Все новости

Онно норуот дьокутааттара, Аартыка улуустарын баһылыктара, биэдэмистибэлэр бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар. Истиини сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева салайан ыытта.
Чэбдигирдии былаана оҥоһуллар
Сүрүн дакылааты үп миниистирин э.т. Иван Алексеев оҥордо. Бүддьүөт туһунан дакылаат кэмитиэт ахсын туруоруллубутун быһыытынан, барытын хатылаабакка, сүрүн чахчылары аҕалабыт. Өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бүддьүөтүн дохуота быйыл 337,3 млрд солк., 2025 с. тэҥнээтэххэ, ити 2,4 %-ынан улахан. Нолуоктан киирэр уонна нолуоктаммат дохуоттар кээмэйдэрэ 219,6 млрд солк. Олохтоох бүддьүөттэргэ бүддьүөттэр икки ардыларынааҕы трансфердар 106,3 млрд. солк. тэҥнэспиттэр, 2025 с. көрдөрүүттэн ити 9,7 %-ынан кыра. Муниципалитеттар бүддьүөтүнэн хааччыллыыларын тэҥнээһиҥҥэ 27,2 млрд солк. датаассыйа көрүллүбүт, былырыын 29,5 млрд солк эбит. Олохтоох бүддьүөттэри балаансалыыр датаассыйа 524 мөл. солк буолбут, ааспыт сылга 1,8 млрд солк эбит. Миниистир ити харчы барыта тыырылынна, онон бу хайысханан эбии үп быйыл көрүллүбэт диэтэ.

Бэс ыйын 1 күнүнээҕи туругунан, бүддьүөт дохуоттаах чааһа 43,3 %-ынан толоруллубут. Аартыка 13 улууһун бүддьүөттэрин дохуота 11,1 млрд солк. тэҥнэспит. Ити сыллааҕы былаан 51,5 %-а уонна былырыыҥҥы сыл туһааннаах кэмигэр тэҥнээтэххэ, 7,1 %-ынан ордук көрдөрүү.
2023 сылтан улуустар сирдэригэр үлэлиир тэрилтэлэр туспа салааларын нолуок учуотугар ылыы үлэтэ саҕаланан, 2024-2025 сс. учуокка 1 700 туспа салаа туруоруллубут. Дьэ бу салаалартан бүддьүөккэ 2 млрд солк киллэриллибит. Аартыка улуустарыттан ордук үчүгэй көрдөрүүнү Дьааҥы, Муома ситиспиттэр.
Дакылааччыт салгыы «Дохуоту үрдэтии» бырайыагынан ыытыллар үлэни билиһиннэрдэ. От ыйын 1 күнүгэр диэри хас биирдии улуус үп-харчы өттүнэн чэбдигирдии былаанын ылыныахтааҕын, кэлэр сылтан датаассыйа онон сирдэтиллэн көрүллэрин санатта. Билиҥҥитэ чэбдигирдии былаанын Абый уонна Усуйаана эрэ улуустара киллэрдилэр диэтэ. Түмүгэр үбү-харчыны ааҕан-суоттаан, кэмчилээн туттарга, хамнас, уоппуска харчытын, социальнай төлөбүрдэри бастатан туран хааччыйарга эттэ.

Бүддьүөт татым, харчы тиийбэт

Дакылаат кэнниттэн тыл улуустарга бэрилиннэ. Бастакынан тылы ылбыт Үөһээ Халыма улууһун баһылыга Денис Барков этэринэн, улуус бүддьүөтүгэр 288 мөл солк эрэйиллэриттэн 78,9 мөл солк харчы тиийбэт. Ноҕуруусканы сүрүннээн ОДьКХ, электроуот төлөбүрдэрэ, улуус иһигэр сөмөлүөтүнэн көтүү, уһуйааҥҥа уонна оскуолаҕа «итии» аһылыгы тэрийии, уоппускаҕа барыы-кэлии ороскуотун толуйуу үөскэтэллэр. Бу улуустарга барыларыгар баар сытыы кыһалҕа буоларын Өлөөн, Аллараа Халыма баһылыктара бигэргэтэн биэрдилэр.
Сир баайын хостуур тэрилтэлэр үксүлэрэ Аартыка сиригэр-уотугар үлэлииллэр. Манна быһаарыыны эрэйэр боппуруос эмиэ элбэх. «АЛРОСА» хампаанньа аахсыйаларыттан киирэр дивидент сарбыллан, Анаабыр улууһун бүддьүөтэ биллэрдик татымсыйбыт. Хомунаалынай өҥөҕө 2025 с. иэс быйылгы сылга көспүт. 2026 с. бүтүөр диэри бу салааҕа уонна хамнас төлөбүрүгэр 241 мөл солк ирдэнэр, ол туһунан улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Николай Андреев эттэ.
Муома улууһун баһылыга Дмитрий Аммосов сир баайын хостуур тэрилтэлэри кытары суругунан кэпсэтэ оонньуур көдьүүһэ суоҕун бэлиэтээтэ.
– Ыытар суруктарбытыгар харда суох, үгүстэр аадырыстара мунаах, сороҕо төрүт да сымыйа. Ол иһин, тустаах министиэристибэлэри, Айылҕа прокуратууратын, Куттал суох буолуутун федеральнай сулууспатын уо.д.а. кытары холбоһуктаах эриэйдэ оҥорон, бөртөлүөтүнэн сылдьан эбэтэр куосумастан хаартыскаҕа түһэрэн, ханнык тэрилтэ ханна үлэлиирин, төһө кыамталаах үлэни толорорун, айылҕаҕа хайдах дьайарын быһаарыахха, учуокка ылыахха наада. Биһиги улууспутугар 200-чэкэ тэрилтэ сир баайын хостооһуҥҥа үлэлиир эрээри, элбэх нолуогу киллэрбэттэр, арай, икки тэрилтэ иирсибититтэн сылтаан бэрэбиэркэ ыытыллан, биир үтүө күн 26 мөл солк ыстараап бүддьүөппүтүгэр түһэн соһуччу үөрүүнү оҥорбуттаах, – диэтэ.

Ороскуот тоҕо дохуоту куоһарда?

Өрөспүүбүлүкэ Суоттуур балаататын салайааччы Алена Федорова билигин куру ыга тардар кэм кэлбитэ төһө да өйдөннөр, Аартыка улуустарыгар наада буолар харчыттан бигэргэммит бүддьүөт араастаһыыта 3,7 млрд солк., ол иһигэр, олох-дьаһах хомунаалынай хаһаайыстыбатыгар 1,9 млрд., хамнас төлөбүрүн пуондатыгар 707 мөл солк., буолара соһутарын эттэ.
– Социальнай эйгэни, айан ороскуотун толуйууну киллэрбэккэ туран эттэххэ, нэһилиэнньэ күннээҕи олоҕун-дьаһаҕын хааччыйыыны быһаарар икки сүрүн ыстатыйа толору үбүлэниэхтээхтэр. Хас улуус ахсын бырабыыталыстыбаттан кураатардары кытыннаран, Бырабыыталыстыба хас биирдии улуус бүддьүөтүгэр ороскуот дохуоту куоһарыыта үөскээбит төрүөтүн ырытара наада. Хамнас үрдээбитэ биллэр эрээри, ол итиччэ улахан суумманы тэбиэ суохтаах, оччотугар үп сыыһа туттуллубут дуу эбэтэр саҥа эбийиэк үлэҕэ киллэриллибит дуу? Чопчулуохха. Оттон баһылыктарга анаан сүбэ кэриэтэ эттэхпинэ, эһиги улууска нуормаламмыт быраап аакталарын, бэл, бэйэҕит бүддьүөккүт туһунан нормативтары, ылынан бараҥҥыт Юстиция министиэристибэтигэр эрэгистирээссийэлэппэккит, инньэ гынан, ол докумуоҥҥут юридическай күүһэ суох буолар. Докумуоннаргытын өссө төгүл көрүнүҥ, – диэтэ Алена Федорова.

Аартыка уратыта учуоттаныахтаах

Дакылааты дьүүллэһиигэ дьокутааттар көхтөөхтүк кытыннылар, чопчулуур ыйытыылары биэрэн, толору хоруйдары иһиттилэр.
– «Үбү кэмчилээҥ, ис кыаххытын туһаныҥ» диэн этэргэ эрэ судургу, бу хас да сылы эрэйэр үлэ. Үп министиэристибэтэ Аартыка улуустарыгар бэлиитикэтин уларытара, бүддьүөттэн көрүллэр үбү, датаассыйаны, атын да көмөнү барытын толору кээмэйинэн тыырара наада, – диэтэ Василий Николаев.
– Улуустары кытары сэһэргэһэргэ, баар кыһалҕалары сүбэлэһэн быһаарарга анаан «муниципальнай чаас» диэн үлэ саҥа киэбин киллэрбиппит көдьүүстээҕин көрдөрдө. Бу иккис муниципальнай чааспыт буолар. Бүддьүөт боппуруоһугар болҕомтолоох буолар наада, хамнас уонна уоппуска харчылара толору көрүллүөхтээхтэр. Баһылыктар, сир баайын хостуур тэрилтэри кытары ыкса үлэлээҥ, онуоха тирэх буолар өрөспүүбүлүкэтээҕи сокуоннары туһаныҥ, – диэн сүбэлээтэ Владимир Прокопьев.
Александр Сусоев Ил Дархан Аартыкаҕа улуустарыгар тирэх буолар ороскуоттар намтатыллыбат таһымнарын быһаарарга эппит сорудаҕа толоруллубатаҕын бэлиэтээтэ. Таһаарбыт дьаһалларын Бырабыыталыстыба бастаан бэйэтэ толоруохтаах, ол кэнниттэн улуустартан ирдиэхтээх диэтэ. Мунньахха Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлэ уонна Аартыканы сайыннарыы министиэристибэтин бэрэстэбиитэлэ суохтарын сыыһанан аахта.
Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы – бүддьүөт, үп, түһээн уонна сыана бэлиитикэтигэр, бас билии уонна приватизация боппуруостаргар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Юрий Николаев судаарыстыбаннай бырагыраамаларга Аартыка улуустарыгар анаммыт туспа салаа суоҕа кинилэргэ олус сүүйтэриилээҕин, билигин кинилэр уратылара учуоттаммакка, киин улуустары кытары тэҥ ирдэбилинэн көрүллэ сылдьалларын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.
– Ил Дархан Анал этиитигэр туруорбут сорудахтарын Бырабыыталыстыба хайаан да толорорун, болдьоҕун ыйан туран, ирдиэҕиҥ. Иккиһинэн, Аартыкаҕа оробуочай мадьыал быһыытынан туһанарга, Үп министиэристибэтэ 2027 с. бүддьүөккэ бэлэмнэнии чэрчитинэн, чопчу биир улууска экэниэмикэ анаалыһын оҥордун. Үсүһүнэн, Аартыка улуустарын саамай сытыы кыһалҕаларын быһаарарга аны күһүн бүддьүөтү корректировкалыырга бүддьүөтүнэн хааччыллыыны тэҥнээһин датаассыйатыгар 1 млрд солк итэҕэһэ суох харчыны хайаан даҕаны чорботорго этэбин, -- диэн түмүктээтэ.

Хаартыска: Василий Кононов.