Уопсастыба

Ил Түмэн урбааҥҥа уонна туризмҥа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Алексей Корнилов кэпсэтиини саҕалыырыгар төгүрүк остуол Бэрэсидьиэн Владимир Путин былырыын Уһук Илиҥҥи экэниэмикэ пуорумугар Уһук Илиҥҥэ уонна Аартыкаҕа биисинэскэ преференциальнай (чэпчэтиллибит) эрэсиими олохтуур туһунан сорудаҕын толоруу чэрчитинэн оҥоһуллубут, 2027 сылтан олоххо киллэриллиэхтээх федеральнай сокуон барылыгар этиилэри киллэрэр соруктаах тэриллэрин эттэ.

Урбаан – олоҕу хамсатар

Сүрүн иһитиннэриини туризм, урбаан уонна эргиэн миниистирин бастакы солбуйааччы Максим Карбушев оҥордо. Өрөспүүбүлүкэҕэ 2021-2025 сс. дьоҕус урбаан субъектарын ахсаана 22,3 %-ынан элбээн, 46 158 буолбут. Бу эйгэҕэ барыта 148,5 тыһыынча киһи үлэлиир, ааспыт сылга 389,4 млрд солк харчы эргитиллибит.
– Аартыка улуустарыгар дьоҕус урбаанынан 8,5 тыһыынча киһи дьарыктанар, сыллааҕы эргиирдэрэ 12,9 млрд солк. Дьоҕус урбаан субъектарын ахсаана Анаабыр улууһугар 60,5 %-ынан, Аллайыахаҕа 40,7 %-ынан, Орто Халымаҕа 37,6 %-ынан тупсарыллыбыта ыраах хотугу улуустарга көдьүүстээх үлэ ыытылларын көрдөрөр, оттон Үөһээ Халымаҕа урукку көрдөрүү 2 %-ынан, Эбээн-Бытантайга 7,3 %-ынан эрэ эбиллибитэ толкуйдатар, – диэтэ дакылааччыт.
Аартыка улуустарыгар урбаанньыттар дьарыктанар сүрүн эйгэлэрэ эргиэн, тырааныспары өрөмүөннээһин, тиэйэр-таһар өҥө итиэннэ табаны иитии, балыктааһын буолар. Итинэн кинилэр ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутун хааччыйаллар, тыа сиригэр үлэ миэстэтин таһаараллар. Оттон Анаабыр, Булуҥ уонна Орто Халыма урбаанньыттара эргиэни таһынан, уу суолунан илдьиллэр таһаҕаһы харайыыга, нэһилиэктэргэ тиэрдиигэ үлэлииллэр эбит.
Улуустар дьаһалталара урбаанньыттарга муниципальнай дьиэни-уоту чэпчэтиллибит сыананан арендалыыллар, бүддьүөттэриттэн харчы көрөллөр. Холобур, 2025 сылга Абый улууһа 600 тыһ. солк., Анаабыр улууһа 17 мөл. солк. харчыны тыырбыттар. Улуустардааҕы «Мин биисинэһим» кииннэр сыл устата 766 киһи хабан, 101 дьаһалы тэрийбиттэр, 3,4 тыһыынча сүбэни оҥорбуттар, куурустарга 136 киһини үөрэппиттэр.
Урбааны сайыннарыы пуондата 2022–2025 сс. барыта 278 мөл солк суумалаах дьоҕус сойуому биэрбит, манна көхтөөхтүк Дьааҥы, Эдьигээн, Орто Халыма улуустара үлэлээбиттэр. Ол эрээри, үс сылга болдьохтоон, саамай элбээбитэ 5 мөл. солк. харчыны иэс биэрии Аартыка уратыларын, сибээс мөлтөҕүн, суол-иис дьыл кэмиттэн тутулуктанарын учуоттаабат буолан, урбаанньыттар инвестбырайыактарга үлэлииллэригэр уустуктары көрсөллөр. Мэктиэлиир пуонда былырыын Орто Халымаҕа, Аллайыахаҕа уонна Өлөөҥҥө үс бырайыагы олоххо киллэрэргэ 35 мөл. солк. харчыны хааччыйан, 12,5 мөл солк. суумалаах эбии мэктиэлээһини оҥорбут.
Туризм кыралаан кэҥиир, барыта 28 маршрутунан аҕыс туроператор үлэлиир. Былырыын 15 тыһыынча турист сылдьыбыт. Кластерга киирбит «Оймякон – Полюс холода», «Российский Север Арктики» маршруттарынан маастар-былааннар «Туризм РФ» корпорацияны кытары оҥоһуллубут. «Туризм уонна ыалдьытымсах буолуу» национальнай бырайыагынан, инфраструктураны сайыннарыыга 2024 с. – 25 мөл., 2025 с. — 35,3 мөл. солк. субсидия көрүллэн, сороҕо Аартыка урбаанньыттарыгар тиэрдиллибит.
Урбаанньыттар эргитэр үптэрэ кырыымчык уонна барыһы ылбат буоланнар, социальнай суолталаах табаары тиэйиигэ-таһыыга интэриэстэрэ суох. Аны интэриниэт мөлтөх сиригэр «Честный знак» маркировканан үлэлиир ыарахан. Оптоволоконнай интэриниэт үс эрэ улууска баар, атыттарга «Аартыка Синергията» бырайыагынан, 2026-2030 сс. холбоноро былааннанар эбит.

Соҕотуопка тиһигэ тэриллиэхтээх

Аартыканы сайыннарыы уонна хотугу норуоттар дьыалаларын министиэристибэтин үлэтин туһунан миниистир э.т. Сергей Неустроев иһитиннэрдэ. Аартыканы сайыннарыы стратегическай соруктарын толоруу чэрчитинэн, ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутун хааччыйар, олохтоох табаары оҥорооччулары өйүүр уонна олох-дьаһах хаачыстыбатын тупсарар туһуттан министиэристибэ «Аартыкатааҕы эргиэн-логистика хампаанньата» аахсыйалаах уопсастыба үлэтин сүрүннүүр.
Бу хампаанньа киинтэн ыраах, мөлтөх суоллаах-иистээх 241 нэһилиэнньэлээх пууҥҥа аһылык табаарын тиэрдэр. Онуоха «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Аартыкатаҕы түбэтин сайыннарыы уонна төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттары өйөөһүн» судаарыстыбаннай бырагыраама чэрчитинэн, сыллата субсидия көрүллэр. 2026 сылга 805,22 мөл. солк., ол иһигэр 770 мөл. солк. социальнай суолталаах аһылык табаарын атыылаһарга, тиэрдэргэ, 35 мөл солк. олохтоох бородууксуйаны, аһы, сиэмэни тиэрдэргэ көрүллүбүт. Быйыл 4 618 туонна табаары, ол иһигэр 3 637 туонна социальнай суолталаах аһылык табаарын, 980 туонна кэҥэтиллибит ассортименнаах социальнай суолталаах аһылык табаарын тиэрдэр сорук турар.
– Госдуума дьокутаата Галина Данчикова салайар оробуочай бөлөҕө чинчийии түмүгүнэн, «Аартыкатааҕы эргиэн-логистика хампаанньата» АУо илдьэр табаара РФ Доруобуйатын министиэристибэтин сүбэтинэн олохтоммут аһылык нуорматын 10,7 %-ын эрэ хааччыйарын быһаарда. Бу улуустарга аһы-үөлү сүрүннээн урбаанньыттар тиэрдэллэр, оттон «Аартыкатааҕы эргиэн-логистика хампаанньата» боччумнаах социальнай соругу, аһылык сүрүн табаара быстыбакка баар буоларын, толорор, – диэтэ Сергей Неустроев.
Биллэрин курдук, 2022 сылтан саҕалаан Аартыка улуустарыгар 13 эргиэн-логистика кииннэрэ (ЭЛК) тутуллубуттара. Арассыыйа төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах омуктарын хаһаайыстыбаннай дьарыктарын өйүүр федеральнай бырагыраама чэрчитинэн, кэлэр өтүгэр ЭЛК-лар истэринэн тутар пууннар үлэлээн, олохтоох бородууксуйаны (эти, балыгы, сир аһын) соҕотуопкалыыр тиһиги тэрийиэхтээхтэр.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтин Аартыкатаҕы түбэтин сайыннарыы уонна төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттары өйөһүн» судаарыстыбаннай бырагыраама чэрчитинэн, 2022--2025 сс. килиэби астааһын ороскуотун сороҕун толуйууга 18 мөл. солк. субсидия көрүллүбүт.
– Саҥа сокуон барылыгар манныгы этиэххэ сөп. Аартыка түбэтин резиденнэрэ Хотугу собуос чэпчэтиилэринэн туһаныахтаахтар, ким төһө таһаҕаһы төһө ыраах илдьэриттэн, атыннык эттэххэ, тиэйии ороскуотун ааҕан туран, таһаҕас бүтэһиктээх сыанатынан тутулуктанан. Онуоха болҕомто инвестбырайыактарга сыһыаннаах тутуу матырайаалларыгар, Хотугу собуос бастакы категориялах таһаҕастарыгар ууруллуохтаах. Ону таһынан, РФ Аартыкатааҕы түбэтигэр регистрацияламмыт, онно үлэлиир дьоҕус урбаан субъектара нолуок судургутуллубут ньыматын туһаналларыгар эбиллибит сыана нолуогуттан босхолуурга сыллааҕы дохуот боруогун 60 мөл. солкуобайынан хаалларыахха наада, – диэтэ.

Боччумнаах этиилэр

Норуот дьокутааттара дакылааччыттарга чопчулуур ыйытыылары биэрдилэр. кэккэ этиилэри киллэрдилэр. Сергей Сивцев Аартыка урбаанньыттарын гранынан өйөөһүн тоҕо суоҕун туһунан билиэн баҕарбытыгар, кинилэргэ көмөнү Урбааны сайыннарыы пуондата дьоҕус үбүлээһин, Мэктиэлиир пуонда кэммиэрчэскэй бааннарга мэктиэлээһин быһыытынан оҥороллоро быһаарылынна.
Андрей Находкин уонна Алена Атласова болҕомтону аһылык уонна күннэтэ туттар табаардар сыаналарыгар туһаайдылар, сыанаҕа мониторг оҥорорго сүбэлээтилэр.
Александр Сусоев «Аартыкатааҕы эргиэн-логистика хампаанньата» АУо сыана үрдээһинин бохсорго уонна ыраах нэһилиэктэри аһынан-үөлүнэн хааччыйар урбаанньыттары өйүүргэ ананан тэриллибитин санатта. Билигин хампаанньа кирэдьиитин кыайан төлөөбөккө, иэскэ-күүскэ баайыллан, илдьэр табаарын көрүҥэ биллэрдик аҕыйаабытын бэлиэтээтэ.
Афанасий Владимиров үгүс урбаанньыт таһаҕаһын, холобур, балыгын, атаарар докумуонун сыыһа толорон, табаарын былдьатарын, улахан ыстараапка түбэһэрин этэн туран, бу хайысханан үөрэтэр-сырдатар үлэ ыытылларын ирдээтэ.

Хаартыска: Василий Кононов.