Все новости

Аҕыс оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ бэһис оҕо буолан эбитэ дуу, Екатерина оҕо сылдьан, ийэтэ Анна Афанасьевна күнү быһа үлэлээн, түбүгүрэн баран, киэһэ оҕолорун утуталаат, налыччы олорон иистэнэрин олус диэн сэҥээрэ көрөрө. Аҕата Константин Николаевич үлэлиир, бултуур таҥаһын барытын, бэйэтэ илитинэн тутан-хабан, түүлээх тириитин имитэн, таҥастаан, тигэрин сөҕөрө. Дьэ, ол туһунан, Екатерина Константинован саас-сааһынан маннык кэпсиир.

Оҕо саастан уһуйуллан

-- Мин Горнай улууһун Күөрэлээх нэһилиэгиттэн төрүттээхпин. Аҕыс оҕолоох Ковровтар дьиэ кэргэннэригэр бэһис оҕонон күн сирин көрбүтүм. Ийэм Оленова Анна Афанасьевна, аҕам Ковров Константин Николаевич диэн этилэр. Миигин эбэм уонна хос эбэм аатынан сүрэхтээбиттэрин туһунан ийэм өрүү кэпсиирэ. Хос эбэм Оленова- Яковлева Екатерина Яковлевна сылгы сиэлин, түүтүн тараан сап өрөрө эбитэ үһү. Онон ороҥҥо тэлгиир тэллэҕи, араас быаны, көнтөһү оҥороро. Инньэ гынан, удьуор иистэнньэҥнэр дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүт курдук сананабын.
Эппитим курдук, ортоку оҕо буоламмын, убаай, эдьиий, быраат уонна балыс диэни билэр дьоллоохпун. Ийэлээх аҕабыт наһаа иллээх-эйэлээх, эйэҕэс майгылаах, киэҥ, холку дьон этилэр. Барыбытын бэйэ-бэйэҕэ көмөлөсүһэргэ, кэрэни кэрэхсииргэ, үлэни таптыырга үөрэппиттэрэ.
Ийэм үлэтиттэн кэлэн баран, наар иистэнэр этэ. Түүлээх тириитинэн кыһыҥҥы сылаас соннорбутун, бэргэһэлэрбитин тигэрэ, кылынан, сиэлинэн араас оҥоһуктары оҥороро. Ону олус сэҥээрэн үтүктэ сатыырым, отой табыллыбат этэ. Ону ийэм төбөбүттэн имэрийэ-имэрийэ: - Тоойуом, санааҕын түһэримэ. Манна илии күүһэ, сэниэ ирдэнэр. Оччоҕо эрэ кыл үчүгэйдик хатыллар. Эн билигин кыраҕын, тигэр кэмиҥ кэлиэҕэ", -- диэн санаабын көтөҕөрө уонна оргууйдук олорон эрэн, саламатын, быатын өрөрө. Оттон аҕам Константин Николаевич илиитигэр талааннаах, олус уус  этэ. Оҕо сылдьан кини маһынан уһанарын, сыарҕа, күрдьэх, олоппос оҥорорун көрөрүм. Барыта уурбут-туппут курдук буолара, олус ырааһа. Кини туйаҕын хатаран улахан убайым Николай Ковров эмиэ бэртээхэй мас ууһа. Илиитигэр наһаа талааннаах. Билигин Бэрдьигэстээххэ олорор, сахалыы иһиттэри, холобур, чорооннору оҥорор, дьиэ тутар.
Бэйэм кыра сааспар таҥаһынан иистэнэрим, оҕуруо тиһэрим. Биирдэ, орто сүһүөх кылааска үөрэнэ сылдьан, оҕуруонан кыһыҥҥы этэрбэс билэтин тигэ олороммун, олус үлүһүйэн хаалан, оскуолабар барбатаҕым. Онно дьонум киэҥ-холку майгылаах уонна мин иистэнэрбин сэҥээрэр буоланнар, мөхпөтөхтөрө. Билэбин бүтэрэн баран, дьэ, олус даҕаны дуоһуйбутум!
Аны сап арааһынан баайар этим. Бу эмиэ оскуола сааспыттан уһуйуллубут, билигин даҕаны астынар дьарыгым буолар. Оҕолорум кыраларыгар кинилрэгэ анааммын, халыҥ сибиитэрэлэри, былааччыйалары, ыстааннары уонна дьиэ малын-салын баайарым. Оччолорго маҕаһыыҥа атыыланар таҥас-сап аҕыйах буолан эбитэ дуу, илиинэн баайыллыбыт үтүлүк, наскы, бэргэһэ муода курдук этэ.

«Кырадаһын» түмсүү

Нам улууһун Хатырыгар 1987 сылтан кийиит буолан олохсуйбутум. Кэргэним Дмитрий Семенович Павлов диэн. Кини мин ииһинэн үлүһүйэрбин өйүүр, ардыгар олус хойукка даҕаны диэри иистэнэн олорон хааллахпына, дьиэ ис-тас үлэтин барытын саҥата-иҥэтэ суох сылдьан, бэйэтэ үмүрүтэн кэбиһэр. Инньэ гынан, Хатырыкка даҕаны кэлэн баран, сөбүлүүр дьарыкпын төрүт бырахпатаҕым. Хата, өссө сайыннарбытым, туоһунан кыралаан дьарыктаммытым уонна сылгы сиэлинэн, кылынан өрөр буолбутум.
Мин дьарыкпар биир саамай улахан суолталаах киһинэн, иискэ атын салаалары арыйбыт, дьону түмэ тардыбыт Марта Васильевна Винокурова буолар. Кини Хатырыктан төрүттээх. Биирдэ, 2017 сыллаахха, Хатырык дьахталларын кыбытыктаах тигиинэн чаппарааҕы оҥорорго үөрэппитэ. Онно хас да хонук устата үөрүүнэн баран иистэммиппит. Бастаан утаабэрт элбэх буолан үөрэммиппит, кэлин араас биричиинэнэн сорохтор дьарыктарын тохтотоннор, чахчы баҕалаахтар эрэ хаалбыппыт. Ол онно мустубут 15 дьахтар «Кырадаһын» диэн түмсүүнү тэриммиппит. Салайааччынан Надежда Васильевна Соропованы талбыппыт. Бу олус үчүгэй түмсүүгэ мин биэс сыл устата дьарыктаммытым. Манна бастакы чаппараахпын уонна улахан паннобун таҥан тикпитим. Бары түмсэн, ат симэҕин толкуйдаан оҥорон таһаарбыппыт. Кырдьык даҕаны, ити саха сатаабатаҕа суох диэн толкуйтан тахсыбыт үлэ буолар.
Билигин «Кырадаһын» түмсүү нэһиликкэ эрэ буолбакка, Нам улууһун үрдүнэн киэҥник биллэр, уран тарбахтаахтар, олохтоох маастардар уонна иистэнньэҥнэр түмсүүлэрэ буола улаатта. Түмсүү чилиэннэрэ сахалыы уус-уран оҥоһуктары тигэн, төрүт үгэстэри үйэтитэ сылдьаллар. Араас аахсыйалары, быыстапкалары тэрийэллэр, улуустааҕы уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи, ону таһынан, норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнаах араас бэстибээллэргэ, куонкурустарга көхтөөхтүк кытталлар. Бириистээх миэстэлэргэ тиксэллэр.

«Сөргүтүүлүүн» бииргэ

2022 сыллаахха дьиэ кэргэнинэн Дьокуускайга көһөн кэлбиппит. Бу кэмҥэ кыбытыылаах тигии күүскэ күөдьүйбүт кэмэ этэ. Сукунанан кыбытыылаах сон тигиитин интэриэһиргии сылдьарым. Ол даҕаны иһин буолуо, 2024 сылтан норуот маастара Азияна Филипповна Харлампьева салайааччылаах «Сөргүтүү» түмсүүгэ киирбитим. Бу өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр түмсүү. Сүрүн сыалбыт: саха дьахталларын былыргы дьарыктарын, үгэстэрин, ииһи-ууһу харыстааһын, салгыы сайыннарыы уонна үйэтитии. Түүлээҕинэн сон тигэргэ, сахалыы таҥаһы сөргүтэргэ үөрэнэбит. Араас улахан тэрээһиннэргэ, быыстапкаларга кыттабыт.
Манна мин олус элбэҕи биллим. Саамай астынарым -- сахалыы төрүт таҥаһы, ол иһигэр, сахалыы халадаайы, хаһыаччыгы, оноолоох сону тигии араас хайысхатыгар, ньыматыгар үөрэнним. Бары хардарыта көмөлөсүһэ, сүбэ-ама бэрсэ, уопут атастаһы сылдьабыт.
2025 сыл күһүнүгэр Сахалиҥҥа ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы «Душа России» бэстибээлгэ ситиһиилээхтик кыттыбыппыт. Онно Саха Өөрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга Анна Николаевна Зверева салайан, сүрүннээн илдьэ сылдьыбыта. Атын норуоттар иистэнэр ньымаларын билиһиннэрбитэ, элбэх маастар-кылаастарга сырытыннарбыта, онон элбэххэ үөрэнэн, уопут атастаһан кэлбиппит. Бэйэбит өттүбүтүттэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга Александра Самсоновна Бочкарева-Иннокентьева оҥорбут «Сууралдьыма Куо» диэн уруһуйунан сукуна соҥҥо кыбытыылаах тигиинэн ойуу түһэрэн илдьибиппит.
Түмүккэ
Киһи бу Орто туруу-бараан дойдуга сөбүлүүр дьарыктаах, таптыыр кэргэннээх, туйаҕын хатарар оҕолордоох буолуохтаах. Мин үс оҕолоох ыал ийэтэ буолабын. Кыыһым Таня иистэнэр, уолаттарым Алексей уонна Семен уһаналлар. 
Мин өргө диэри диэри дьиэ хаһаайкатын оруолун толорон, үс оҕобун бүөбэйдээн олорбут дьоллоохпун. Ийэ оҕолоругар чугас буолуохтаах диэн өйдөбүлүнэн, кырачааннарбын иитиинэн дьарыктаммытым. Улаатыыларыгар атыылааччынан үлэлээбитим. Бииргэ төрөөбүттэрбэр, кэргэммэр, оҕолорбор наһаа махтана саныыбын. Кинилэр мин тугу баҕарарбын, көрдүүрбүн толороллор. Кинилэр өйөбүллэринэн бу сүрэҕим сөбүлүүрүнэн иистэнэ сылдьабын. Иистэн ураты сибэккини олордуунан үлүһүйэн дьарыктанабын, айылҕа араас көстүүлэрин хаартыскаҕа түһэрэрбин олус сөбүлүүбүн.
Бу курдук, киһи үлэтин таһынан сөбүлүүр, дуоһуйууну аҕалар дьарыктаах буоллаҕына, ис туруга уонна санаата холку буолар. Саха дьонун-сэргэтин Улуу тунах ыһыахтарынан эҕэрдэлиибин уонна сахалыы ииһи өрө тутуоҕуҥ, сахалыы таҥаһы күннэтэ кэтиэҕиҥ, төрүт култуурабытынан киэн туттуоҕуҥ диэн ыҥырабын.

Хаартыска: Екатерина Павлова архыыбыттан.