Общество

1960-с сылларга учуутал идэтин баһылаан оскуолаҕа оҕону үөрэтэн  саҕалаабыт учууталлар сэбиэскэй үөрэхтээһин ситимин муҥутуур сайдыбыт кэмигэр үлэлээн, салгыы уларыйыы уорааннарыгар дойду саҥа олоҕун  олугун уурсубут үтүөлээхтэр. Кинилэр биһиги дойдубут уустук, ыһыллыы-тоҕуллуу кэмигэр  үөрэхтээһин ситимин бөҕө тирэҕинэн буолбуттара, оҕо саадтара, оскуолалар, орто, үрдүк үөрэх кыһалара инники кэскиллэрин түстээбиттэрэ.

Ленинградтан кынат үүннэрэн

Эдэркээн Светлана Захарова 1968 сыллаахха А.И. Герцен аатынан  судаарыстыбаннай педагогическай үнүстүүтү бүтэрэн, английскай тыл учуутала квалификациялаах төрөөбүт Дьокуускайын 9 №-дээх оскуолатыгар педагог быһыытынан үлэтин саҕалаабыта. Бу оскуолаҕа Светлана Егоровна бэрт иллээх, биир сиргэ турбат, үчүгэй түмүктэри ситиһэр омук тылын учууталларын  кэлэктиибигэр киирбитэ. Оскуола үөрэнээччилэрэ английскай тылга куораттааҕы олимпиадаларга кыайыылаах тахсаллара, СГУ омук тылыгар факультетын устудьуоннара педагогическай быраактыкаларын манна бараллара, ону кытта өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна куораттааҕы учууталлар квалификацияларын үрдэтэр куурустар сотору-сотору ыытыллаллара.

Учуутал үлэтин тэҥэ уопсастыбаннай үлэ ол саҕана күүскэ ирдэнэрэ. Биир оннук сүрүн уопсастыбаннай үлэни ыытааччынан хомсомуол оскуолатааҕы учууталлар уонна үөрэнээччилэр холбоһуктаах тэрилтэлэрэ буолара. Бу саҕана эдэр, тэрийэр дьоҕурдаах кыыһы таба көрөн, бу тэрилтэ салайааччытынан аныыллар уонна ыччаты көҕүлээччи быһыытынан салгыы, 1970 сылга куораттааҕы, оттон уобаластааҕы хомсомуол кэмпириэнсийэтигэр дэлэгээтинэн талаллар. Оччолорго бу маннык таһымнаах тэрээһиннэргэ кыттыы эдэр исписэлиистэргэ, ол иһигэр учууталларга улахан итэҕэли сүктэрии, салгыы үлэтинэн эппиэтинэстээх дуоһунастарга анааһын быһыытынан сыаналанара. Дойдубутугар ол саҕана баһылыыр хомуньуус баартыйата каадыры үүннэриигэ бэрт ситимнээх үлэни ыытара, хомсомуолу онно күүскэ туһанара, кыраҕатык кэтиирэ. Онон эппиэттээх, салайар дуоһунаска мээнэ тиксии уонна алҕас тахсыы  суоҕун кэриэтэ этэ. Бэрэбиэркэ, кэтээн көрүү кытаанахтык олохтоммут кэмэ буоллаҕа.

Онон 1978 сыллаахха Светлана Егоровна Саха АССР Просвещенияҕа министиэристибэтин  аппараатыгар ыҥырыллан, оскуолалар иниспиэктэрдэринэн анаммыта, оҕо дьиэлэрин, оскуола-интэринээттэр үөрэтэр-иитэр үлэлэрин сүрүннээбитэ.

Олоххо үрдүк эппиэтинэс диэн баар

1980-с сылларга ССРС үрдүнэн  орто уонна профессиональнай үөрэхтээһин оскуолаларыгар киэҥ хабааннаах реформалааһын саҕаламмыта. Онно уопуттаах исписэлииһи бу эппиэттээх үлэни толорууга сөптөөх, бэлэмнээх киһи диэн  1984 сыллаахха оскуола отделын салайааччытынан үөһээ таһаарбыттара. Ол кэмҥэ оскуола иннинээҕи оҕо тэрилтэлэрин ситимэ күүскэ бөҕөргөөбүтэ, оҕо саадтарыгар оҕону оскуолаҕа бэлэмнээһин чочуллубут бырагыраамата  киллэриллибитэ. Оскуолаҕа 6 саастарыттан үөрэтии саҕаламмыта. Үөрэнээччилэр ааҕар-суоттуур электроннай тиэхиньикэни баһылаан барбыттара, дисплейдээх кылаастар аһыллыбыттара. Производственнай тэрилтэлэр баазаларыгар үрдүкү кылаастары профессиональнай үлэҕэ үөрэтии киирбитэ. Хас биирдии түөлбэҕэ оскуолалары иитэр үлэни ыытар кииннэринэн буолалларыгар улахан хамсааһын тэриллибитэ. Онно кини салайар отдела өрөспүүбүлүкэҕэ иниспиэктэрдэр хонтуруоллуур үлэлэрин саҥардыыга улахан көҕүлүүр үлэни ыыппыта. Дьону түмэн, үлэлэтэри сатыыр, туруоруллубут соругу толорторор кыахтаах,  уопуттаах салайааччыны Светлана Егоровна Захарованы 1988 сылга Саха АСС Норуот үөрэхтээһинигэр миниистирин каадырга уонна уопсай боппуруостарга солбуйааччынан анаабыттара. Онон 20 сыл иһигэр английскай тылын учууталын үөрэхтээһин ситимин бары түһүмэхтэрин аһардан, улахан эппиэтинэһи  сүктэрбиттэрэ.

1990-с сыллар саҕаланыыларыгар дойдубут эстэн, саҥа Арассыыйа судаарыстыбата, саҥа өрөспүүбүлүкэлэр үөскээбиттэринэн, 1992 сылга  саҥа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэхтээһиҥҥэ министиэристибэтин каадыр бэлиитикэтигэр отделын начаалынньыгынан анаммыта. Саҥа олоххо киирии сөптөөх сокуоннары бэлэмнээһинтэн уонна оҥорууттан улахан тутулуктааҕа. Светлана Егоровна ол саҕана олус наадалаах “Учуутал туһунан” СӨ сокуонун көҕүлээччинэн уонна оҥорооччунан буолбутун чорботон бэлиэтиэххэ наада. Сокуон ити кэмҥэ уопсастыбаҕа учуутал, оскуола, үөрэх оруола балайда намтаабыт кэмигэр учуутал идэтин өрө туппута, харыстаабыта диэн сыаналыыллар.   Кини быһаччы кыттыытынан олус ыарахан балаһыанньаҕа киирбит, хастыы эмэ ый устата хамнаһа суох үлэлиир  үөрэх үлэһиттэрин, педагогтары, учууталлары өйүүр, көмөлөһөр дьаһаллар, миэрэлэр ылыллыбыттара. Ону кытта саҥа олох бастакы олуктара ууруллубуттара. Холобура, учууталлар биирдилээн дьиэ тутталларыгар үбүлээһин көрүллэр буолбута, “Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда тэриллибитэ, эдэр исписэлиистэри өйөөһүн курдук билигин киэҥник туттуллар өйөбүл араас көрүҥнэрин киллэрбиттэрэ. 

Саха Сирэ курдук нассынаа­лынай, бэйэтэ уратылаах өрөс­пүүбүлүкэҕэ үчүгэй бэлэмнээх, үөрэхтээх педагогическай каадырдардар суолталарын таба өйдөөн, Светлана Егоровна СГУ-га араас идэлэргэ үөрэтэр педагогическай отделениелары аһарга күүскэ үлэлэспитэ. Педагогическай училищеларга сорох идэлэри уларытыы, саҥа исписэлиистэри үөрэтии түмүгэр: математика, саха тылын уонна литэрэтиирэтин, культурология учууталлара диэн идэлэр баар буолбуттара. Учууталлар салгыы үөрэхтэрин үрдэтинэллэригэр, Сибиир уонна Уһук Илин ВУЗ-тарыгар  иккис үрдүк үөрэҕи ылалларыгар кыах биэрэргэ үгүс өрүттээх үлэни ыыппыта.  

1996 сыллаахтан кини быһаччы үлэлэһэр СГУ Педагогическай үнүстүүтүн үөрэтэр-методическай киинин начаалынньыгынан ананан, киэҥ Саха Сирин оскуолаларыгар, үөрэх кыһаларыгар каадырдары үөрэтиигэ, бэлэмнээһиҥҥэ саҥа олох хардыытын кытта тэҥҥэ айанныыр кыахтаах  структураны тэрийбитэ. Талааннаах педагог быһыытынан кини орто, үрдүк үөрэх кыһаларыгар үөрэтии процеһын иһиттэн билэр, дириҥник үөрэппит, чинчийэр исписэлиис быһыытынан хаапыдыралар үлэлэригэр, анал бырагыраамалары ылыныыга, аныгы технологиялары туттууга, докумуону толорууга саҥа сүүрээннэри киллэрбитэ.

Дьоһун кылааты киллэрэн

Светлана Егоровна салайааччы, тэрийээччи, педагог быһыытынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинигэр олоҕун анаабыт, оҕону, ыччаты иитиигэ дьоһун кылаатын киллэрбит дьоһуннаахай патриот киһи. 

Бу күһүҥҥү күннэргэ, үөрэх дьыла саҕаланыытыгар Светлана Егоровна үбүлүөйдээх, ытык сааһын туолан үгүс кэллиэгэлэрин, үөрэнээччилэрин, доҕотторун эҕэрдэлэрин, махталларын тутара эмиэ туһугар бэлиэ түгэн.

Светлана Егоровна өрөс­пүүбүлүкэ үөрэхтээһинигэр киллэрбит кылаата үгүс, ону кини наҕараадалара да туоһулууллар:  “1976 сылга Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа” бэлиэ (РСФСР Просвещениеҕа министиэристибэтэ), Бочуот знага уордьан  (ССРС Үрдүкү Сэбиэтин ыйааҕа, 1986 с.), “Норуот просвещениетын туйгуна” значок (РФ Үөрэхтээһиҥҥэ министиэристибэтэ, 1992 с.),  «СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ» бочуоттаах аат (СӨ Бэрэсидьиэнин ыйааҕа, 1996 с.),  РФ Үөрэхтээһиҥҥэ министиэристибэтин Бочуотунай грамотата (2004 с.), «СӨ Учууталларын учуутала» түөскэ кэтэр знак (2010 с.), “РФ үрдүкү профессиональнай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ” (2012 с.),  “СӨ бочуоттаах бэтэрээнэ” (2023 с.) уо.д.а.

Кини педогогикаҕа, үөрэтии, иитии хайысхатыгар үгүс ахсааннаах билим ыстатыйаларын уонна публикациялар ааптардара буолар. Ол курдук, 1993 сыллаахтан саҕалаан “Народное образование Якутии”,  «Учительский вестник» сурунаалларга, СГУ билим-методическай кэмпириэнсийэлэригэр уо.д.а үрдүк таһымнаах пуорумнарга үөрэхтээһин проблемаларын туһунан ыстатыйалара бэчээттэммиттэрэ.  

Пуховтар-Захаровтар династияларыттан

Светлана Егоровна Дьокуускайга биллэр Пуховтар-Захаровтар педагогическай династияларын утумнааччыларынан буолара туһугар үгүс  дьону кэрэхсэтэр. Кини педагогическай ыстааһа 55 сыл. 

Бу династияны төрүттээбит киһинэн биллиилээх фольклорист-­учуонай, эпосовед, филология билимин хандьыдаата, САССР билимин үтүөлээх үлэһитэ И. В. Пухов буолар.

Светлана Егоровна 1946 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр Дьокуускайга сулууспалаахтар дьиэ кэргэттэригэр күн сирин көрбүтэ. Аҕата Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх Егор Федотович Захаров өр сылларга Үп министиэристибэтигэр, салгыы САССР Госстрах управлениетыгар ревизорынан, кылаабынай бухгалтерынан үлэлээбитэ. Ийэтэ Таатта Баайаҕытыттан хааннаах Устинья Ефимовна Захарова 40 сылтан тахса кэмҥэ САССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун аппараатыгар  сэкирэтээрдээбитэ, ыстаарсай бухгалтердаабыта.

Кинилэр кыыстарын Светаны эмиэ бу кэмҥэ курдук, 1953 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр Дьокуускай 1 № -дээх оскуолатыгар бастакы кылааска киллэрбиттэрэ. Ол кэмҥэ кинилэр бу оскуола аны 73 сылынан, 2026 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр  куорат килбэйэр киинигэр 3 этээстээх саҥа дьиэҕэ киириэҕэ,  онно кинилэр Светаларын курдук кыра оҕолор оскуола боруогун атыллыахтара уонна  бу манна биһиги оҕобут кылаата баар буолуоҕа дии санаабыттарыгар итэҕэйиэхпин баҕарабын! 

Алексей МАТВЕЕВ.

Хаартыскалар Светлана Захарова тус архыыбыттан.