Все новости

«Kyhаҕан Ыал» чулуу ыччата

Илья Винокуров олоҕо будулҕаннаах үйэ саамай тыйыс кэмнэригэр (кырасдааныскай сэрии, онтон саҥа олох атаҕар туран эрдэҕинэ саҕаламмыт кураан, салгыы Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии уонна ол кэннинээҕи аас-туор олох, личноска сүгүрүйүү муҥутаан сабардаабыт сылларыгар) ааспыта.
Илья диэн сүрэхтэммит уолчаан 1896 с. тохсунньу 1 күнүгэр Нам улууһугар, оччолорго «Kyhаҕан Ыал» диэн ааттанар сиргэ (билиҥҥинэн Хатыҥ Арыыга) дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. Аҕата эрдэ сэлликтэн өлөн, ийэтэ хараҕынан көрбөт буолан, оҕо сааһа кыһалҕалаахтык ааспыта. 1904-1908 сс. сиэркэп иһинээҕи приходской оскуолаҕа үөрэммитэ. Эдэркээн сааһыгар хоту киирэн, Булуҥҥа балык булдугар, Усуйаанаҕа тahaҕac бэдэрээтигэр, Ляховтар арыыларыгар кырса соҕотуопкатыгар сылдьыбыта.
Өктөөп өрөбүлүүссүйэтэ уһук хотугу сиргэ сэргэхсийиини таһаарбыта. Эдэр, эрчимнээх Илья Винокуров Колчак былааһа сууллубутун истэн, дойдутугар кэлэн, саҥа олоҕу тутуспута. 1921 с. баартыйаҕа киирбитэ, саа-саадах тутан, Сэбиэт былааһын көмүскэспитэ. Аҕыйах ыйдаах кууруһу бүтэрэн, Нам улууһун ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн талылыбыта. Салайар-тэрийэр үлэҕэ дьоҕурдааҕын көрдөрбүтэ. Хотугу улуустары үчүгэйдик билэр киһи быһыытынан, 1924 с. Ис дьыала наркуомун боломуочунайынан анаммыта, Күһүүргэ уонна Усуйаанаҕа үрүҥ баандалары үлтүрүтүспүтэ. 1926 с. Москубаҕа партийнай үлэһиттэр куурустарыгар ыыталлар, кини онно сыл кэриҥэ үбүлээһин, хомунаалынай хаһаайыстыба, байыаннай дьыала, экэниэмикэ төрүттэрин үөрэтэн, билии-көрүү өттүнэн биллэрдик сайдыбыта. Үөрэҕин ситиһиилээхтик бүтэрбитин кэнниттэн, эмиэ Булуҥҥа ананан, 1927-2929 сс. исполком сэкирэтээринэн үлэлээн баран, дойдутугар эргиллэн, саҥа тэриллибит Намнааҕы МТС дириэктэринэн, Сир оҥоһуутун наркуомун управлениетын начаалынньыгынан үлэлээбитэ.
Хомуньуус баартыйа каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ улахан болҕомтотун уурара. Ол быһыытынан, Илья Винокуров 1935-1936 сс. тутуу үрдүкү кууруһугар үөрэммитэ. Салгыы Бүлүү оройуонун сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ. 1938 с. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талыллан, Дьокуускайга көһөн кэлбитэ. Ити сыл доруобуйа харыстабылын миниистиринэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. 1939 с. Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан ананан, билим, доруобуйа харыстабылын, норуот үөрэҕириитин, тутуу боппуруостарын сүрүннээбитэ.

Өрөспүүбүлүкэни салайыыга

Кини кэскиллээх хайысхалары тутуһарга дьулуһара. 1940 с. Дьокуускайга Тыа хаһаайыстыбатын үнүстүүтэ аһылларын туруорсубута эрээри, дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаабыт сэрии мэһэйдээбитэ. Онон, Илья Егорович Саха Сиригэр тыа хаһаайыстыбатын үрдүк үөрэҕин төрүттэспит киһи буолар.
1939 с. Саха Сирин оҥорумтуолаах күүстэрин сайыннарыыга туһаайан, сир баайын туһаҕа таһаарар соруктаах үлэни ыыппыта. 1941 с. ССРС Наукаларын Акадьыамыйатын сөбүлэҥин ситиһэн, бу боппуруоска билим кэмпириэнсиийэтин ыыттараары, дэлэгээссийэни салайан, Москубаҕа барбыта. Дойду бөдөҥ учуонайдара Владимир Обручев, Иван Бардин, сахалар доҕордоро Емельян Ярославскай уо.д.а. Саха Сиригэр геология чинчийиилэрин ыытар олус наадалааҕын ыйбыттара. Хомойуох иһин, сэрии саҕаланан, бу кэскиллээх үлэ тохтотуллубута.
Илья Егорович салайар дьоҕурун, үлэлиир эрчимин бүтүннүүтүн түмэн, уот кураан, сут дьыллар, сэрии иэдээнэ аҕалбыт кыһалҕаларын утары үлэҕэ туһаайбыта. Маассабай хоргуйуу буолбутунан сибээстээн, оччотооҕу обкуом сэкирэтээрэ Ион Степаненконы, Совнаркуом бэрэссэдээтэлэ Владимир Муратовы утары сорунуулаахтык киирсэн, хоргуйан-эстэн эрэр тыа дьонун олохторун чэпчэтэр туһуттан кинилэр бултуулларын, балыктыылларын көҥүллүүрү, аһынан-таҥаһынан суһал көмөнү оҥорору ситиспитэ. РСФСР Совнаркуомугар туруорсан, 1943 с. муус устарга БСК(б)П Киин Кэмитиэтин «Баартыйа Саха уобаластааҕы обкуомун тыа хаһаайыстыбатын салайыыга таһаарбыт алҕастарын туһунан уурааҕа» тахсарын ситиспитэ. Ол түмүгэр, 1943 с. нэһилиэнньэҕэ бэриллэр бурдук нуорматын арыый эбиллибитэ, сааскы, сайыҥҥы үлэлэргэ итии аһылык тэриллибитэ, сүөһүлэрэ эстибит ыалларга холкуостартан ынах бэриллэр буолбуттара. Бу курдук Илья Егорович дьоҥҥо үтүө сыһыанынан, ылыннарыылаах тылынан, сатабыллаах дьаһалынан элбэх киһи сырдык тыынын өрүһүйбүтэ. Степаненколаах Муратов дуоһунастарыттан уһуллубуттара, 1943 сылтан САССР Совнаркуомун бэрэссэдээтэлинэн Илья Винокуров анаммыта.
1940 с. тэриллибит устуоруйа-археология эспэдииссийэтэ 1946 с. диэри Өлүөнэ, Халыма өрүстэр тардыыларыгар, Индигииргэ, Таймыырга үгүс матырыйаалы булбута, ол түмүгүнэн, «История Якутии» кинигэ I туома, баһаам элбэх билим ыстатыйалара бэчээттэммиттэрэ. Эспэдиисийэ үлэтин салайбыт акадьыамык Алексей Окладников махталын биллэрэн, Илья Егорович туһунан: «Он является духовным отцом первого тома «Истории Якутии», – диэн суруйбута.
Илья Винокуров суруйааччылар дҕордоро, дурда-хахха оҥостор салайааччылара этэ. Саха литературатын төрүттээбит Өксөкүлээх Өлөксөйү, Алампа Софроновы, Николай Неустроевы 1943 с. саас тахсыбыт уурааҕынан, буржуазнай национализмҥа буруйдаабыттара. Ону утарсан эдэр учуонай Георгий Башарин «Три якутских реалиста-просветителя» диэн 1944 с. тахсыбыт үлэтинэн кинилэр норуот өстөөҕө буолбатахтарын дакаастаабыта. Илья Егорович төһө кыалларынан Башарины араҥаччылыы, араас карьерист-учуонайдар донуостарын саба баттыы олорбута эрээри, кинини бэйэтин туллараҥнаппыттара, дьоҥҥо-сэргэҕэ улаханнык ытыктанарыттан туттунан, онуоха-маныаха диэри Москубаҕа үөрэххэ ыыппыттара. 1952 сылтан хаһаайыстыбаннай үлэҕэ анаабыттара.
Биһиги киэн туттар биир дойдулаахпыт И.Е. Винокуров олорон ааспыт олоҕо, үлэтэ аныгы бэлиитиктэргэ, судаарыстыба интэриэһин сүрүннүүр салайааччыларга уруок буолуон сөп. Кини хайа да түгэҥҥэ норуота сүктэрбит итэҕэлин түһэн биэрбэтэҕэ. Сахалыы мындыр өйүнэн, олоҕу билиитинэн, дьаныарынан өрөспүүбүлүкэ бүгүҥҥү экэнэмиичэскэй, духуобунай, интеллектуальнай кыаҕын уһансыбыта.

Аатын өрө тутабыт
Намнааҕы педагогика кэллиэһэ 2002 сылтан И.Е. Винокуров аатын сүгэр. Устудьуоннар уонна үлэһиттэр кини сырдык аатын үйэтитиигэ үлэлэһэбит. Ол курдук, 2003 с. Илья Егорович бюһун сахалартан бастакы дьахтар-скульптор Евгения Винокурова оҥорбута. 2006 с. аһыллыбыт саҥа үөрэнэр куорпус иннигэр турар искибиэргэ Илья Егорович бюһун Николай Огонеров, оттон Илья Егорович мэтириэттэрин живописец Сергей Колесов,  Владислав Ксенофонтов оҥорбуттара. Кинилэр төрдүөн Арассыыйа Худуоһунньуктарын сойууһун чилиэннэрэ, өр сылларга кэллиэскэ үлэлээн, элбэх көлүөнэ ыччаты уһуйбуттара.
Илья Егорович туһунан мэлдьи сырдатабыт, устудьуоннар кини олоҕун, үлэтин-хамнаһын уонна ыччаттарын туһунан чинчийэллэрин көҕүлүүбүт. Быйылгы туох баар дьаһалларбыт барыта Илья Егорович төрөөбүтэ 130 сылын бэлиэтээһин чэрчитинэн ыытыллаллар.
Улуус дьаһалтата 2002 с. И.Е. Винокуров аатынан истипиэндьийэни кэллиэс түөрт бастыҥ устудьуонугар туттарбыта. Ити бачыымы салҕаан, кэллиэс салалтата 2006 сылтан бастыҥ үлэһиттэргэ уонна туйгун үөрэхтээх устудьуоннарга сыллата истипиэндбийэ биэрэр үгэһи тутуһан кэллэ. Быйылгы истипиэндьийэ үлэһиттэртэн Наталья Спиридоноваҕа, үөрэҕи бүтэрээччилэртэн Саргылаана Игнатьеваҕа туттарылынна.
Илья Егорович Винокуров туһунан сырдык, ыраас өйдөбүл дьон-сэргэ өйүгэр-сүрэҕэр үйэлэргэ хаалыаҕа, олорбут олоҕо, охсуспут oxcyhyyтa, үлүскэннээх үлэтэ ыччат дьоҥҥо үтүө холобур буолуоҕа, патриотическай тыыҥҥа иитиэҕэ.

Прасковья БАЙАНАЕВА, Намнааҕы педагогика кэллиэһин уһуйааччыта.

Хаартыскалары ааптар ыытта.