Все новости

Кини 1996 сыллаахха, устудьуоннуу сылдьан, Өктөөп бырааһынньыгар дьүөгэлэрин кытта Горнай Маҕараһыгар дьаарбайа барбыт. Куораттан төһө да чугас буоллар, тыа сирин салгына ураты буоллаҕа эбээт. Көҥүл тыынан, дьиэ аһын тото-хана аһаан, дуоһуйа сынньаммыттар. Вера бэйэтэ күлэн этэринии, онтон ыла Горнайтан аһаан олорор.
Бу айаҥҥа кини кэргэнин Николайы көрсөн, билигин номнуо ыал буолан олорбуттара 29-с сылыгар барда. Үөр сылгыны тутан, бааза тэринэн, «Лиханова пиэрмэтэ» диэн биирдэм тэрилтэни арынан, үлэ-хамнас үөһүгэр сылдьаллар.

Оҕо оҕотуттан

-- Вера Петровна, оҕо сааһыҥ, дьонуҥ туһунан кэпсээ эрэ.

-- Мин Таатта улууһун Кыйытыттан төрүттээхпин. Акулина Михайловна уонна Петр Егорович Егасовтар диэн ыалга бастакы оҕонон төрөөбүтүм, үс бырааттаахпын. Аҕам ыраах айан суоппара этэ, хомойуох иһин, эдэр сааһыгар бу олохтон туораабыта. Ийэм сопхуос отделениетын пиэрмэтигэр биригэдьиирдээбитэ. Дьонум наар үлэлэригэр буолан, оҕолор күнү быһа дьиэҕэ бэйэбит буоларбыт. Уолаттар мэниктэрэ диэн сүрдээх, дьиэни ыһан кэбиһэллэрэ. Мин тэҥҥэ оонньуурум эрээри, хараҕым куруук улахан саһархай чаһыга этэ. Түөрт чаас буолла да – сигнал: оһох оттобут, дьиэбитин хомуйабыт. «Бу оҕолор дьиэни төрүт ыспат этилэр», -- диэн билигин ахталлар. Оччоҕо ис дьиҥэр хайдах этин кэпсээн күллэрэбин.

-- Кыра эрдэххиттэн салайа үөрүйэх эбиккин дии.

-- Мин санаабар, оҕо хайаан да дьиэҕэ эбээһинэстээх буолуохтаах. Биһиги бары үллэриллибит эбээһинэстээх этибит: ким эрэ сүөһү көрөр, уу баһар, килиэп ыла барар, ас астыыр, сууйар-сотор... Олоххо бэлэмнээх киһи тахсыахтаах. Киһи чугас дьонун харыстаан, кинилэргэ көмөлөһө сылдьара – барыта оҕо саастан кэлэр. Кыратыгар оннук сыһыаҥҥа уһуйуллубатаҕына, кэлин хантан үөрэниэй? Биһиги икки уоллаахпыт уонна мурун бүөтэ кыыстаахпыт. Этэргэ дылы, туохпутун барытын оҕолорбутун кытта тэҥҥэ үллэстэн оҥоробут-толоробут. Аҕабытыгар сылгылар, туох баар тиэхиньикэ, хара үлэ чааһа сүктэриллэр. Мин оҥорон таһаарар бородууксуйабытыгар уонна докумуон өттүгэр эппиэттээхпин. Орто уол аармыйаттан кэлбитэ, быыһыгар-ардыгар көмөлөһөр. Ыал буолла. Улахан уол ыалдьар буолан, көрүүгэ наадыйар, онон аҕатын батыһа сылдьан, араас үлэҕэ уһуйуллар. Кыра кыыс маҥнайгы кылааһы бүтэрдэ.

Бэйэни тургутуу

-- Дьэ оттон бэйэ дьыалатын тэринэр санаа хаһан кэлбитэй?

-- Оннук санааны син өр иитиэхтээн илдьэ сылдьыбытым. Бастакы үөрэхпинэн үүт собуотугар уонна бэкээринэҕэ аҕыс сыл үлэлээбитим. Иккис идэбинэн «Россельхозбаан» салаатыгар урбаан эйгэтин ырытар уонна бэйэ дьыалалаахтарга кирэдьиит биэрэр отделга үлэлээбитим. Онно сылдьан, урбаан эйгэтигэр холонор баҕам уһуктубута. Урбаанньыттар былааннарын көрөн сөҕөрүм, кинилэри төрүт атын дьон курдук көрөрүм, ымсыырар да буоларым. «Мин бу хамнастан хамнаска олоробун, оттон кинилэр олохторун бэйэлэрэ оҥостоллор», – диэн санаа үүйэ-хаайа тутар буолбута. Ол кэмҥэ кэргэним таксилыыра. Дьиҥэр, бастаан «Ростелекомҥа» үлэлээбитэ эрээри, ыстааты сарбыйыыга түбэһэн уурайбыта. Улуус иһинэн уонна куоракка дьону таһара. Сыыйа-баайа массыынатын улаатыннаран, лизининэн улахан тиэхиньикэҕэ көһөн, ыраах айаҥҥа сылдьар буолбута. Мин ити кэмҥэ баантан уурайан хаалбытым. Аны улахан баҕайы суумалаах лизини төлүөхпүтүн наада этэ. Дьэ, кыһалҕаттан хамсанан киирэн барбыппыт. Харчыбытын эрдэттэн ааҕынар, суоттанар буолбуппут.

-- Атахха туруу бары тургутуутун аастаххыт буолуо?

-- Оннук бөҕө буоллаҕа. Мин ол олорон, биисинэс-былаан суруйарым. Урбаанньыттар кирэдьиит уонна грант ылалларыгар көмөлөһөрүм. «Росагролизинтэн» тыраахтар бөҕөтүн аҕалбыппыт, бааһынай хаһаайыстыбатын ассоциациятын кытта билсэн, тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр үлэлээбитим. Оттон сылгыны иитиибит маннык этэ. Лизининэн ылбыт массыынабыт номнуо эргэрбитэ. «Вольво» ылынарбыт дуу?» – диэн санаа кэлбитэ. Араас толкуй барыта баара. Оччолорго оҕолорбут кыралар. Онтон улахан уолбут оскуоланы бүтэрбитэ, доруобуйатын туругунан салгыы үөрэнэр кыаҕа суох буолан, дьиэҕэ ким эрэ син биир баар буолара ирдэммитэ. Онуоха өйбөр биир пиэрмэр эппитин санаабытым: «Айылҕам баар, тыынар салгыным баар, этим-аһым баар, онтон ордук туох нааданый?» -- диэн. «Кырдьык даҕаны!» -- диэн баран уоскуйан хааллым уонна аҕабытыгар тренинг ыыттым. «Арай “Вольво” массыыналааххын, ыраах айаҥҥа сылдьаҕын. Суолгун хараххар ойуулаан көр эрэ. Иһиҥ кычыкаланар дуо? Искэр уот умайыахтаах. хайдаҕый?» -- диэн ыйытабын. Киһим аат эрэ харата: «Оттон үчүгэй», -- диир. «Арай, сиргэр сылгы баазалааххын. Дойдуҥ салгына бу чэбдигин, сириҥ-уотуҥ бу киэҥин-куоҥун! Барыта бэйэҥ киэнэ! Хайдаҕый?». Онуоха олох хараҕа уоттана түстэ: «Наһаа үчүгэй!» – диэтэ. Онон, дьэ, массыынабытын атыылаан, ол харчытын хаһаайыстыбабытын тэринэргэ уган, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин көмөтүнэн баазабытын туттубуппут. Маҕарастан хас да көстөөх Икки Күөл диэн сиргэ турар. Суола-ииһэ төһө да куһаҕан буоллар, аҕабыт сүрэҕэ талаһан бара турар. Биһиги эмиэ дойдубутун олус таптыыбыт, онно тиийдэхпитинэ, өйдүүн-санаалыын сынньанан, дуоһуйан кэлэбит.

Сир аһын туһанан

-- «Лиханова пиэрмэтэ» отонтон уонна араас көрүҥ фруктаттан пастилалара дьон сэҥээриитин ылла. Хаһааҥҥыттан оҥороҕутуй?

-- Кыыһым атын аһы аһыыр буолбутун кэннэ, пюре сиэтэн саҕалаабытым. Ону төрүт сирэн, төттөрү тыбыыран кэбиһэрэ. Ол иһин интэриниэти хасыһан, отонтон уонна фруктаттан чараас гына пастила оҥорор аппарааты сакаастаан ылбытым. Оҥорон баран, кыыспар туттарбыппын, оҕом сиэн кэбиспитэ. Кэлин дьүөгэлэрбэр амсаппыппын: «Тыый, бачча үчүгэйи атыылаан көрүөххүн», -- диэн көҕүлээннэр, билигин номнуо сыахтаахпын. Аны сублимацияны саҕалаатым, ол аата отонтон бороһуок оҥорор буоллум, ону кофе курдук, ууга булкуйдахха, утах буолар. Бородууксуйабын куоракка «Эт-үүт», «ЯХК», «Ферма» маҕаһыыннарга туттарабын. Бэрдьигэстээх оскуолата уонна икки уһуйаана оҕолор менюларыгар киллэрбитэ. Атыы үчүгэйдик барар. Өссө Арассыыйа таһымыгар тахсаары гынабын, соҕурууҥҥу хампаанньалар ыйыталаһаллар. Ону оҥорон таһаарар кээмэйим кыра, үөһэттэн өйөбүл наада этэ... «Россельхозбаан» АПК бастыҥ тэрилтэлэригэр «Соль земли» диэн рейтинг таһаарар үгэстээх. Онно кыттаммын топ-менеджердэргэ бочуоттаах үһүс миэстэ буолбутум. Ол кэнниттэн сылгы этигэр «Сертификат органической продукции на конину» диэн туоһу суругу Арассыыйаҕа  бастакынан ылбытым. Ол аата экология өттүттэн ыраас бородуукта буоларын бигэргэтэр докумуон. Итинник сэртипикээттээх экспорка да барыахпын сөп. Ону таһынан быйыл РФ Атыыга-эргиэҥҥэ балаататын «Золотой Меркурий» бириэмийэтигэр бэлиэтэнним.

-- Эҕэрдэ, ситиһии бөҕө эбит дии! Оччотугар эн манна, куоракка, оҕолоргун кытта олорон үлэлиир эбиккин. Оттон аҕаҕыт куруук айаҥҥа. Бэйэ-бэйэҕэ сыһыаны хайдах харыстыыгытый?

-- Саамай сүрүнэ – өйдөһүү. Ыраах айаҥҥа барар киһини кыыһырбакка эрэ алҕаан ыытаҕын. Туох диэн кыыһырыаххыный? Аны айаннаан кэлэн, айылҕатын ахтан, дойдутугар таластаҕына, эмиэ бопсумуохха наада. Хас биирдии киһи интэриэһэ уонна сөбүлүүр дьарыга атынын өйдөөн, эрэнэн ыытан, үөрдэ-көтүтэ сылдьыахтааххын. Айылҕаттан сынньанан кэллэҕинэ, дьиэлээхтэргэ да үчүгэй. Миигин арай, бараары гыннахпына ыыппатахтарына хомойуом этэ. Таптыыр дьарыгынан дьарыктаммат, үчүгэйдик сынньаммат киһи майгыта алдьанар. Биһиги да өйдөһүүгэ тута кэлбэтэхпит, олох бэйэтэ чочуйан, орун-оннугар түһэрэр кэмнээх эбит.

-- Вера Петровна, олус арыллан кэпсээбиккэр махтанабын. Дойдугут салгына куруук чэбдик буоллун, чөл туруктаах, баай-талым олохтоох буолуҥ!

Сэһэргэстэ Анастасия ВАСИЛЬЕВА.

Хаартыскалары В. Лиханова тиксэрдэ.