Уопсастыба

Ол туһунан Мэҥэ Хаҥалас улууһун Балыктаах нэһилиэгин бааһынай хаһаайыстыбатын баһылыга, Ыччат бырабыыталыстыбатын чилиэнэ Ньургун Габышев маннык сэһэргээтэ:

Олоҕу хамсатааччылар

Пуорумҥа дойду 35 эрэгийиэниттэн бааһынай хаһаайыстыбалар баһылыктара, төрөппүттэрэ төрүттээбит дьыалатын салҕыы сылдьар биитэр бэйэлэрэ хаһаайыстыба тэриммит эдэр пиэрмэрдэр кэлбиттэр. Саха сириттэн Ил Түмэн дьокутаата Эдгар Константинов, Арыйаан Винокуров уонна мин кытынныбыт.

АККОР бэрэсидьиэнэ, Судаарыстыбаннай Дуума аграрнай боппуруостарга кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Владимир Плотников пуоруму арыйарыгар маннык көрсүһүү үгэскэ кубулуйбутун бэлиэтээтэ. Бүгүн бу саалаҕа кырдьаҕас пиэрмэрдэри кытары эдэрдэр кэлэн олороргут, көлүөнэ утумнаһыытын, ол эбэтэр бааһынай хамсааһына кэскиллээҕин көрдөрөр диэтэ. Судаарыстыбаннай Дуума Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Алексей Гордеев тыа хаһаайыстыбатын миниистиринэн, Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин АПК уонна айылҕа ресурсатын боппуруостарыгар солбуйааччынан үлэлээбит буолан, бааһынайдар оруолларын үчүгэйдик өйдүүр, үрдүктүк сыаналыыр эбит.

– Тыа сирин сүрүн хамсатар күүһүнэн эһиги, миэстэҕэ үлэ-хамнас араас көрүҥүн тэрийэн олорор пиэрмэрдэр буолаҕыт. Олохтоох дьаһалтаны уонна нэһилиэнньэни кытары ыкса сибээһи тутаҕыт, социальнай соруктары быһаараҕыт, ол иһигэр анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар көмөнү тэрийиигэ үлэлэһэҕит. Билигин ыччат тыа сириттэн киин сирдэргэ көһөн барыыта тохтооботун, хаһаайыстыбаларга үлэһиттэр, анал идэлээх исписэлиистэр тиийбэттэрин бары билэҕит. Дьэ ону хайдах гынан тохтотор туһунан сүбэлэһээри, бу хайысханан ханна туох үлэ, хайдах ыытылларын билсээри, уопут атастаһаары муһуннубут, – диэтэ.

«Россельхозбаан» бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Денис Константинов тыа сирин биисинэһин сайыннарыы саҥа бырайыактарын билиһиннэрдэ. Холобур, «Свое» экосистиэмэ көмөтүнэн бааһынай хаһаайыстыба оҥорон таһаарбыт бородууксуйатын тиксиһиннэрээччитэ суох батарарын таһынан, үлэһиттэри булунар уонна пиэрмэтин эрэгийиэн агротуристическай кэрискэтигэр киллэрэр кыахтаах эбит.  Пуорум кыттыылаахтара баан бэрэстэбиитэлиттэн дохуот, бородууксуйа бэйэҕэ турар сыанатын, тарыыптар уларыйыыларын, маркетплейсынан бородууксуйаны батарыы уо.д.а. туһунан ыйытан, толору хоруйу иһиттибит.

Кыһалҕа ханна да биир

Чахчы интэриэһинэй кэпсэтии буолла. Араас эрэгийиэннэр бэрэстэбиитэллэрэ бэйэлэрин үлэлэрин билиһиннэрдилэр, кэккэ этиилэри оҥордулар. Бааһынайдар ханна даҕаны кыһалҕабыт биир эбит, ол – тыа сириттэн дьон көһөн барыыта, үлэһит илии тиийбэтэ, онон санааны атастаһыы чуолаан бу хайысханан барда. Алтаай кыраайыттан бааһынай хаһаайыстыбалар сойуустарын бэрэссэдээтэлэ Никита Кожанов билигин көлүөнэ солбуһуута бара турарын, 1990-2000 сс. үлэлээбит бааһынайдар сааһыран үлэттэн туораан, эдэрдэргэ сүбэһит буолбуттарын туһунан кэпсээтэ. Тамбов уобалаһын пиэрмэрэ Анна Волотова төрөппүттэрин солбуйан бааһынай хаһаайыстыба муоһатын туппут. Кини оҕолору кыра саастарыттан тыа сирин үлэтигэр-хамнаһыгар үөрэтиэххэ, онуоха настаабынньыктааһын тиһигэр тирэҕириэххэ, оскуолаларга агрокылаастары тэрийиэххэ, АККОР эрэгийиэннэрдээҕи салааларыгар ыччат сүбэтин, «Пиэрмэр оскуолатын» бырайыактарын үлэлэтиэххэ диэтэ.  Оҕону үлэҕэ кытыннарар, үлэнэн иитэр туһунан этиини пуорум кыттыылаахтара бары өйөөтүлэр итиэннэ тустаах сокуоҥҥа уларыйыы киирэрэ наадатын ыйдылар. Мэхэньисээтэрдэр, ыанньыксыттар тиийбэттэрин үрдүнэн, оскуола үрдүкү кылааһын үөрэнээччилэрин үлэлэтэргэ сокуон хааччахтыыра үгүс. Сэбиэскэй былаас саҕана бэһис-алтыс кылааһы бүтэрбит оҕолор сайын сопхуоска арааһы үлэлээн хамнас аахсар этибит, онон, оҕо 16 сааһыттан тыраахтары уонна массыынаны ыытарын көҥүллүөххэ дэстилэр.

Воронеж пиэрмэрэ Михаил Сапожков аҥардас хамнас эрэ дьону үлэҕэ көҕүлүүр буолбатах, олох сайдыытын хаамыытынан, дьон билигин бөһүөлэккэ мэдиссиинэ тииһилэҥнээх, толору хааччыллыылаах социальнай-култуурунай инфраструктура баар буоларын ирдииллэр диэтэ. Ставрополь пиэрмэрэ Роман Пономарев аграрнай үөрэх кыһаларын устудьуоннара быраактыкаларын дойдуларыгар баралларын ирдиэххэ уонна үлэһит ипотекатын төлөбүрүгэр хаһаайыстыба көмөлөһөрүн туһунан боппуруоһу үөрэтиэххэ диэтэ.

Биһиги дэлэгээссийэттэн мин тыл эттим. Уон мүнүүтэни биэрэллэрин туһанаммын, бастаан кылгастык хаһаайыстыбам туһунан, сылгы иитиитинэн уонна үрдүк кылаастаах боруода ынахтартан төрөөбүт атыыр оҕустары иитэр элевернэй пиэрмэнэн дьарыктанарбын билиһиннэрдим. Онтон ыччаты тыа сирин үлэтигэр тардар туһугар ааҕан-суоттаан дьаһаннаҕына, киһи сүөһүнү- сылгыны иитэн дохуот киллэриниэн, биисинэс тэриниэн сөбүн туһунан өйдөбүлү үөскэтэргэ үлэлиирбитин кэпсээтим. Социальнай бырайыакпытын билиһиннэрдим, нэһилиэккэ «Үс пиэрмэр» түмсүү чилиэнэрэ харчынан кыттыһан, сыл аайы оҕоҕо барытыгар Саҥа дьыга бадараак оҥорорбутун, сайын «Эр хоһуун» күрэхтэһиини тэрийэрбитин эттим. Ити курдук, наар үчүгэй холобурдары көрдөрөн, үлэҕэ-хамнаска интэриэһи үөскэтэн, көҕүтэн, ыччаты тыа сиригэр, тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыарарга, онуоха аныгы технологияны, социальнай ситимнэри уонна иһитиннэрэр-биллэрэр маассабай сириэстибэни туһанарга ыҥырдым.

Дьыалабыай оонньуу, картинг

Пуорум кэмигэр араас дьаһаллар ыытыллыбыттара. Холобур, «Бааһынай хамсааһынын сайдыыта: номох дуу чахчы дуу?» диэн дьыалабыай оонньууну АККОР вице-бэрэсидьиэнэ Ольга Башмачникова уонна тыа сирин кирэдииттиир кэпэрэтииптэрин сайдыытын пуондатын генеральный дириэктэрэ Игорь Багинскай салайан ыыттылар. Дэлэгээссийэлэр биисинэс-былаан, бырайыак оҥорон көмүскээбиттэрэ. Бары да бииртэн биир сонун бырайыактар иһиллибиттэрэ, кыттыбыппыт иһин барыбытыгар сэртипикээт туттарбыттара.

Пуорум түмүгэр картинг диэн биир киһи олорор, оҕо оонньуурун курдук, кып-кыра массыынанан күрэхтэһии буолбута. Биһигиттэн Арыйаан Винокуров бэйэтин заеһыгар бастаабыта, оттон муҥутуур кыайыылааҕы быһаарар сүүрдүүгэ бочуоттаах үһүс миэстэни ылбыта!

Түмүк оннугар

Мин бу пуорумҥа бастакыбын кытынным. Араас уобаластартан түмсүбүт биир идэлээхтэрбин кытары кэпсэтэн-ипсэтэн, бырайыактарын көрөн-истэн баран сыаналаатахха, хас биирдии эрэгийиэн бэйэтэ туһунан уратылардаах, ол эрээри, уопсай сүрүммүт биир эбит. Биир дойду, биир судаарыстыба олохтоохторо буоллахпыт. Уратыбыт диэн килиимэппит, айылҕабыт. Кинилэргэ кыһыннара сымнаһыар уонна кылгас буоллаҕына, биһиэхэ уһун уонна бытарҕан тымныы. Сүөһүбүт-сылгыбыт боруодата онтон тутулуктанар, инньэ гынан, киһи соһуйара туох да суох. Атыттартан төрүт хаалсыбат, тэҥҥэ үлэлии-хамсыы сыдьар эбиппит. Арай, сорох киин уобаластарга 18-20 саастаах эдэр дьон урбаанньыт буолан үлэлии-хамсыы сылдьалларын бэркэ соһуйа да, биһирии да көрдүм. Биһиэхэ, баҕар мин билбэтим буолуо, итиччэ эдэрдэриттэн үбү-харчыны эргитэ сылдьар ыччаттар суохтар быһыылаах.

Экология өттүнэн ыраас, сибиэһэй олохтоох аска-үөлгэ интэриэс улаатан, билигин ыччат эрэ буолбакка, саастаах да дьон тыаҕа тардыстыыта улаатан эрэр диэхпин баҕарабын. Онон тыа сирин олоҕун-дьаһаҕын, тыа хаһаайыстыбатын үлэтин-хамнаһын кэрэхсэбиллээх, абылаҥнаах өттүн чорботон сырдатыыны, кыайыылаах-хотуулаах үлэ киһитин холобур оҥостууну күүһүрдүөххэ!

Хаартыскалары Арыйаан Винокуров хааччыйда.