Все новости

Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгин социальнай-экономическай сайдыытыгар сөҕүрүйбэт кылаатын киллэрсибит тыыл, үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Ытык аҕа» бэлиэтин туһааннааҕа, өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна, II Бордоҥ нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Сунтаар улууһун биллиилээх алгысчыта, тойуксута, оһуохайдьыта, 14 оҕону күн сирин көрдөрөн, иитэн-үөрэттэрэн, олох суолугар киллэрбит Петр Данилович Герасимов төрөөбүтэ 100 сылынан оҕолоро альбом-кинигэ оҥорон, ыһыахха сүрэхтээтилэр уонна аҕаларын аатынан «...Илиилэртэн сиэтиһэн, эһиэкэйдээн дьиэрэтэн, дьэрэлитэн иһиэҕиҥ...» диэн улуустааҕы оһуохай күрэҕин тэрийэн ыыттылар.

Петр Данилович Сунтаар улууһугар ыытыллыбыт норуот ырыаһыттарын үс сүлүөтүгэр кыттыбыт. Бастакы сүлүөтү Георгий Митрофанович Васильев, иккиһи Петр Никифорович Попов Дьокуускайтан кэлэн ыыппыттар. Оччолорго Бүөтүр Жданов аатынан холкуоска кыһын кыстык, сайын ыанньык пиэрмэҕэ бостуук эбит. Сүлүөккэ «Бостуук уол тойуга» диэн бэйэтин тылыгар тойук туойбутун П.Н. Попов сөбүлээн, сурукка тиһэн, сүлүөт түмүгүнэн тахсыбыт «Сунтаардар ыллыыллар» кинигэҕэ бэчээттэппит. Петр Герасимов сүлүөккэ туойан, үҥкүү тылын этэн көрөөччүлэр биһирэбиллэрин ылбыт. Үһүс сүлүөтү Сунтаар улууһун фольклориһа Георгий Евгеньевич Федоров тэрийэн ыыппыт. Сүлүөт бары тэрээһиннэригэр Бүөтүр актыыбынайдык кыттыбыт. Кини көмүс чуораан курдук ыраас кылыһахтаах куолаһын, хомоҕой хоһоонун үҥкүүтүгэр да, тойугар да дьон-сэргэ олус хайгыыра.

Петр Данилович аан маҥнай тэриллибит Саха сирин телефестивалын кыттыылааҕа. Ый аҥарыттан ордук кэмҥэ Сунтаарга эрчиллэн баран, Дьокуускайдаабыттара. Бүөтүр тойук ансаамблыгар уонна оһуохай тылын этиинэн бырагыраамаҕа ситиһиилээхтик кыттан кэлбитэ. Сунтаар оройуонун ыһыахтарыгар ааттаах этээччилэри кытта анньыһан, мэлдьи илии тутуурдаах, өттүк харалаах тахсара. Ыаллыы нэһилиэктэргэ кэнсиэртии, эстафета былааҕын туттара көрүүлэргэ, фестивалларга мэлдьи барсара. Оройуон киинигэр буолар улахан күрэхтэргэ хор иннигэр туран, тойугунан кэнсиэри арыйара. Ол кэнниттэн 120-150 киһилээх хор ыллаан ньиргитэрэ. Кэнсиэр оһуохайынан бүтэр финалын кыайа-хото тутара. “Эдэр сааһыттан кырдьыар диэри түһүлгэтин түөрэҥнэппэтэх үҥкүү тылын бастыҥ этээччи, чаҕылхай талааннаах самодеятельнай артыыс быһыытынан өр сыллар усталарыгар билэрбин дьоллоох алтыһыынан ааҕабын”, -- диэн САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, тыыл, үлэ бэтэрээнэ Е.Г. Евсеев ахтыы суруйан хаалларбыта.

Кини кэргэнэ Мария Семеновна Ленин, “Октябрьскай революция” уонна Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннар кавалердара, Дьоруой-Ийэ олоҕун сүөһү иитиитигэр анаабыта, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ этэ. Сэттэ уолларын Аҕа дойдуларын көмүскүүр хоһуун дьон буолалларыгар аармыйаҕа ыытан, уһуйтарбыт ыаллар.

“Тойук Бүөтүр” диэн альбом-кинигэҕэ хас биирдии оҕо аҕалара дэгиттэр дьоҕурдааҕын бэлиэтээн ахтыы суруйдулар. Сүөһү ыарахан үлэтигэр сылдьар ийэлэрин солбуйан, дьиэ бүппэт түбүгүн, оҕолору көрүүнү-истиини илиитигэр ылан, аҕалара үтүлүк, кээнчэ, кыргыттарыгар платьеҕа тиийэ иистэнэрин, бэрэски, миин, ыһаары астаан аһатарын, байанайдаах булчутун, араас булка уолаттарын уһуйбутун, тыа сирин бары үлэтигэр үөрэппитин-такайбытын оҕолоро иһирэхтик ахтан-санаан суруйдулар.

Дьэ ити курдук улахан дьиэ кэргэн аҕаларын аатынан Оһуокай күрэҕин ыытан Үрүҥ тунах ыһыах биир сэргэх дьаһала буолла. Бу үөрүүлээх түһүлгэҕэ Петр Данилович билигин баар 12 оҕотуттан аҕыстара кэлэн кытыннылар. Үрүҥ тунах ыһыаҕынан, Тойук Бүөтүр 100 сылынан истиҥ эҕэрдэлэрин Бордоҥ нэһилиэгин баһылыга Константин Уаров, улуус култуураҕа салаатын салайааччы Саргылаана Омукова, «Айыллаан» култуура киинин салайааччылара Мария, Василий Спиридоновтар тиэртилэр. Оҕолуун-уруулуун сүүрбэттэн тахса киһи (8 саастаах оҕотуттан 90-наах кырдьаҕаска тиийэ) оһуохайы таһаарыыга иэмэх талахтыы эристилэр. Күрэс дьүүллүүр сүбэтигэр үлэлээтилэр: Бордоҥ оскуолатын учууталлара, кыраайы үөрэтээччилэр Ульяна Яковлева, Сусанна Павлова, ырыа айааччы, хоһоонньут, сылгыһыт Николай Федотов. Бэрэссэдээтэлинэн Тойук Бүөтүр улахан уола Валерий Герасимов үлэлээтэ.

Идэтийбит этээччилэр бөлөхтөрүгэр бастакы үрдэли Людмила Кривошапкина (Хадан), иккис үрдэли Раиса Семенова, үһүс үрдэли Елизавета Евсеева (Бордоҥ) ыллылар. ”Аҕам саастаах оһуокай этээччи” кыайыылааҕынан Трофим Федоров (Илимниир) ааттанна. Саҥа этээччилэр бөлөхтөрүгэр бастакы үрдэл Эльвира Федотова (Дьокуускай), иккис үрдэл Надежда Никитина (Хадан), үһүс үрдэл Анна Павлова (Бордоҥ) буоллулар. Маны сэргэ “Утуму салҕааччы” анал ааты Ольга Горохова (Бордоҥ) Тойук Бүөтүр сиэнэ ылла. Кини эһэтэ быраата Кыра Бүөтүрдүүн 1960 с. Тойбохойго холкуос ыһыаҕар эппит оһуокайын таһаарда. «Чөллөркөй куолас» анал бирииһи Розалия Сидорова, «Устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах» анал бирииһи Зинаида Федотова туттулар. Бириистэри Тойук Бүөтүр оҕолоро туруордулар. Оҕолор бөлөхтөрүн көрдүлэр, биһирээтилэр Тойук Бүөтүр орто кыыһын Зинаида Петровна оҕолоро Саргылаана Ефремова, Егор Егоров уонна сиэнэ Дьокуускай к. Марха орто оскуолатын 4 кыл үөрэнээччитэ Айыллаана Ефремова. Оҕолорго сүрүн бирииһи Егор Егоров туруорда. 10-угар диэри саастаах оҕолорго бастакы үрдэли Саят Молдагулов (Бордоҥ), иккис үрдэли Эльза Игнатьева, үһүс үрдэли Чаҕыл Никифоров (Бордоҥ) ыллылар. 10-уттан үөһэ саастаахтарга бастакы үрдэлгэ Лаура Тертюхова, иккис үрдэлгэ Антонина Андреева (Бордоҥ), үһүс үрдэлгэ Ариан Петров (Бордоҥ)таҕыстылар. Күрэх «ЧУЛУУ ААТ» бирииһин Уйгулаах Күбэйэ Саарын Кыыһа ( Илимниир) ылла.

Ыһыах күн айылҕа да туран биэрдэ. Дьон-сэргэ сүргэлэрэ көтөҕүллэн, бары тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кытыннылар. Ити күн Сардаҥа сэлиэнньэтин Сааба түөлбэтин туһунан кинигэ уонна «Тойук Бүөтүр» альбом-кинигэ сүрэхтэниилэрэ тэрилиннэ. Кинигэ 100 ахсаанынан күн сирин көрдө. Аймахтар, бииргэ төрөөбүттэр түмсүүлэрэ Бордоҥ ыһыаҕар умнуллубат өйдөбүлү хаалларда.

Айылҕа биэрбит кылыһахтаах куоластаах тойуксут, оһуохайы аргыс оҥостон, бар дьон үөрүүлээх-көтүүлээх түгэннэрин киэргэппит, үрүҥ тунах ыһыахтары уруйдаабыт-айхаллаабыт, сахалыы ырыаны-тойугу үүнэр көлүөнэ ыччакка тарҕатыспыт айар куттаах Петр Данилович Герасимовы-Тойук Бүөтүрү өйдөөн-санаан, сүгүрүйэн тапталлаах төрөөбүт түөлбэтигэр, умсулҕаннаах ыһыаҕын күн Бордоҥнор, тапталлаах оҕолоро тэрийбиттэригэр Тойук Бүөтүрү кытта алтыспыт, кини ырыатын-тойугун истибит аймах-билэ дьонноро, биир дойдулаахтара биһириэхтэрэ. Инникитин олорор түөлбэҕэ оһуокай сайдарыгар, үүнэр ыччаты көҕүлүүр бэртээхэй хамсааһын. Барҕа махтал буолуохтун!

Мария ГЕРАСИМОВА-Сэҥээрэ.