Издательский дом Редакция Подписка
Погода в Якутске: . -23 oC

Ил Дархан Айсен Николаев 2023 сыл ыам ыйын 17 күнүнээҕи дьаһалыгар олоҕуран, өрөспүүбүлүкэ үбүлээһининэн, олоҥхо энциклопедията хомуллан-таҥыллан оҥоһуллуохтаах.

Ил Дархан Айсен Николаев 2023 сыл ыам ыйын 17 күнүнээҕи дьаһалыгар олоҕуран, өрөспүүбүлүкэ үбүлээһининэн, олоҥхо энциклопедията хомуллан-таҥыллан оҥоһуллуохтаах.

Бу научнай үлэ 5 томнаах буолар: бастакыта – олоҥхоһуттарга, иккиһэ – олоҥхо сюжеттарыгар, үсүһэ – олоҥхо персонажтарыгар, төрдүһэ – олоҥхо уопсастыбаҕа суолтатыгар, бэсиһэ – олоҥхону билим таһымыгар үөрэтии түмүктэригэр ананыаҕа.

Олоҥхоһуттар тустарынан бастакы том номнуо кэлэр 2024 сылга бэчээттэнэн тахсыахтаах, онон билигин күүстээх үлэ бара турар.

- 2006 сыллаахха олоҥхобутун ЮНЕСКО көрүүтүгэр ыытарга анаан 700 олоҥхоһут аатын испииһэктээн киллэрбит эбит буоллахпытына, кэлин анал эспэдииссийэлэри тэ­рийэн, улуустарынан сырытыннаран, ити испииһэги 1530 киһиэхэ диэри тиэртибит, - диэн сырдатта Руслан Анисимов, Олоҥхону чинчийэр би­лим үнүстүүтүн дириэктэрэ.

Дьэ, ити хомуллубут чахчылары чуолкайдаары, ситэрээри уонна эбии саҥа сибидиэнньэлэри хомуйаары, ахсынньы 1 күнүгэр Дьокуускайга олоҥхоһуттар сыдьааннарын уонна үйэтитээччилэрин түмэн, улахан сугу­лааны Олоҥхо иккис 10 сылын ыы­тар национальнай кэмитиэт, Култуура уонна духуобунай сайдыы министи­эристибэтэ, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ, Олоҥхо үнүстүүтэ, Олоҥхо ассоциацията, Олоҥхо тыйаатыра, Норуот айымньытын өрөспүүбүлүкэ­тээҕи киинэ кыттыһан тэрийдилэр. Барыта 160-тан тахса киһи кыттыыны ылла. Оройуоннарынан 5 сиэксийэҕэ арахсан үлэлээтилэр.

Манна даҕатан эттэххэ, олоҥ­хоһуттар энциклопедияларын бэ­лэмнээһин үлэтэ Олоҥхо үнүстүүтэ 2015 сыллаахха Арассыыйатааҕы гуманитарнай билим пуондатын гранын сүүйүөҕүттэн саҕаламмыт. Үйэлээх үлэ үрдүк таһымнаахтык барарын туһуттан, энциклопедияны оҥорууга улахан уопуттаах Уфатааҕы научнай-издательскай комплекска Олоҥхо үнүстүүтүн үлэһиттэрин үөрэттэрбиттэр. Ол түмүгэр олоҥхо энциклопедиятын 1820 ыстатый­алаах, 37,9 бэчээтинэй лиистээх рукопиһын бастакы барыйаана 2017 сыллаахха таҥыллан бүппүт.

b6f65ad4 2c51 4866 b39e 34d790ec9769

УСТУОРУЙАҔА КИИРЭР ТҮГЭН

Олоҥхоһуттар сыдьааннарын уонна кыраайы үөрэтээччилэр I пуо­румнарын үөрүүлээх аһыллыытыгар Н.И. Степанов-Ноорой сиэнэ Аксинья Степанова уонна В.Н. Попов-Бочоох хос сиэнэ Ваня Винокуров олоҥхо­лоон иһитиннэрэн, дьоҕур-талаан сүтэн-симэлийэн хаалбатын, ты­мыр-хаан тардыытынан көлүөнэ­лэргэ бэриллэн иһэрин итэҕэттилэр.

Бу тэрээһин үөрүүлээх аһыл­лыыта ХИФУ “Точка кипения” са­алатыгар буолла. Кырдьыга да, Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет олоҥхону сөргүтүүнү, үйэтитиини, тарҕатыыны улаханнык өйүүр уонна онно утумнаах үлэни ыы­тар. Ол курдук, 2010 сыллаахха бүтүн үнүстүүтү тэрийэн, наука таһымыгар үөрэтэр кыаҕы сахпыта.

-Оттон билигин бу энциклопедия күн сирин көрдөҕүнэ, саха эпосоведе­ниетыгар эрэ буолбакка, аан дойду гуманитарнай наукаларыгар сүҥкэн суолталаах оҥкул буолуоҕа, - диэн эттэ эҕэрдэлииригэр ХИФУ прорек­тора Евгений Соловьев.

Чахчыта да, биһиги эпостаах бырааттыы норуоттарбытыгар олоҥ­хобутун өрө тутарбытынан суолдьут сулус буолабыт. Ол барыта салайа­аччыларбыт ырааҕы ырыҥалыыр киэҥ мындыр толкуйдарыттан туту­луктааҕын хас биирдии тыл этээччи бэлиэтээтэ.

Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, Олоҥхо ик­кис 10 сылын ыытар национальнай кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков:

- Биһиги өрөспүүбүлүкэбит бастакы салайааччылара саха но­руотун силиһэ, тирэҕэ кэлин олоҥхо буолуо диэн өтө көрөн, урутаан өй­дөөбүт үтүөлээхтэр. Оччотооҕуга Ойуунускай курдук олоҥхону өрө туппут дьон салалтаҕа бааллара. Платон Алексеевич дьаһалынан 1935 сыллаахха Тыл, литэрэтиирэ, усту­оруйа үнүстүүтэ тэриллэр. Бастакы сүрүн соруга – олоҥхоһуттары түмүү, олоҥхолору хомуйуу, фольклорнай эспэдииссийэлэри тэрийии этэ. Ити соруктарын дьоһуннаахтык толо­роннор, билигин архыыпка олоҥхо тиэкистэрэ, лиэнтэҕэ уһуллуулара харалла сытара үөрдэр. Ити кэмҥэ, ХХ үйэ 20-40 сылларыгар, ийэ олоҥ­хоһуттар тыыннаахтара. Кинилэри баттаспыттара хайҕаллаах. Сэрии кэмигэр “Ньургун Боотур” олоҥхону сыанаҕа туруоран, 100 төгүл көрдөр­бүттэрин бары бэркэ билэбит. Суруйа­аччыларбыт Өксөкүлээх Өлөксөйтөн саҕалаан, бары олоҥхоҕо олоҕуран айаллара. Учуонайдарбыт Авксентий Мординов, Георгий Башарин, кэлин анал тыл үөрэхтээхтэрэ И.В. Пухов, Н.В. Емельянов, Г.У. Гермогенов-Эргис олоҥхону наука таһымыгар таһааран саҕалаабыттара.

Кэлин олоҥхо иккис тыынын Михаил Ефимович Николаев бэрэ­сидьиэннээн олордоҕуна ылбыта. Анал бырагыраама ылыллан, күн бүгүнүгэр диэри үбүлэнэр. Михаил Ефимович 1999 с. Олоҥхо ассоциаци­ятын тэрийбитэ уонна өрөспүүбүлүкэ баһылыга бэйэтинэн онно бэрэси­дьиэн буолбута. Ити олус сүҥкэн суолталаах.

Онтон салгыы В.А. Штыров са­лайар кэмигэр олоҥхобутун ЮНЕСКО киһи аймах шедевр айымньытынан билиммитэ, сокуонунан көмүскэл­лээх буолбута. Евгения Исаевна Ми­хайлова ХИФУ ректорынан ананаат, биир бастакы дьаһалынан Олоҥхо үнүстүүтүн аһар туһунан этэ. Кини олоҥхону сөргүтүүгэ эмиэ улахан өҥөлөөх киһи.

Билиҥҥи салайааччыларбыт олоҥхону ис куттарынан ылыналлар. Маныаха Ил Дархан Айсен Николаев эһэтэ Андрей Титаров “Хаардьыт Бэргэн”, оттон СӨ Бырабыыталысты­батын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников эһэтэ Андрей Местников “Бардам Баабый” диэн олоҥхолоох дьон буолалларын бэли­этиир тоҕоостоох. Эһэлэрин олоҥхо­лорун кинигэ гынан таһаартардылар. Эпостаах атын эрэгийиэннэр ол иһин биһигини ордуҕургуу саныыллар, салалтаттан өйөбүллээхпитин биһи­рииллэр.

5b34f69e 8990 427b 9ccb ba638df42823

Онон бу энциклопедияны оҥо­руу халлаантан эмискэ түспүт санаа буолбатах, дириҥ силистээх, төрүөт­тээх быһаарыныы. Аан дойду эпи­ческэй айымньыларынан дьарык­танар учуонайдара түмсүүлээхтэр. Олор эпос энциклопедиятын таһа­арар идиэйэлэрин сүрүн чааһынан олоҥхобут бу энциклопедията буо­луоҕа. Барыта түмүллэн бардаҕына, мэҥэ тойуктаах норуоттар ханна холбоһор силиспитин-мутукпутун булан, култуурунай устуоруйабытын киһи аймах биир кэлим култуурунай сайдыытын курдук көрөр таһымҥа тахсыахтаахпыт. Оннук улахан со­рук биһиэхэ турар.

СӨ култуураҕа уонна духуобу­най сайдыыга миниистэрэ Афана­сий Ноев:

- Александр Николаевич эппи­тин курдук, чахчы, салайааччылар­бытыгар табыллыбыт дьоллоох нору­оппут. Аҥаардас ылан көрүөххэйиҥ, 1939 сыллаахха 10 олоҥхоһуппутун ССРС суруйааччыларын сойууһугар ылалларын ситиспиттэрин. Ойуу­нускайдаах саҕалаабыт үлэлэрэ таах хаалбакка, билигин букатын судаарыстыба таһымыгар киэҥ далааһыннаахтык ыытылла турар. Атын омуктар биһигини батыһыах­тара, тоҕо диэтэххэ Арассыыйа култуурунай бэлиитикэтэ норуот уус-уран айымньытыгар, төрөөбүт тылларга, национальнай литэрэти­ирэҕэ, төрүт үгэскэ тирэҕирдэҕинэ эрэ көдьүүстээх буолар кыахтаах.

Эпосовед-бэрэпиэссэр, олоҥхо энциклопедиятын бастакы томун сүрүн эрэдээктэрэ Василий Илла­рионов:

- Чахчыта да, өрөспүүбүлүкэ тэриллиэҕиттэн төрүт култуураҕа, төрөөбүт тылга, олоҥхоҕо улахан суо­лта ууруллар. Олоҥхоһуттары үөрэтэр куруһуогу 55 сыл анараа өттүгэр М.А. Чоросов, Д.С. Макаров тэрийэннэр, мин онно сылдьан, олоҥхо тыынын иҥэринэммин, олоҕум 50 сылын бу тиэмэҕэ анаатым, элбэх ыччаты уһуйдум. Билигин Олоҥхо үнүстүүтүн 80 бырыһыана мин үөрэнээччилэ­рим буолалларынан киэн туттабын. Кинилэри кытта бу энциклопедияҕа бииргэ үлэлэһэрбиттэн үөрэбин, үлэм сүрүн түмүгэ курдук ылына­бын. Билигин да чопчулуур элбэх. Холобура, быйыл архыыпка үлэлээн, хас да олоҥхоһут төрөөбүт, өлбүт сылларын чуолкайдаатым. Онуоха эһиги, олоҥхоһуттар сыдьааннара, эһэлэргит, эбэлэргит туһунан толору информацияны биэрэҥҥит, биһиэхэ улахан көмөнү оҥоруохтааххыт,

Олоҥхону чинчийэр билим үнүстүүтүн дириэктэрэ Руслан Ани­симов:

- Биһиги бу пуорум тэрилли­бититтэн күлүкпүтүгэр имнэнэбит. Тоҕо диэтэххэ, информатордар бэйэлэринэн тиийэн кэллилэр. Уопсайынан, атын эрэгийиэннэр са­халары ымсыыра көрөллөр: “Эһиги норуот саамай дьолгут – салайа­аччыларгыт духуобунай баайгытын сыаналыыллара, бачыымнаргытын өйүүллэрэ буолар”, - диэн. Онон Ил Дархан дьаһалынан саҕалам­мыт хамсааһыммыт ситиһиилээх буоллун, эһиил энциклопедиябыт бастакы томун презентациялыыр үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ көрсүөхпүт диэн эрэнэбит.

Анисия ИЕВЛЕВА, СӨ Национальнай бибилэтиэктин “Олоҥхо” саайтын эрэдээктэрэ

  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0

Комментарии (0)

Никто ещё не оставил комментариев, станьте первым.

Оставьте свой комментарий

  1. Опубликовать комментарий как Гость.
Вложения (0 / 3)
Поделитесь своим местоположением
Уопсастыба

Табаһыт күнүнэн!

Ытыктабыллаах биир дойдулаахтарым, табаһыттар! Ил Түмэн, «Саха Аартыката» эрэгийиэннээҕи…
02.03.24 12:51