Все новости

Айыыһыт айбытынан
Сунтаар улууһугар, быйаҥнаах буордаах Бордоҥҥо Акулина уонна Юрий Леонтьевтар диэн дьоһун-мааны ыал олорор.  Ыал аҕа баһылыга Юрий алта оҕолоох Өрүүнэ, Бүөтүр Леонтьевтарга төрдүс мааны уол буолан, күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ ыанньыксыт, аҕата сылгыһыт буоланнар, холкуос саҕана Бэттиэмэнэн, Ньээлбиктэнэн, Улгумданан, Марбанан көһө сылдьан үлэлээбиттэрэ. Онон Юра кыра сааһыттан дьонугар туһа киһитэ буола улааппыта. 1964 сыллаахха Бордоҥ аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Ис-иһиттэн тэтиэнэх оҕо физкултуура уруоктарыгар күннүүрэ, лапталаан, кыраккыылаан, мээчиктээн, халлаантан сулуһу харбаабакка уот курдук ортотук үөрэнэн, оскуола кэмнэрэ алтан чуораан тыаһынан чугдааран ааспыттара. Биир сыл сопхуоска хачыгаардаабыта, онтон оччотооҕу уол оҕо барыта талаһар албан ааттаах Сэбиэскэй аармыйатыгар сулууспалаан ытык иэһин толорбута.
– Аармыйаҕа сулууспалыыр улахан чиэс этэ, куотуна, күрүү сатааччы суоҕа. Мин аармыйаҕа олоххо эриллибитим, буспутум-хаппытым, үчүгэйи-куһаҕаны өйдүүр буолбутум, -- диэн Юрий киэн тутта этэр.
Акулина тоҕус томтордоох Чурапчы кыыһа. Орто оскуола кэнниттэн анал орто үөрэҕи бүтэрэн, оҕуруотчут идэтин ылан, Бордоҥҥо 1983 сыллаахха ананан кэлбитэ. Агроном Афанасий Михайлов салалтатынан, Ирина Егорова настаабынньыктаах тэпилииссэҕэ үлэлээбитэ. Аармыйаттан кэлэн, сопхуос отделениетыгар суоппардыы сылдьар Юрийдыын харахтарынан хайҕаһан, сүрэхтэринэн сөбүлэһэн, Леонтьевтар диэн саҥа ыалы төрүттээбиттэрэ.
Айбыт Айыыһыттара бу дьону анаан-минээн бэйэ-бэйэлэригэр айбыт дии санаатым. Ол курдук, кинилэр талбыт курдук биэс (үс уол, икки кыыс) оҕолоохтор. Биир уолларын оҕото суох бырааттарыгар биэрбиттэрэ улахан ымыылаах оҕо буолан, икки игирэ уолу тардан ылан, дьоннорун дьоллообута. Леонтьевтар бу маннык саха ыалын биир үтүө үгэһин тутуспуттара олус махталлаах. Манна даҕатан эттэххэ, мин СГУ тыа хаһаайыстбатын бакылтыатыгар үөрэнэ сылдьан, «Бордоҥ» сопхуоска быраактыкабын бара сырыттахпына, Юрий Леонтьев үүтү таһар массыынаҕа суоппар, Коля Андреев шлангист этилэр. Миигин, зоотехник кыыһы, араас пиэрмэлэринэн куруук илдьэ сылдьаллара. Бэйэ бэйэлэриттэн ыраах сытар алта сайылыктан хас эмит сүүһүнэн ынах үүтүн биир да күн өрөөбөккө, аһыппакка аҕалыы үүтү таһар, норуокка судургутук этиллэринэн, «молохобуос» массыына суоппарыттан куруук эрдэ турууну, чуолкай, толоругас, үлэҕэ эппиэтинэстээх буолууну эрэйэрэ.

Акулиналаах Юрий улахан кыыстара Наташа, икки кыанар дьонтон төрөөн, кыра эрдэҕиттэн тэтиэнэх этэ. Ону таба көрөн, Бордоҥ биир бастыҥ тириэньэрэ Руслан Иванов чэпчэки атлетикаҕа эрчийбитэ. Кыыс аҕата суоппар, тириэньэр бэйэтэ «Жигули» массыыналаах буолан, ардыгар оптуобуһунан илдьэн-аҕалан, улууска ыытыллар күрэхтэһиилэргэ кытыннаран, Наташа сүүрүүк быһыытынан сайдарыгар олугу уурбута. Төрөппүттэрин кытары сүбэлэһэн, ахсыс кылаас кэнниттэн, Дьокуускайга анал успуорт оскуолатыгар үөрэттэрэ ыыппыттара.
Кыысчаан сүүрэр аартыга аһыллан, «Азия оҕолоро» Норуоттар икки ардыларынааҕы успуорт оонньууларыгар бастакы кыттыытыгар төрдүс миэстэ буолбута. Онтон утумнаахтык дьарыктанан, чэпчэки атлетикаҕа Аан дойду кылаастаах успуорт маастара буолан, ийэлээх аҕатын, тренердэрин, төрөөбүт Бордоҥун, Сунтаарын, тапталлаах Сахатын Сирин, Арассыыйа албан аатын аатырдар киһи буола үүннэ. Ити – сирдээҕи дьол биир чыпчаала буолар.
– Наташам сүүрүүк буолан тахсарыгар аҕата олус улахан кылааттаах. Оҕом өссө хайалаах сиринэн сүүрэн үрдүк чыпчаалы ситиспитэ тыа оҕото буолан, хайдах да чымаан итиигэ, тымныыга эриллибитин, хайа баҕарар үлэни кыайа-хото тутан үлэлии үөрэммитин түмүгэ буолар, -- диир Акулина.
Оттон Юрий: «Наташам наһаа үчүгэй лэппиэскэни оҥорор, ону анаан-минээн илдьэ кэлэн сиибин», – диэн тапталынан туолан олорон кэпсиир.

Өбүгэ утума

42-с сылларын бииргэ олорон элбэх оҕону, сиэни ииппит Леонтьевтар эбэлэрин, Юрий ийэтин, кусчут, балыксыт, сир асчыт, наада тирээтэҕинэ ойууртан мас мастаан барчалатан киллэрэр, иистэнньэҥ, элбэх оҕо ийэтэ Өрүүнэни дириҥ ытыктабылынан, истиҥ тапталынан ахталлар. Олорор дьиэлэрин эбэлэрэ Өрүүнэ туттаран биэрбит эбит. Ыһыллыылаах-тоҕуллуулаах 1990-нус сылларга элбэх сүөһүлээх уонна Юрий аһы-үөлү дьааһыгынан, куулунан атыылаһан аҕалар буолан, кыһалҕаны билбэтэхтэрэ кинилэр ыал быһыытынан сатаан дьаһанан олорбуттарын туоһулуур.
Тапталынан холбоспут, элбэх оҕолоох, сиэннээх Акулиналаах Юрий дьиэ иһигэр кыра кыҥыр-хаҥыр саҥарсыыны туораан, чугас дьонноро олохтон туоруур курус күннэрин этэҥҥэ аһаран, ситиһиилэртэн кынаттанан Бордоҥ биир сис ыала буолан олороллор. Тэлгэһэлэригэр аҥардас бэс былаахынан оҥорбут балаҕаннаахтар, онно кулун тириититтэн саҕалаан эһэ тэллэххэ тиийэ баар. Эбэлэрэ Өрүүнэ тикпит туос иһиттэрэ улахан саар ыаҕаска тиийэ кэккэлээбиттэрэ – бу оҕолорго, сиэннэргэ хаалар өбүгэ утума.
Ил Түмэҥҥэ биэс ыҥырыыга дьокутааттаабыт Александр Уаров Сунтаар уонна Ньурба улуустарыттан бастаан дьокутаакка хандьыдаатынан турунарыгар, төрөөбүт-үөскээбит Бордоҥун дьоно икки улуус биир да нэһилиэгин көтүппэккэ сылдьан, араас таһымнаах көрсүһүүүлэри тэрийбиттэрэ. Ол курдук, бордоҥнор киэн туттуулара, тэрийэр талааннаах Владислав Алексеев, сулустаах лүөччүк Александр Петров, барытын докумуоҥҥа хатыыр, видеооператор Олег Федоров уонна суоппар Юрий Леонтьев ити улахан үлэни оҥороннор, Александр Сергеевичкэ улахан олоҕун суолун аартыгын арыйсыбыттара. Ыарыыны кыйдаан олох үөһүгэр
Юрий Петрович 2009 сылтан сүрэҕинэн инбэлиит. Ол эрээри кини: «Ыарыыны куруук санаан олорон хааллахха, ыарыы олохсуйар, онон мэлдьи хамсана-имсэнэ, аралдьыйа, олох үөһүгэр сылдьыахха наада», – диэн санаалаах. Онон, Леонтьевтар билигин иккиэн «Айыллаан» Култуура киинин солбуллубат тутаах дьонноро.
– «Айыллааҥҥа» киирбит эрэ барыта артыыс буолар, -- диэн оонньуу-күлэ этиллибит бэргэн этии чахчытын дакаастаан, Юрий Петрович нэһилиэккэ солбуллубат Чысхаан, кини суоҕа буоллар, Саҥа Дьыл буолуо этэ дуо диэбит курдук.

Оттон Акулина «Дьүөгэлэр» диэн үҥкүүһүттэр ансаамбылларын биир бастыҥ үҥкүүһүтэ.
Нэһилиэккэ биир да тэрээһин Леонтьевтара суох барбат. Сунтаарга былырыын сир аһа үүммэтэҕэр, Удачнайга тиийэ сугуннаан кэлбиттэрэ. Быйыл Бүлүү эҥээр улуустар бэтэрээннэрин спартакиадатыгар Юрий Петрович «кронхолл» диэн көрүҥҥэ иккис миэстэ буолан, Сунтаар улууһун хамаандатыгар наадалаах очукуолары хааччыйбыта.
Акулина уонна Юрий Леонтьевтар оҕолоро улаатаннар, сири-дойдуну кэрийэр үчүгэйин биллилэр. Ол курдук, Наташалара Турцияҕа дьаарбата сылдьыбыта. Аҕыйах хонуктааҕыта Юрий Петрович Кытайга баран кэллэ. Бу иллээх-эйэлээх ыал саныыр санаалара, баҕарар баҕалара биирэ сөхтөрөр.
– Биһиги көлүөнэ дьон араас тутулга барытыгар олордубут, араас кэми аастыбыт, олус дьикти олоҕу олордубут. Бу маннык кэрэ, хатыламмат айылҕалаах сиргэ олорорбут дьолбут. Биһиги саҕана ордук Ийэ дойду туһа диир этибит, билигин бэйэмсэх буолуу көстүүтэ элбээтэ. Урут тыа киһитин ынах кутуругуттан тэйбэтэх диэн этэллэрэ үөҕүү курдук иһиллэрэ этэ, оттон билигин дьэ, ынах кутуругун эрийии наадата көстөн иһэр, – диэн санааларын аһаҕастык этэллэр.

Бу курдук олорор олохторунан дуоһуйан, оҕолорун ситиһиилэринэн киэн тутта, сэмээр үөрэ, олох үөһүгэр сылдьар, тыа сирин сэмэй саха ыаллара Акулина уонна Юрий Леонтьевтар олоххут уйгута тупса, туругура турдун!
Зинаида ФЕДОТОВА-Дьол Кыыма,
Сунтаар, Бордоҥ.
Хаартыска: Леонтьевтар архыыптарыттан.