Все новости

Барыта кыраттан саҕаланар

Оччолорго аҕам эппитэ билиҥҥи уопсай орто уонна идэтийбит үөрэхтээһин ситимигэр улахан сыһыаннаах эбит. «Аныгы оҕону уруккулуу аахтаран, кэпсээн, суоттатан үөрэтэр тутах, кини тутан-хабан үөрэниэх тустаах», -- диэн уопуттаах педагогтар этэллэр. Биһиги инсэниэрдэри бэлэмниир кыһабытыгар эдэр дьон чинчийэн, айан, илиинэн оҥорон боруобалаан уонна ыраҥалаан уһуйуллан, ситэн-хотон идэ ылан тахсалларыгар кыһанабыт.
Сыраларын-сылбаларын ууран, элбэх саҥаны айан, норуоттарыгар бэлэхтээбит улуу дьоннор: Кулибин, Бенардос, Форд, Шпагин уо.д.а. бары оҕо саастарыгар тимиринэн уһаммыттара биллэр. Ол аата оҕо саастан тимири аалан, кээмэй кыл имэрийэр халбаҥын нарылаан ситиһэргэ болҕомтону ууран, ону этинэн-хаанынан билэн, уобарастаан, өтө көрөн толкуйдаан, айымньылаахтык үлэлээтэххэ эрэ, тиэхиньиичэскэй толкуй сайдар эбит.
АГАТУ-га тыа хаһаайыстыбатын инсэниэрин үөрэҕэр оскуола кэнниттэн киирэр устудьуоннар үксүлэрэ, хомойуох иһин, тыа сирин үлэтин билсибэтэх ыччаттар. Хотууру, кыраабылы уонна атырдьаҕы илиилэригэр хаһан да туппатах, ынаҕы ыабатах, хотону күрдьүбэтэх, бэл, өтүйэни уонна эрбиини тутан да көрбөтөх, арай, тарбахтарын төбөтүнэн көмпүүтэр итиэннэ суотабай төлөпүөн кунуопкатан баттыы сылдьыбыт оҕолор бааллар. Ол быыһыгар үөрэниэхтэрин баҕарбат, инники өттүгэр туох да сыалы-соругу туруоруммат күөх көппөлөр эмиэ көстөөччүлэр. Дэлэҕэ биир бөлөх соҕотох кыыһа Настя Голикова 30 уолу кэннигэр хаалларан, игиинэн тимири аалан, хотуулаах тахсыа дуо? Настя уолаттары илиинэн чочуйар үлэҕэ эрэ куоһарбатаҕа, хайдах иэйэн-куойан, дууһатын ууран туран үлэлээбитин туһунан ырытан суруйбута сөхтөрбүтэ. “На выполненной мной детали вложено столько усилий, стараний, желаний и эмоций. Кажется, я вложила в эту работу частичку себя” (Настя рефлексиятыттан быһа тардыы). Мин киниэхэ ыстаныакка боруонсаттан анал мэтээл чочуйан оҥорон, суруктаан-бичиктээн туттарбытым. Кэлин билбитим Настя оҕо сылдьан, Аммаҕа эбэлээх эһэтин кытта муоһунан уһаммыт.
Оттон киниттэн биир куурус үрдүкү бөлөххө үөрэнэр Саша Осипов (Амма Абаҕата) миигин куоһарар курдук туттан-хаптан уһанара! Кини эмиэ хайдах, туох санаалаах-оноолоох туран үлэлээбитин суруйбутун ааҕан бараммын, «сык» гына түспүтүм. Кини суруйбута атын устудьуоннартан утарылааҕа, хайдах эрэ ис хааныттан баҕаран туран үлэлээбит этэ. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар маһынан уһанарга үөрэммит, оттон дьиэтигэр аҕатын кытары тимиринэн уһанар эбит.
Быйыл бастакы кууруһу бүтэрбит Володя Самсонов сэбиэскэй кэминээҕи элэйбит токарнай ыстаныакка кэрдиистээх баалы иккистээн чочуйарыгар бастакы холонуутунааҕар кээмэйдэрэ чопчу буолан соһуппута. Володя оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, авиамодельнай куруһуокка утумнаахтык дьарыктаммыт. Ньиэмэстэр: «Оҕо биир эмит уһанар идэҕэ маастар буолла да, атын ханнык баҕарар идэни кэбэҕэстик баһылыыр», – диэн мээнэҕэ эппэттэр эбит. Ити аата уобарастаан өтө көрөн, айан уһаныы диэн буолар. Итинник мындыр оҕолор барыга бары ситиһиилээх буолаллар.

Сатабылга уһуйуу кыһата

Урукку көлүөнэ дьон бары дьиэҕэ уһанар, иистэнэр уонна илии үлэтин өрө тутар эйгэҕэ улааппыппыт. Аны киэһэ аайы утуйуох иннинэ дьиэ кэргэн бары мустан, ийэбит (эбэтэр атын ким эрэ) саха суруйааччыларын айымньыларын уонна остуоруйалары ааҕарын истэрбит. Мин билигин да Мэник Мэнигийээн туһунан остуоруйа биһиги тэлгэһэбититтэн саҕаламмытын курдук, харахпар ойуулаан көрөбүн. Оччотооҕу оҕолору арыый обургу буолуулара төрөппүттэрбит батыһыннара сылдьан көмөлөһүннэрэллэрэ: уолу аҕата уһанарыгар, кыыһы ийэтэ дьиэҕэ-уокка, хотоҥҥо. Онно эн көрөөччү эрэ буолбаккын, хайаан да тэҥҥэ толкуйдаһан, наадалаах тэрили кэмигэр уунан биэрэн, тутуһаҕын-хабыһаҕын, сыыйа тэҥҥэ үлэлиигин. Дьэ бу буолар сатабылга уһуйуллуу кыһата диэн.
Оччолорго улахан дьон наадаларын бары бэйэлэрэ уһанан, иистэнэн оҥостоллоро. Ол барыта оҕо хараҕын далыгар буолара. Холобур, мин кыра сылдьан кэккэлэһэ олорор ыалбыт Ньээрэй Сүөдэрэ оҕонньор хоруоп хаппаҕар кириэс үүттүүрүгэр «чүүччү» диэн тэрили туттарын көрөммүн олус сонурҕаабыппын өйдүүбүн. (Сүөдэр уҥуох тостубутун тутан тырыыҥка маһынан чартыыр отоһут этэ). Кыһыҥҥы киэһэлэргэ оҕолор мустаммыт уруһуйдуурбут. Ол аата дьиэ кэргэнинэн кинигэни доргуччу ааҕар тылтан оҕоҕо кыра сааһыттан ойуулаан көрөр дьоҕур үөскүүр, оттон ийэни-аҕаны кытары үлэҕэ толкуй уһаарыллар эбит диэн тоһоҕолуохха.

Народнай учуутал үөрэҕэ

Дьэ маннык бэлэмнээх оҕолор народнай учуутал Михаил Андреевич Алексеев математиканы уонна физиканы дириҥэтэн үөрэтэр кылаастарыгар, физика сокуоннарын прибордар көмөлөрүнэн үөрэтэн-чинчийэн, суоттаан, анаалыстаан, үлэлэрин көмүскээн, үчүгэй түмүктэн дьоллонон, сайдыы суолун тутуспуттара. Тэйитэн толкуйдуур дьоҕуру сайыннарар начертательнай геометрия уустук графическай плакаттарын иннигэр оҕолор үөрбүт-көппүт сирэйдэрэ-харахтара ону туоһулуур (хаартысканы көрүҥ). Бу плакааттар оҕолор физика көстүүлэрин, дьайыыларын эттэринэн-хааннарынан билэн, уобарастаан хамсатан, сыаналаан, өтө көрөн үөрэтэллэригэр төһүү буолаллара саарбаҕа суох.
Урут Өлүөхүмэ техникумугар «Тыа хаһаайыстыбатын массыыналара» диэн диссипилиинэни оҕолорго усулуобуйатын туруоран, бэйэлэригэр айдаран үөрэтэр этибит. Онно тугу толкуйдаабыттарын кинематическай схемалары туттан былдьасыһа-тарыһа быһаараллара. Ол иһин, эмиэ массыыналар кинематикаларын элимиэннэрин көрдөрөр истиэндэлээх этибит.
Ол аата Михаил Андреевич үөрэнээччилэрэ саҥаны билэллэригэр эмиэ күргүөмүнэн өй-санаа үрдүкү чыпчаалларын арыйан, дьиҥнээх билии-көрүү оскуолатын ааспыттара чахчы. Ити хаартыскаҕа баар үөрбүт-көппүт харахтар судургу суот табыллыбытын үөрүүтэ буолбатах, бу — өтө көрөн үөрэтэр өй-санаа чыпчаалыгар тахсыбыт киһи улуу дьоло. Дэлэҕэ Новосибирьскайдааҕы Академгородок учуонайдара, бу оҕолор олимпиада садаачаларын уратытык суоттуур ньымаларын сэҥээрэн, Үөһээ Бүлүүгэ кэлэн, сирэй көрсөн, билсэн бэйэлэрин кытта илдьэ барыахтара дуо? Үс төгүл кэлэ сылдьан, ахсыс кылаас кэнниттэн хас да оҕону илдьэ барбыттара биллэр.
Убайым Н.Ф. Иванов (Ньээрэй Сүөдэрин уола) 1963 с. физика-математика учууталын идэтин ылан, Михаил Андреевич Алексеев үлэлиир оскуолатыгар анаммыт. Михаил Андреевич Үөрэх министиэристибэтиттэн араас элбэх прибордары ылбытын арыаллаһан, баарсанан илдьиспит. Оҕолор ол прибордарынан сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри оскуолаҕа дьарыктанар эбиттэр. Аракыата оҥорон, хаста да көтүтэ сылдьыбыттар.

Билигин...

Устудьуоннар ахталларынан, үгүс оскуолаҕа физика уруога туох да уота-күөһэ, чинчийиитэ суох барар үгэстэммит. Физика олоҕу кытары сибээстээх буолан, сэттис-ахсыс кылаастарга син интэриэһинэй курдук буоллаҕына, үрдүкү кылаастарга биир да уопут оҥоһуллубат, барыта кураанах суоттааһын эрэ буолбут. Математика уустук уруогуттан сылайан баран, физикаҕа кэллэхтэринэ, иккистээн өссө уустук математиканы көрсөллөр эбит.
Итинэн сибээстээн, «саха мындыр, сатаабатаҕа суох» диэн этии биһиэхэ сыһыана аччаан эрэр курдук туруктаммыт. Дьэ ити үөһээ ахтыллыбыт көппөлөр кэлиҥҥи өттүгэр аҕыйыылларын туһугар тумус туттар салайар дьоммут туох эмит дьаһалы ылаллара эрэйиллэр.

Михаил Иванов, уһуйааччы-инженер, АГАТУ дассыана.

Хаартыска: ааптар архыыбыттан.