Уопсастыба

Хомсомуолтан кынаттанан
Мария Нартахова Өлүөхүмэ уокуругар, Абаҕа нэһилиэгэр 1906 с. тохсунньу 25 күнүгэр төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, хомсомуолга биир бастакынан киирбитэ, пионер баһаатайа буолбута. 1926 с. Нөөрүктээйи сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, Иркутскайдааҕы педрабфакка үөрэммитэ. 1930 с. үөрэҕин бүтэрэн кэлэн, дойдутугар учууталлаабыта, Өлүөхүмэтээҕи хонуу үлэһиттэрин бэлэмниир тиэхиньикумҥа преподавателлаабыта.
Салайар-тэрийэр үлэҕэ дьоҕурдаах, анал үөрэхтээх, нууччалыы-сахалыы эҥкилэ суох саҥарар кыыс 1931 с. БСКП(б) чилиэнинэн ылыллыбыта, 1932 с. Дьокуускайга ыҥырыллан, Саха Киин ситэриилээх кэмитиэтигэр бастаан устурууктардаабыта, салгыы дьахталлары кытары үлэ салаатын салайбыта. Дьахталлар көхтөрүн туһанан, тыа сирин олоҕун-дьаһаҕын тупсарарга үлэлээбитэ. Сэбиэскэй-партийнай үлэ кыһатыгар уһаарыллыбыта.
1934 с. ахсынньыга Горнайга райсэбиэт бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. Ити Горнай оройуона саҥа тэриллэн, оскуоланы, балыыһаны таһынан судаарыстыбаннай тэрилтэлэр дьиэлэрин уо.д.а. тутуу итиэннэ холбоһуктааһын, холкуостааһын хамсааһына саҕаламмыт күүрээннээх түһүмэх кэмэ этэ.

Саха Киин ситэриилээх кэмитиэтин тохсус сийиэһигэр бигэргэммит Саха АССР саҥа Төрүт сокуонугар сөп түбэһиннэрэн, 1938 с. бэс ыйыгар судаарыстыбаннай былаас саҥа үрдүкү уорганын (Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин) бастакы ыҥырыытын быыбара тэриллибитэ. Барыта 130 дьокутаат талыллыбыта, кинилэр кэккэлэригэр Горнайтан Мария Нартахова баара.
Бэс ыйын 26-29 күннэригэр ыытыллыбыт бастакы сиэссийэҕэ Үрдүкү Сэбиэт Бэрэссэдээтэлинэн Петр Аммосов, кини бастакы солбуйааччытынан Мария Нартахова, иккис солбуйааччытынан Владимир Семенов, Президиум бэрэссэдээтэлинэн Софья Сидорова талыллыбыттара. Дьэ бу ыҥырыы дьокутааттарын санныларыгар эрэпириэссийэ, сут-кураан, көһөрүллүү аргыстаах сэрии ыарахан сыллара түбэспитэ.

Ол уоттаах сылларга
Үлэни-хамнаһы кыайар-хотор эдэр-чэгиэн дьоннор аармыйаҕа ыҥырыллан, кинилэр оннуларыгар сааһырбыт дьоннор, дьахталлар, чороччу улаатан эрэр оҕолор хааланнар, «Барыта фроҥҥа, барыта Кыайыы туһугар» луоһунунан күүстээх үлэҕэ туруммуттара. Тустаах үлэлэрин таһынан, оборуона пуондатыгар харчыны хомуйууга, байыаннай сайыамҥа сурутууга, итии таҥаһы тигиигэ, сэриигэ сылдьар аҕалаах ыалларга көмөнү тэрийиигэ кыттыбыттара. Ону көҕүлээччинэн, тэрийээччинэн дьокутааттар буолбуттара.
Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо 1941-1945 сс. Оборуона пуондатыгар 37 мөл солк., судаарыстыба сойуомун облигациятынан 57 мөл. солк. харчыны, 2,9 кг кыһыл көмүһү, 550 кг үрүҥ көмүһү хомуйбуттара. «Сэбиэскэй Саха Сирэ» тааҥка холуоннатын, бойобуой уонна санитарнай сөмөлүөттэри оҥорууга харчы эмиэ хомуллубута. Сэрии сылларын устатыгар нэһилиэнньэттэн 1 млрд солк харчы киирбитэ биллэр.
Хомуллубут харчынан «Холбос» Иркутскайдааҕы баазатыттан аһы-үөлү уонна табаары атыылаһан, 1942 с. саас Саха Сириттэн бастакы эшелон барбыта. Ону Мария Нартахова икки киһилээх арыаллаан, Москубанан Калугаҕа тиэрдэн, 50-с аармыйаҕа туттарбыттара. Ол туһунан бэйэтин ахтыыта «Мария Нартахова» диэн 2006 с. тахсыбыт кинигэҕэ киирбитэ.
Үрдүкү Сэбиэккэ үлэтин таһынан, Мария Дмитриевна Норуодунай хамыссарыйааттар сэбиэттэрин аппараатыгар 1939 с. тэриллибит каадырдары бэлэмниир куурустары салайбыта. 1941-1943 сс. устурууктардар бөлөхтөрүн салайан үлэлэппитэ. Ийэ дойду көмүскэлигэр барбыт дьону солбуйан, оройуон ситэриилээх кэмитиэттэригэр уонна нэһилиэктэр сэбиэттэригэр саҥа үлэлии киирбит дьону үөрэтэр куурустары тэрийбитэ.
Инбэлииттэргэ, тулаайахтарга
Кыайыы кэнниттэн дойду салалтата сэриигэ охтубут буойуттар кэргэттэрин итиэннэ инбэлиит буолбут байыастары биэнсийэнэн хааччыйар туһунан дьаһаллары таһаарбыта. Сэрии сылларыгар тыылга өлбүттэр-сүппүттэр тулаайахтарын көрөр-истэр эмиэ наада этэ. Инньэ гынан, социальнай харалта эйгэтин эппиэтинэһэ үрдээбитэ, үлэтэ-хамнаһа кэҥээбитэ.
Баартыйа уобаластааҕы кэмитиэтин быһаарыытынан, Мария Дмитриевна 1947 сыл күһүнүгэр социальнай хааччыйыы миниистиринэн ананан, 1954 с. диэри үлэлээбитэ. Кини салалтатынан өрөспүүбүлүкэҕэ биэнсийэнэн хааччыйыы тиһигэ олохтоммута, үгүс оройуоннарга оҕо дьиэлэрэ, инбэлииттэр дьиэлэрэ, идэ биэрэр интэринээт-оскуолалар тэриллибиттэрэ. 1950 с. чахчынан министиэристибэ балаансатыгар инбэлииттэргэ аналлаах 11 тэрилтэ баар эбит. (Көр: «История Якутии», үһүс туом, 2021 с.).

Үрдүкү Сэбиэккэ
1954 с. муус устар 12 күнүгэр саҥа талыллыбыт төрдүс ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэккэ Мария Дмитриевна Президиум Бэрэссэдээтэлинэн талыллан, 1963 с. кулун тутарга диэри үлэлээбитэ.
Ити сылларга өрөспүүбүлүкэ сайдыыта саҥа кэрдиискэ үктэммитэ, Бүлүү түбэтигэр алмааһы хостооһун саҕаламмыта, Мииринэй куорат тутуллубута, көмүһү хостооһун кэҥэтиллибитэ, сүлүүдэ, сурьма, гаас бырамыысыланнастара төрүттэммиттэрэ, гидроыстаансыйалар, бырамыысыланнай кэмбинээттэр тутуллубуттара. Нэһилиэнньэ ахсаана биллэрдик эбиллэн, ону аһынан-үөлүнэн хааччыйарга тыа хаһаайыстыбатын үлэтин тупсарыы, дьоҕус холкуостары бөҕөргөтүү, бөдөҥсүтүү, сыыйа сопхуостары тэрийии хамсааһына саҕаламмыта. Оҥоруулаах күүстэри сайыннарыыны билим өттүнэн арыаллыыр аналынан билим-чинчийэр үнүстүүттэр тэриллибиттэрэ, Дьокуускайдааҕы педүнүстүүт баазатыгар Саха судаарыстыбаннай үнүбүрсүөтэ аһыллыбыта. Саха Сирэ Арассыыйа судаарыстыбатыгар холбоспута 325 сылын бэлиэтээһин чэрчитинэн, Москубаҕа 1957 с. саха литэрэтиирэтин уонна ускуустубатын дэкэдээтэ ыытыллыбыта. Чулуу көрдөрүүлэри ситиспит холкуостаахтар, араас идэлээх исписэлиистэр судаарыстыба наҕараадаларынан бэлиэтэммиттэрэ, Үлэ Дьоруойдарын кэккэтин хаҥаппыттара. Итиннэ Үрдүкү Сэбиэт Президиум Бэрэссэдээтэлин кылаата, сабыдыала улахан этэ.
Мария Дмитриевна ССРС төрдүс ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтигэр уонна Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтигэр түөрт ыҥырыыга дьокутаатынан талыллан, быыбардааччыларын накаастарын толорууга күүһүн-күдэҕин ууран үлэлээбитэ. Судургу, көнө майгытынан, болҕомтолоох сыһыанынан дьоҥҥо-сэргэҕэ олус ытыктанара. Үлэ Кыһыл знамята уордьанынан иккитэ (1952, 1958), элбэх мэтээлэрнэн наҕараадаламмыта. 1981 с. «СКП кэккэтигэр 50 сыл» знагынан бэлиэтэммитэ. Норуот чулуу кыыһа олохтон 1987 с. барбыта.

Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Ил Дархан Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ социальнай-экэнэмиичэскэй олоҕор, ол иһигэр нэһилиэнньэ социальнай көмүскэллээх буолуутугар сүҥкэн кылаатын киллэрбит судаарыстыбаннай-уопсастыбаннай диэйэтэл М.Д. Нартахова сырдык аатын үйэтитэн итиэннэ социальнай эйгэ үлэһиттэрин сыраларын сыаналаан, нэһилиэнньэ социальнай көмүскэлин эйгэтигэр сыллата туттарыллар Мария Нартахова аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэни олохтуур туһунан дьаһалы 2024 сыл от ыйын 1 күнүгэр таһаарбыта.
Ити сыл бастакы Судаарыстыбаннай бириэмийэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сэбилэниилээх күүстэрин, быраабы араҥаччылыыр уорганнарын уонна сэрии, үлэ бэтэрээннэрин уопсастыбаннай тэрилтэтин бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, Арассыыйа Федерациятын үлэ-социальнай эйгэтин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин өҥөнү оҥоруу эйгэтигэр үтүөлээх үлэһитэ Галина Лебедеваҕа туттарыллыбыта.
2025 сыллаахха лауреат үрдүк аата «Берегиня» дьиэ кэргэҥҥэ көмөлөһөр киин» судаарыстыба хааһынатын тэрилтэтин дьиэ кэргэттэргэ уонна оҕо аймахха социальнай өҥөнү тэрийиигэ бырайыактыыр салаатын сэбиэдиссэйэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтин социальнай көмүскэлин үтүөлээх үлэһитэ, бу эйгэҕэ 30 сыл устата эҥкилэ суох үлэлээбит Антонина Сивцеваҕа иҥэриллибитэ.

Хаартыска: Эрэдээксийэ пуондатыттан.