Уопсастыба

Александр Подголов төгүрүк остуолу аһар киирии тылыгар маннык тэрээһиннэри тыа сиригэр арыгыны иһии көрдөрүүтүн ырытаары буолбакка, арыгыны утары үлэҕэ үтүө түмүктэрдээх быраактыкалары үөрэтээри ыытылларыгар кыттааччылар болҕомтолорун тарта. «Бу тэрээһин саамай сүрүн түмүгүнэн арыгыттан аккаастаныы суолун талбыт муниципальнай тэриллиилэргэ туһааннаах уонна чопчу көмөнү оҥорууга этиилэри киллэрии буолар», - диэн сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ тоһоҕолоон эттэ .

Сүрүн дакылааты СӨ Доруобуйа харыстабылын миниистирэ Лена Афанасьева оҥордо. «Биһиги нэһилиэнньэ олоҕун уһатар олус дьоһуннаах сыаллаахпытын бары өйдүөх тустаахпыт. Маныаха, арыгыны иһиини сэрэтэммит биир дойдулаахтарбыт олохторо уһууругар сабыдыаллыахпытын сөп», - диэтэ миниистир.

«Демография» национальнай бырайыак «Кыраасданнар чөл олоххо тардыһыыларын, ол иһигэр доруобай аһы-үөлү аһыырга, куһаҕан дьаллыктартан аккаастанарга, көҕүлээһин тиһигин үөскэтии» федеральнай бырайыак иитинэн арыгыны розничнай атыылааһын кээмэйин быһаарар индикатордаах көрдөрүү (индикаторный показатель) ылылынна.

Нэһилиэнньэ дууһатыгар арыгыны иһии уопсай көрдөрүүтэ сылга 6,7 лиитир эбит буоллаҕына, 2023 сыл түмүгүнэн 6,3 лиитиргэ тэҥнэспит. Онуоха, бу көрдөрүүнү 2024 сылга 5,43 лиитиргэ түһэриэхтээх этибит, ол эрээри нэһилиэнньэ дууһатыгар лиитиргэ 6,5 этанол буолла.

Ону тэҥэ, Лена Афанасьева, чөл олохтоох нэһилиэктэр арыгыны утары охсуһууга уопуттара, биллэн турар, көдьүүстээх диэн тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. «Өрөспүүбүлүкэбит чөл олохтоох нэһилиэктэрин уопута уһулуччулаах, тоҕо диэтэргин, маннык бырайыак Арассыыйа эрэгийиэннэригэр суох. Бырайыак федеральнай таһымҥа үрдүк сыанабылы ылбыта. Ааспыт сылга мин, РФ Доруобуйа харыстабылын миниистирин Михаил Мурашко сорудаҕынан, Илиҥҥи экэнэмиичэскэй Пуорумҥа Чөл турук уонна арыгыны иһии содулуттан өлүү аҕыйааһына тиэмэҕэ тыл эппитим. Тэрээһин түмүгэр Михаил Мурашко үгүс эрэгийиэннэр арыгыны утары охсуһар өрөспүүбүлүкэтээҕи бырайыагы олоххо киллэрэргэ холоноллорун бигэргэппитэ», - диэн Лена Афанасьева дакылаатын түмүктээтэ.

Салгыы СӨ ис дьылаҕа министиэристибэтин учаастактааҕы полиция уонна сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор дьыалаларыгар отделын үлэлэрин тэрийии салаатын начаалыньыгын эбээһинэһин толорооччу Филипп Гаврильев дакылааттаата.

Кини ааспыт алта сыл иһигэр итирик туруктаах буруйу оҥоруу ахсаана сыллата 150-тан 400 тиийэ аҕыйыырын бэлиэтээтэ. 2024 сылга буруйу оҥоруу 320-нэн аччаабыт. Итирик туруктаах буруйу оҥоруу олорор сиэктэргэ 9,1 %-нан, уопсастыбаннай сирдэргэ 2,8 %-нан, уулуссаҕа 0,5 %-нан аҕыйаабыт. Ол гынан баран, ахсаан көрдөрүүтэ тупсубут эрээри, хомойуох иһин, буруйу оҥоруу уопсай көрдөрүүтүгэр итирик туруктаах буруйу оҥоруу үрдүк таһымнаах уонна 39,4 %-ны ылар. Бу ыстатыыстыка өрөспүүбүлүкэҕэ хас биирдии үһүс буруйу оҥоруу итирдэр утахтар сабыдыалларынан оҥоһулларын көрдөрөр.

Филипп Гаврильев Саха Сиригэр арыгыны атыылааһын толору бобуллубут чөл олохтоох 205 нэһилиэк баарын иһитиннэрдэ. Бу нэһилиэктэргэ итирик туруктаах буруйу оҥоруу таһыма аччаабат. Тоҕо диэтэр, арыгы атыыта бобуллубут нэһилиэк олохтоохторо чугастааҕы оройуон кииннэриттэн элбэх арыгыны атыылаһан иһэллэр, ол иһин буруйу оҥоруу көрдөрүүтэ тупсубат.

Чөл олохтоох нэһилиэк олоҕун Хаҥалас улууһун 1-кы Малдьаҕар нэһилиэгин баһылыга Айталина Васильева билиһиннэрдэ. Нэһилиэк Булгунньахтаах уонна Тойон Арыы диэн сэлиэнньэлэрдээх. Манна уопсайа 1632 киһи олорор. Нэһилиэк тыа хаһаайыстыбатынан уонна туризмынан дьарыктанар.

Арыгыны иһээччилэр учуоттарыгар биэс ыал турар, олортон икки дьиэ кэргэн арыгы испэтэхтэрэ сылтан орпут. Ааспыт сылга тэҥнээтэххэ, арыгыны иһии көрдөрүүтүгэр түмүктэр бааллар эрээри, бу толору хартыынаны көрдөрбөт. Нэһилиэк дьаһалтата сокуоннай сааһын ситэ илик оҕолордоох дьиэ кэргэттэри кытта сэрэтии үлэтин түмүгүнэн ону чуолкайдыахха сөп.

«2014 сылтан чөл олохтоох нэһилиэк буолабыт. Арыгы атыыламмат, «туочукалар» суохтар, ол эрээри арыгы ылыан баҕалаахтары аттынааҕы нэһилиэктэргэ илдьэр-аҕалар өҥө баара биллэр. Бу кэлии-барыы өҥөтө ыарахан сыаналаах, ол иһин дьон биир барыыга балай эмэ элбэх арыгыны атыылаһан кэлэллэр. Бу сорох түгэҥҥэ арыгыттан интоксикацияҕа уонна итирик туруктаах массыына уруулугар олорууга тиэрдэр. Ол гынан баран, чөл олохтоох нэһилиэги тэрийии үгүс үтүө өрүттэрдээх. Сүрүнэ олохтоохтор күннээҕи олохторун сөптөөхтөк дьаһанан нус-хас олороллоругар сытар. Холобура, уопсастыбаннай сиргэ итирик киһи сылдьарын олохтоохтор сүөргүлүү көрөр буоллулар. Мин оҕо эрдэхпинэ, маҕаһыын аттыгар итирик дьон олорор буолаллара, билигин оҕолорбут манныгы көрбөттөр. Буруйу оҥоруу, ассоциальнай олохтоох дьиэ кэргэттэр ахсааннара аччаата, успуордунан дьарыктанар, нэһилиэк олоҕор көхтөөхтүк кыттар дьон элбээтилэр», - диэн кэпсээтэ нэһилиэк баһылыга.

Түмүккэ Айталина Васильева кэккэ этиилэри киллэрдэ. Чуолаан чөл олохтоох нэһилиэктэргэ араас куонкурустарга кытталларыгар эбии бааллары биэрэн өйөөһүн, гранынан өйөбүлү оҥоруу. Куонкурустарга кыттыы нэһилиэк дьаһалталарын үтүө түмүктэри ситиһэргэ көҕүлүүрүн бэлиэтээтэ. «Тыа сирин урбаанньыта дохуота хааччахтаах буолар. Нэһилиэнньэ ахсааныттан көрөн урбаанньыттары өйүөххэ наада. Манан сибээстээн, хомунаалынай төлөбүрдэргэ уонна нолуокка чэпчэтиилэри биэрэр «Тыа сирин урбаанньыта» статуһу сокуонунан бигэргэтэри көрдөһөбүн», - диэн этии киллэрдэ.

Төгүрүк остуолга «Трезвая Якутия» тэрилтэ бэрэссэдээтэлэ Матвей Лыткин уонна «Здоровый образ жизни» уопсастыбаннай пуонда дириэктэрэ Елена Шудря салгыы чөл олоҕу пропагандалааһын, арыгыта суох олоҕу чөлүнэн хаалларыы, арыгыны ылыммат уопсастыбаны иитиигэ үбү-харчыны көрүү туһунан тыл эттилэр.

Уопсастыбаннай Сэбиэт чилиэнэ Юрий Жегусов билимҥэ олоҕуран арыгылааһыны утары бэлиитикэни ыытар наадатын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ: «Чөл олохтоох нэһилиэктэргэ буруйу оҥоруу аччаабытын, ыалдьыы көрдөрүүтэ намтаабытын, оттон дьол индексэ куораттааҕар үрдүгүн туһунан кэккэ чинчийиилэр ыытыллыбыттарын эрэ кэннэ эрэллээхтик этиэххэ сөп».

2022-2024 сылларга Саха Сирин муниципальнай тэриллиилэригэр арыгыны иһии таһымын туһунан СӨ урбааҥҥа, эргиэҥҥэ уонна туризмҥа миниистирин солбуйааччы Максим Карбушев иһитиннэрдэ.

Дакылааттары истэн баран норуот дьокутааттара ыйытыылары биэрдилэр, санааларын тиэртилэр.

Алена Атласова чөл олохтоох нэһилиэктэр быраактыкаларыгар «мэтээл төттөрү өрүтэ» баарын эттэ. «Холобура, бутлегерство, о.э. арыгыны атыылыырга хааччаҕа суох нэһилиэктэртэн эбэтэр улуус кииннэриттэн арыгыны атыылаһыы быраактыката баар. Ол эрээри, үчүгэй динамика баарыын мэлдьэһэр эмиэ сатаммат. Билиҥҥи туругунан, чөл олохтоох нэһилиэктэри өйүүргэ дьаһаллар суохтар. Маннык нэһилиэктэри судаарыстыбаннай таһымҥа бастакынан өйүөххэ наада», - диэтэ парламентарий уонна чөл олохтоох нэһилиэктэргэ дьахтар арыгыттан тутулуктаах буолуутун көрдөрөр ыстатыыстыка туһунан ыйытта.

Дьокутаакка Айталина Васильева хоруйдаата. Кини дьахтар алкоголизма биирдиилээн баарын, маннык түгэҥҥэ тус (индивидуальнай) сыһыан наада, холобур, дьахтар тэрилтэлэрэ арыгыттан тутулуктаах дьахталлары уопсастыба олоҕор кытыннаран социальнай адаптацияларыгар үлэлэһэллэр.

Лена Афанасьева доруобуйа харыстабылын ыстатыыстыкатыгар дьахтар алкоголизма сүрүн кыһалҕанан буоларын эбэн эттэ. Ыстатыыстыка кыра намтааһына баар диэн көрдөрөр, 2024 сылга учуокка туруоруллубут уопсай маассаттан дьахтар алкоголизмынан ыалдьыыта 36,6 %-ҥа тэҥнэспит. 2022 сылга бу көрдөрүү 42,2 % этэ.

Иван Данилов ааспыт уон сылга тыа сиригэр арыгыны атыылааһынтан аккаастанар кыаҕы биэрэр сокуон ылыллыаҕыттан аналитика ыытылларын туһунан боппуруоһу көтөхтө уонна бу нэһилиэктэргэ үтүө динамика баар дуо диэн ыйытта.

Лена Афанасьева 20 сыллааҕыта ылыллыбыт СӨ чөл олох доктринатын аналитиката ыытылларын иһитиннэрдэ. Бу аналитика арыгыны иһии түмүгэр үөскүүр ыарыылар, суол саахаллара, буруйу оҥоруу аччаабыттарын көрдөрөр.

Светлана Давыдова арыгыттан аккаастаммыт сэлиэнньэлэри үбүнэн-харчынан өйүүр миэрэлэри толкуйдуур тоҕоостооҕун бэлиэтээтэ. «Бүгүн Үп уонна экэниэмикэ министиэристибэлэрин отчуоттарын, хомойуох иһин, истибэтибит. Кинилэр иһитиннэриилэриттэн чөл олохтоох нэһилиэктэр нолуок ааҕыытыгар арыгы атыылыыр маҕаһыыннарын саппыттарын суотугар төһө үбү сүтэрбиттэрин билиэхтээх этибит. Бу нолуоктан киирэр үп кинилэр бүддьүөттэрин хаҥатыахтаах этэ. Маннык нэһилиэктэргэ бүддьүөтү тэҥниири (бюджетное выравнивание) толкуйдуохха, итиэннэ «Тыа сирин урбаанньыта» статуһу сокуонунан бигэргэтиэххэ наада. Маны таһынан, элбэх чөл олохтоох нэһилиэктээх улуустары өйөөһүнү киллэрэргэ этэбин. Аартыка улуустарыгар арыгылааһыны аччатар анал бырагырааманы оҥоруу дьоһун дьаһалынан буолар», - диэтэ Светлана Давыдова.

Түмүккэ Александр Подголов: «Урут арыгыны утары охсуһууга судаарыстыбаннай структура баар этэ, 2012 сылтан суох буолбута.  Арыгыны иһиини сэрэтэр үлэниыытарга бырабыыталыстыбаҕа маннык структураны тэрийии олус наадалаах», - диэн санатта.

Төгүрүк остуол түмүгүнэн судаарыстыбаннай уонна муниципальнай былаас уорганнарыгар этиилэр ылылыннылар.

Ил Түмэн пресс-сулууспатын иһитиннэриититтэн суруйда Антонина НЕУСТРОЕВА

Хаартыскалар: Ил Түмэн саайтыттан