Общество

Бэс ыйын 1 күнүттэн Арассыыйа социальнай пуондата икки уонна онтон элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ сылын ахсын төлөнөр өйөбүлү оҥоруоҕа. Маныаха дьиэ кэргэн дохуота эрэгийиэннээҕи тиийинэн олоруу алын кээмэйиттэн  1,5 төгүлү куоһарыа суохтаах. Сайабылыанньаны ааспыт сыл устата үлэлээбит, хамнастарыттан түһээни төлөөбүт дьон алтынньы 1 күнүгэр диэри толоруохтарын сөп. Инньэ гынан, быйыл ааспыт 2025 сыллааҕы хамнастан тутуллубут түһээн хаттаан ааҕыллыа диэтилэр. Салгыы ол туһунан сиһилии быһаарабыт.

“Түһээн төлөбүрэ” диэн тугуй?

Дьиэ кэргэн түһээҥҥэ төлөбүрэ, атыннык эттэххэ, “түһээн кэшбэгэ” диэн  дьоҕус дохуоттаах, иккиттэн элбэх оҕолооох ыалларга, дьиэ кэргэттэргэ судаарыстыба бүддьүөтүттэн төлөбүр буолар. Онуоха төрөппүт ааспыт сылга үлэлээбит уонна хамнаһыттан дохуокка түһээнин (НДФЛ) төлөөбүт буолуохтаах.

Холобур, түһээҥҥэ хамнас кээмэйин 13 %-а ылыллар буоллаҕына, Социальнай пуонда ол 7 %-ын төнүннэриэхтээх. Дьиэ кэргэн сокуоҥҥа көрүллэр ирдэбиллэргэ сөп түбэһэр түбэлтэтигэр, түһээни намтатыллыбыт 6 %-ынан хаттаан ааҕыахтара, уонна 7 %-нын төнүннэриэхтэрэ. Өйөбүл бу көрүҥүнэн  дойдубут үрдүнэн 7 мөлүйүөн кэриҥэ үлэлиир киһи туһаныан сөп, оттон Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр быһа холоон 100 тыһыынча кэриҥэ буолуо диэн эттилэр.

Ким туһанарый?

Балаһыанньа быһыытынан, дьиэ кэргэҥҥэ икки уонна онтон элбэх оҕо баара ирдэнэр. Маныаха улахан оҕо 18 саастаах (сирэй үөрэнэр буоллаҕына 23 саастаах) буолуохтаах, биир киһиэхэ тиксэр дохуот кээмэйэ эрэгийиэҥҥэ олохтоммут тиийинэн  олоруу алын кээмэйин 1,5 төгүл куоһарыа суохтаах.

Саха Сирин ылан көрдөххө, биир киһиэхэ тиксэр дохуот бастакы  зонаҕа (Абый, Аллайыаха, Анаабыр, Булуҥ, Үөһээ Халыма, Дьааҥы, Эдьигээн, Муома, Аллараа Халыма, Өймөкөөн, Өлөөн, Орто Халыма, Усуйаана, Эбээн Бытантай улуустарыгар, Удачнай куоракка, Мииринэй нэһилиэнньэлээх пууннарыгар) --- 46 тыһ. 995 солк. 50 харчы. Иккис зонаҕа  (Алдан, Амма, Үөһээ Бүлүү, Бүлүү, Горнай, Кэбээйи, Ленскэй, Мэҥэ Хаҥалас, Мииринэй, Нам, Нерюнгри, Ньурба, Өлүөхүмэ, Сунтаар, Таатта, Томпо, Уус Алдан, Уус Маайа, Хаҥалас, Чурапчы улуустарыгар уонна Дьокуускай куоракка) -- 39 тыһ. 361 солк. 50 харчыны  куоһарыа суохтаах.

Дьэ, суоттаан көрүөххэ. Сайабылыанньа биэрээччи сыллааҕы дохуота 1 мөл. солкуобайга тэҥнэспит буоллун. Кини бу харчытыттан 13 %-ы НДФЛ нолуогар төлөөбүт, ити харчытыгар таһаардахха – 130 тыһ. солк. Бу түһээни чэпчэтиилээх ыстаапканан (6 %-нан)  суоттаатахха, 60 тыһ. солкуобай буолар. Ол эбэтэр, киниэхэ төннүөхтээх суума -- 70 тыһ. солкуобайга тэҥ. 

Этэн аһарбыппыт курдук, төрөппүт ааспыт сыл устатыгар быстах даҕаны кэмҥэ үлэлээбит, ол хамнастан түһээн төлөммүт буолуохтаах. Төрөппүттэр Арассыыйа кыраасданнара буолуохтаахтар, дойдубутугар олоруохтаахтар. Арахсыбыт ыалларга  элимиэҥҥэ иэс суох буолуохтаах.

Дьиэ кэргэн састаабыгар киирбэттэр 

Төлөбүрү олохтооһуҥҥа төрөппүт быраабыттан быһыллыбыт, эбэтэр бырааптара хааччахтаммыт төрөппүттэр дьиэ кэргэн састаабыгар киирбэттэр. Маны таһынан, дьиэ кэргэн састаабыгар киллэриллибэттэр: судаарыстыба толору хааччыйыытыгар олорооччулар (сайабылыанньа биэрээччиттэн уонна оҕолортон ураты); хантараак баттаспатах, ыҥырыынан байыаннай сулууспалаахтар уонна байыаннай училищелар курсааннара; көҥүллэрэ быһыллыбыт дьон (хаайыылаахтар); суут уурааҕынан күһэлэҥ эмтэниигэ сылдьааччылар; суут иннинэ хаайыллыбыттар; сураҕа суох сүппүтүнэн быһаарыллыбыттар  эбэтэр өлбүттэр; сокуону араҥаччылыыр уорганнар ирдэбиллэригэр биллэриллибиттэр; ыал буолбут сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор, эбэтэр 23 саастарын ситэ илик устудьуоннар.

Сокуон быһаарарынан, дьиэ кэргэн дохуота тиийинэн олоруу эрэгийиэннээҕи алын кээмэйин 1,5 төгүл куоһарыа суохтаах.

Дохуокка хамнас бары көрүҥэ, гонораар, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаныыттан, урбаантан киирбит дохуот, биэнсийэ, босуобуйа, толуйэр төлөбүр, истипиэндьийэ ааҕыллыллар.

Дохуокка ааспыт сылларга төлөммүт дьиэ кэргэн сыллааҕы түһээҥҥэ төлөбүрэ, ыксаллаах быһыы-майгы чэрчитинэн бэриллибит биир кэмнээх төлөбүр, инбэлиит оҕону уонна оҕо сааһыттан бастакы группалаах инбэлиити көрүүгэ көрүллэр төлөбүр, социальнай хантараах харчыта учуоттаммат.

Баайга-дуолга хааччахтар

Бу биир кэлим босуобуйа анатыытыгар олохтоммут ирдэбиллэри кытары тэҥ. Ол курдук, дьиэ кэргэн хас да кыбартыыралаах түбэлтэтигэр, биир киһиэхэ тиксэр иэн 24 кв. миэтэрэни куоһарыа суохтаах. Кэтэх дьиэ ахсаана бииртэн элбэх буоллаҕына, биир киһиэхэ тиксэр иэн 40 кв. миэтэрэттэн тахсыа суохтаах. Оттон дьиэ кэргэн биир кыбартыыралаах итиэннэ биир кэтэх дьиэлээх буоллаҕына, итинник усулуобуйа ирдэммэт.

Икки оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ биир массыына ирдэнэр, элбэх оҕолоох эбэтэр инбэлииттээх дьиэ кэргэҥҥэ икки массыына көҥүллэнэр. Сир учаастага куоракка 0,25 гектары, тыа сиригэр -- гектары куоһарыа суохтаах.

Ирдэнэр докумуоннар

Киһи бэйэтэ дохуотун бигэргэтэр, төһө түһээни төлөөбүтүн туһунан ыспыраапкалары тиэрдэрэ ирдэммэт. Маныаха биэдэмэстибэлэр икки ардыларынааҕы систиэмэ үлэлиэхтээх. Арай, устудьуон оҕоҕо сирэй үөрэнэрин туоһулуур уонна төһө истипиэндьийэни ыларын туһунан туоһулуур ыспыраапка ирдэнэр. Маны таһынан, холобур Уһук Илиҥҥи гектарынан туһаммыттар бигэргэтэр докумуоннарын аҕалыахтара. Хас биирдии дьиэ кэргэн балаһыанньатын көрөллөр. Туох ирдэнэрин туһунан иһитиннэриилэри табыгастааҕынан тиэрдиэхтэрэ.

Төлөбүр сыл ахсын сайабылыанньаҕа олоҕуран ананар. Ону Арассыыйа социальнай пуондатыгар тус бэйэҥ, элбэх өҥөнү оҥорор кииннэринэн, эбэтэр Судаарыстыба өҥөтүн портаалынан биэриэххэ сөп. Үлэлээбит төрөппүт биэрэр. Кэргэниттэн арахса да сылдьар буоллаҕына, биэриэн сөп. Биир сүрүн ирдэбил -- элимиэҥҥэ иэс суох буолуохтаах.

Сайабылыанньаны 10 үлэ күнүн иһигэр көрөллөр. Сорох түгэннэргэ бу болдьох 30 күҥҥэ диэри уһатыллыан сөп. Харчы анаммытын кэнниттэн 5 үлэ күнүн иһигэр ыйыллыбыт счекка түһэр.

Сайабылыанньаны биэрии  болдьоҕо

Быйыл сайабылыанньаны бэс ыйын 1 күнүттэн алтынньы 1 күнүгэр диэри биэриллэр. Өскөтүн докумуону  толоруу саҕана сыыһа-халты тахсан аккаас кэллэҕинэ, ону тута көннөрөн баран, хаттаан биэриэххэ сөп. Эбии ирдэниллибит докумуоннары 10 күннээх болдьоҕу кэтэспэккэ, тута килийиэннэр кытары үлэлиир сулууспаҕа илдьэн туттараргытыгар  сүбэлиибит. 

Төлөбүрү Арассыыйа ханнык баҕарар бааныгар баар счекка түһэрэллэр, харчыны ыытыыга хамыыһыйа көрүллүбэт.

Түһээн төлөбүрэ -- оҕолоох ыаллары өйөөһүн эбии дьаһала буолар. Ол эбэтэр, атын чэпчэтиилэри туһаныыны хааччахтаабат. 

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыска: Ааптар түһэриитэ.