Уопсастыба

Бу сессия биир бастакынан ыытыллыбыта боппуруос билиҥҥи кэмҥэ уһулуччу суолталааҕын бэлиэтэ диэн тоһоҕолуох тустаахпыт.
Мунньаҕы Саха Өрөспүүбүлүкэтин тас сибээстэрин уонна норуоттар дьыалаларыгар миниистири солбуйааччы Хатылыков Сергей Александрович иилээн-саҕалаан ыытта.

Сомоҕолоһуунан --сөҕүмэри

Норуот дипломатиятыгар кылаата үгүс норуодунай дьокутаат, "Ил Түмэн" издательскай дьиэ генеральнай дириэктэрэ – сүрүн эрэдээктэрэ Мария Николаевна Христофорова дипломатия хаһан баҕарар инникигэ аартыктары арыйарын, үтүөнү эрэ түстүүрүн, Арассыыйаҕа 90-с сыллартан күүскэ тэнийбитин эттэ. Ол кэмтэн нэһилиэнньэ туруорсуутунан уонна түмсүүтүнэн улахан бырайыактарга кыттыы уонна ситиһиилэнии баар буолбута. Ол курдук, Саха Сиригэр Гиннесс 4 рекорда олохтоммута! Дьон сомоҕолоһуутунан, түмсүүтүнэн эрэ ол ситиһиллибитэ.
Аан маҥнайгы рекорд 2011 сыллаахха туруоруллубута: бэс ыйын 24 күнүгэр 1344 хомусчут мустан, тэбис-тэҥҥэ оонньоон дьиэрэппитэ. 2012 сыл бэс ыйыгар Үс Хатыҥ сиригэр 15 тыһыынча 293 киһи оһуохай тэбэн, иккис рекорду олохтообуттара. Маны Великобританияттан «Гиннесс - мировые рекорды» корпорация судьуйа-эспиэрэ Джек Брокбэнк туоһулаабыта. 2014 сылга 11 тыһыынчаттан тахса киһи биэ үүтүнэн оҥоһуллубут кымыһы иһэн, үһүс рекорд олохтоммута. 2017 сыллаахха эмиэ Үс Хатыҥҥа 16 тыһыынча 620 киһи сахалыы таҥастаах кэлэн, Гиннесс кинигэтигэр төрдүс рекорпут үйэтитиллибитэ. Бу норуот дипломатия буолар эбээт! Биир сомоҕо, доҕордуулаах буоларбыт көстүүтэ.
Норуоппутун дириҥ силистээх норуот педагогиката, төрөппүттэр түмсүүлэрэ эмиэ ситимниир. Ол курдук, оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар кэмнэрин Мария Николаевна ахтан ааста. Оскуола оҕолоро бырааттыы 15 өрөспүүбүлүкэ үөрэнээччилэрин кытары сурук суруйсалларын, ол эппиэтин долгуйа күүтэллэрин аҕынна. Маныаха кинилэргэ французскай тыл учуутала Анастасия Божедонова тирэх, күүс буолар эбит.
Билигин буола турар быһыы-майгы хас биирдиибититтэн эмиэ сомоҕолоһууну, бэйэ-бэйэҕэ эйэлээх сыһыаны ирдиир. Ол курдук, Ленинскэй уобалас губернатора Александр Дрозденко Европа эрэгийиэннэрин норуот дипломатиятын харыстыылларыгар ыҥырбыт. Бу туһунан кини Европа сэбиэтигэр олохтоох уонна эрэгийиэннэр былаастарын Конгресстарын уочарата суох мунньаҕар эттэ. "Төһө даҕаны ыарахан политическай сыһыан буоллар, норуот дипломатиятын харыстыахха", -- диэн кини ыҥырда.
«Норуот дипломатията хаһан даҕаны политическай хараактара суох этэ, өрүүтүн эрэгийиэннэр олохтоохторун интэриэстэригэр үлэлиибит. Эрэгийиэннэргэ норуот дипломатията - судаарыстыба таһымыгар бэйэ-бэйэни өйдөһүүгэ уонна харсыһыылары суох оҥорууга тиэрдэр”, - диэтэ.
Оттон Санкт Петербург куорат норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыыларга Ассоциациятын дириэктэрэ, "Норден" Баалтыка муоратын эрэгийиэнин дойдуларын сыһыаннаһыытын Ассоциациятын дириэктэрэ Маргарита Мудрак этэринэн, норуот дипломатиятын тэрилтэлэрэ эрэгийиэҥҥэ элбэх тас дойдулары кытары алтыһыылара тохтообот. Сыллааҕы былаан оҥоһуллубут, күнүн ахсын тэрээһиннэр буолаллар. Холобура, олунньу 28 күнүгэр Германия, Польша, Швеция, Норвегия, Литва, Дания, Эстония уонна Исладния кыттыылаах онлайн-көрсүһүү ыытыллыбыт. Маны тэҥэ Петербурга Шотландия күннэрэ ыытыллыахтаах, Индияны, Ираны кытары партнердыы сыһыан сайдар.
Онон биһиги эмиэ туора туруо суохтаахпыт. Манна даҕатан эттэххэ, норуот дипломатията дьиэ кэргэн иһигэр саҕаланар. Төрөппүттэргэ, чуолаан ийэлэргэ, бу бара турар Ийэ сылыгар болҕомтону эрэйэр. Маныаха Ийэлэргэ анаммыт “Мин эйигин таптыыбын, Ийээ” аккырыыккалар ордук суолталаахтар. Санатан эттэххэ, аахсыйа соторутааҕыта "Ил Түмэн" издательскэй дьиэ «Арассыыйа почтата» тэрийиилэринэн саҕаламмыта. Аахсыйа тэнийэр. Саха Сирин таһыгар үөрэнэр устудьуоннар, дойдуларыгар ытык иэстэрин толорор уолаттар ийэлэригэр аккырыыккалары ыыттылар. Аахсыйа үрдүкү былааһынан өйөннө. Ол курдук, ийэтигэр анал аккырыыкканы Ил Дархаммыт Айсен Николаев ыытан турар, аахсыйаны өйүүрүн биллэрбитэ.

Сайдар, чэчириир кыахтаах

Саха Өрөспүүбүлүкэтин тас сибээһин уонна норуоттарын дьыалаларын миниистирин солбуйааччы Степанова Диана Афанасьевна «Норуот дипломатиятын сайдыыта, норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыы» дакылааты аахта. Пандемия туран, элбэх былааннар олоххо киирбэтэхтэрин, ол эрэн дистанционнай киэбинэн үлэ барарын, дьон-сэргэ түмсэрин эттэ.
Быйыл тас сибээстэр тэриллибиттэрэ 30 сылын көрсөр бэлиэ сыл. Бу сыллар тухары араас тэрээһиннэр ыытыллыбыттар, тэриллибиттэр, биһирэбили ылбыттар. Холобур, ЮНЕСКО олоҥхобутун киһи аймах тылынан уонна өйүнэн айбыт чулуу айымньытынан билиммитинэн биһиги киэн туттабыт. Бу саха норуота аан дойду култууратыгар уһулуччу кылааты киллэрбитин бигэргэтэр. Маны тэҥэ Өлүөнэ очуостара эбэтэр Өлүөнэ туруук хайалара. Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр Хаҥалас улууһугар баар айылҕа сэдэх кэрэ көстүүлээх сирэ, ЮНЕСКО киһи аймах утумугар киллэрбит айылҕа паарката буолар. Бу эмиэ норуоттар икки ардыларынааҕы кэпсэтииттэн тахсыбыт билиниилэр буолаллар.
«Азия оҕолоро» успуорт көрүҥнэригэр куоталаһыылар хас эмэ норуот ыччатын түмэр улахан суолталаах буола улаатта.
Билигин даҕаны тас дойдулары кытары ыкса үлэ барар. Бэйэ-бэйэҕэ өйөбүл баар. Маныаха култуурунай тэрээһиннэр өйөбүл буолаллар. Биһиги норуоппут бырааһынньыга ыһыах хас эмэ дойдуга биир дойдулаахтарбытын эрэ буолбакка, интэриэстээх дьону эмиэ түмэр.

«Норуот дипломатията норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа» дакылааты Божедонова Анастасия Николаевна туруорда. Кини Саха Өрөспүүбүлүкэтин французскай тылы үөрэтэр учууталлар уонна преподавателлэр Ассоциацияларын бэрэсидьиэнэ, АХШ Аляска штатын Хотугу форум сэкирэтэрийээтин сүбэлээччилэрин түмэлигэр Саха Сириттэн бэрэстэбиитэл буола сылдьыбыта (1999-2013 сс.). Уопуттаах педагог билигин дойдуга, бырааттыы өрөспүүбүлүкэлэри кытары сыһыаҥҥа тохтоото. Бэйэ- бэйэҕэ харыстабыллаах сыһыаҥҥа, быһаары ылынарга тиэтэйбэккэ ыҥырда.
“Үйэлэринэн бигэргэтиллибит доҕордуу сыһыаны харыстыахха. Билигин тас дойдуларга үөрэнэ, үлэлии сылдьар ыччаппытын саныаҕыҥ.
Бырааттыы куорат буолуу - дьиҥнээх норуот дипломатията. Дьокуускай – Фербенкс куораттар икки ардыларыгар бииргэ үлэлииргэ Сөбүлэҥ 1991 сыллаахха баттаммыта. Билигин даҕаны биир даҕаны пууна уларыйбата. Үс тылынан: нууччалыы, сахалыы, английскайдыы -- боппуруостары 30-тан тахса быһаарабыт, тэҥҥэ ылсабыт. Бэйэ-бэйэҕэ итэҕэллээхтик үлэлээн кэллибит. Бу ыччаттар үөрэхтээһиннэригэр, наука уонна дипломатия сыһыаннарыгар. Фэрбенкс Дьокуускайга аан маҥнайгы "побратим" куорат буолар. Кинилэри айылҕабыт тыйыс усулуобуйата эрэ буолбакка, устуоруйабыт эмиэ ситимниир. Биллэрин курдук, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр ленд-лиз нөҥүө АХШ-тан СССР-га 7925 сөмөлүөт быраҕыллыбыта. Авиатрасса Саха Сирин устатынан барара.
Билигин даҕаны сыһыан мөлтөөбөт. Холобур, ааспыт сыл баһаартан эмсэҕэлээбит Бэс Күөлэ нэһилиэгэр Фербенкс куорат олохтоохторо харчынан көмөлөспүттэрэ. Ол буолар дьиҥнээх норуот дипломатията – үөһэттэн этиитэ суох доҕордуу илиини уунуу”, - диэн кэпсээтэ.

Дьахтар – норуот сайдыытын төһүү күүһэ

А.Е. Кулаковскай аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин доҕордоһуулар сыһыаннарыгар үөрэтэр-методикалыыр киин салайааччыта Парникова Татьяна Васильевна тыл эттэ. Кини араас норуоттар дьахталлара биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр норуоттарын түмсүүлэрин салайалларын, араас тэрээһиннэри үрдүк таһымҥа ыыталларын сырдатта. Дьахтар норуот сайдыытыгар төһүү күүһүн санатта.

Ыһыах – норуоту сомоҕолуур дипломатия көрүҥэ

Пудова Светлана Дмитриевна, Мэҥэ Хаҥалас улууһун В.Н.Оконешников аатынан Павловскай орто оскуолатын учуутала. А.Е. Кулаковскай айар үлэтин оскуола үлэтигэр сыһыаран үлэлиир методическай лаборатория салайааччыта:
“История этэринэн, билиҥҥи кэмҥэ норуот дипломатиятын өйдөбүлэ кэҥээн иһэр. Сэриини, конфлигы быһаарар, эйэни олохтуур миссиятын таһынан, дойдулар икки ардыларыгар култуурунай, экэнэмиичэскэй сыһыаннаһыылары олохтуур «сымнаҕас күүс» буолар. Араас хайысхалаах, формалаах проектар уопуттара үгүс. Норуот дипломаттара сүрэхтэрин баҕатынан, үксүгэр бэйэлэрин үптэринэн, кэскиллээҕи санаан, бу проектары иилииллэр-саҕалыыллар”.
Кини этэринэн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот дипломатиятын сайдан, тэнийэн иһиитэ өрөспүүбүлүкэбит салалтатын, уопсастабанньыктарын уһун сыллаах үлэлэрин түмүгэ.
Оттон ыһыах – норуот дипломатиятын биир көрүҥэ. Кинилэр оскуолалара Латвия Рига куоратыгар буолбут Европа Ыһыаҕын ыытыспыт. Бу ыһыах 2017 сыллаахха Сомоҕолоһуу сылыгар ыытыллыбыт. Сүрүн сыала - Европаҕа олорор сахалары, кинилэр дьиэ кэргэттэрин түмүү, сомоҕолооһун. Атын омуктарга ыһыахпыт саха дьонун өйүн-санаатын, итэҕэлин, култууратын, үлэҕэ ситиһиитин, бастыҥ сиэрин-туомун сүдү түмүллүүтүн, саха төрүт итэҕэлин утумун, педагогическай генийин кылаанын, сүрүн түмүллүүтэ буоларын көрдөрүү. Ол аата биһиги дойдубутугар, норуоппутугар ытыктабылы иитии. Бу дипломатия биир соруга.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтин тас дойдулары кытта сыһыан министиэристибэтин кытары ыһыах бэлэмнэниитэ сылы быһа оҥоһуллубута. Ыһыах А.Е.Кулаковскай «Сайын кэлиитэ» диэн саха норуотун инники кэскилин, сайдыытын, барҕарыытын түстээбит кэриэс айымньытынан суруллубут сценарийынан ыытыллыбыта.
Саха Сирин ураты айылҕатын, дьыл эргииринэн уларыйа-тэлэрийэ турар кэмин-кэрдиитин, уйан, кэбирэх отун-маһын, үөнүн-көйүүрүн, көтөрүн-сүүрэрин ааҕа ойуулаабытын уобарастаан көрдөрбүппүт. Омугуттан тутулуга суох бары айылҕа оҕолоро буоларбытын, экологическай культура суолтатын туһунан ыалдьыттар өйдөөбүттэрэ саарбаҕа суох.
Ыһыах - аһаҕас тэрээһин. Оһуохай, олбохтоох үҥкүү түмэр күүстээхтэр. Илии-илииттэн ылсыһан, күн эргииринэн эргийии. Ил-эйэ, өйдөһүү, сылаас сыһыан, дойду ахтылҕанын таһаарыы, үөрбүт-көппүт дьон бу тэрийбит дьоҥҥо астык этэ. Ыһыахха кыттыспыт омуктарга үтүөнү эрэ түстээтин, кэскиллээҕи, кэрэни эрэ тарҕаттын.
Ыһыах – норуот дипломатиятын биир табыгастаах ньымата, көрүҥэ буоларын Европа ыһыаҕын уопута бигэргэттэ», - диэн кэпсээтэ.

Бу сессияҕа элбэх киһи санаатын тириэртэ, тыл эттэ. Аныгы кэмҥэ норуот дипломатията баар буолуохтааҕын, ураты суолталааҕын тоһоҕолоотулар. Сессия түмүгүнэн делегаттар, кыттаачылар этиилэрин резолюцияҕа түмтүлэр. Ол курдук дьахталлар уопсастыбаннай түмсүүлэригэр норуот дипломатиятын олохтуулларыгар күүс-көмө буоларга сөбүлэстилэр. Маны тэҥэ ыытыллаары турар улахан тэрээһиннэргэ актыыбынай кыттыыны ыларга эттилэр.

Галина Матвеева.