт куорат Йошкар-Ола. Тоҕо улахан куорат буолбатаҕый диэн ыйыттахха, икки сыл анараа өттүгэр тэрээһиҥҥэ тиийэн улаханнык соһуйбутум, тула өттүбүн көрүммүтүм арай куорат килбэйэр киинин устун баран истэххинэ, Европаҕа сылдьар курдуккун. Набережнай, дыбарыас, былыргы чаһы, күргэ архитектурата Амстердамы санатар эрээри, остуоруйа куоратын курдук өссө тупсаҕай, ис киирбэх уонна Арассыыйа дууһалаах. Йошкар-Олаҕа хорсун бырайыагы олоххо киллэрбиттэр, бу куорат атыттарга майгыннаабат, былыргы үгэс уонна саҥа кэм салгына тэҥник алтыһаллар. Устуоруйаны ытыктаан, инникигэ эрэллээхтик көрөллөр. Онон олохтоохтор маннык кэрэ көстүүлээх куораты тутан таһаарбыттарын кэрэхсии, киэн тутта көрбүтүм.
Онон сайын ханна уоппускаҕа барыахха сөбүй диэн ыйыттахтарына Йошкар-Ола диэн сүбэлиэм этэ. Бу куорат олохсуйбут санааны уларытар, Арассыыйаҕа элбэх куораты көрбүт айанньыты соһутар, үөрдэр, кэрэхсэтэр. Миэхэ ураты архитектурнай арыйыы буолбута.
— Дьокуускай үүнэн-сайдан иһэр, саҥа түөлбэлэр тутуллаллар, ити киһи хараҕар тута быраҕыллар. Арай туох тиийбэтий диэн ыйыттахха, толору дьоллоох буоларга дьон сирэйэ тиийбэт диэм этэ. Улахан дьиэни-уоту тутарга кыра эрээри, бэрт наадалаах тэрили умнан кэбиһэллэр. Саастаах киһи олороругар ыскамыайка, ыты күүлэйдэтэргэ, оҕолоох ийэлэргэ мэһэйдээбэт анал былаһаакка, кыһын хараҥаҕа сырдатыллыбыт тротуардар тиийбэттэр. Кыра, бытархай курдук эрээри, киһи олоҕун хаачыстыбата итинтэн эмиэ тутулуктаах.
Аҕа саастаах көлүөнэҕэ уопсастыбаннай эйгэ наада. «Аҕа көлүөнэ» баартыйа бырайыагын сүрүннээччитэ буоларым быһыытынан, биэнсийэлээх дьону кытта үгүстүк көрсөбүн. Кинилэр дьиэҕэ түөрт эркиҥҥэ хааллан олоруохтарын баҕарбаттар, саастыылаахтарын кытта кэпсэтиэхтэрин, илиинэн айыахтарын-тутуохтарын, саҥаҕа үөрэниэхтэрин баҕараллар. Дьокуускайга «Сайсары» курдук бэртээхэй кииннэр бааллар эрээри, ким эрэ эбээтэ куорат биир уһугуттан анараа өттүгэр үс оптуобуһунан айаннаабатын курдук дьиэҥ таһыгар чугас баар буолуохтаахтар.
Араас саастаах дьоҥҥо успуорт инфраструктурата наада, кыһыммыт тоһуттар тымныы диэн баран дьиэҕэ дьыбааҥҥа сыппат курдук киһи төгүрүк сыл хамсана сылдьыахтаах.
Бөҕү туһунан сааһылыыр контейнер, тиэргэни көҕөрдүү, оту-маһы олордуу, ылбычча санаабыт сиргэр бөҕү быраҕартан туттунуу тулалыыр эйгэбитин ыраастык тутарга үөрэтэр. Ыраас куоракка улаатар оҕолор куоракка сыһыаннара эмиэ атын. Бу иитии уонна табыгастаах усулуобуйаны тэрийии боппуруоһа.
Итини барытын кыайа тутуохпут диэн эрэнэбин, Дьокуускай кэҥээн иһэр, ону кытта олох хаачыстыбата тупсан иһэр. Ити барыта дьон, дьиэ кэргэн, бэтэрээннэр, ыччат атын улахан куоракка бара сатаабакка манна хааларын туһугар оҥоһуллар. Ити туһугар бары күүспүтүн түмэн үлэлээтэхпитинэ, хотугулуу илин саамай бастыҥ, табыгастаах куорат буолуоҕа.
Хаартыска: Александр Подголов архыыбыттан.
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
