Уопсастыба

Таастаахха – «Амикан» комплекс

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников салайааччылаах Олоҥхо ыһыаҕын тэрийэр кэмитиэтэ тустаах хайысхаларынан 16 хамыыһыйаҕа арахсан, Ыһыаҕы дьоһуннук тэрийэр туһугар оройуон олохтоохторун түмэн, үлэлии-хамсыы сылдьар.

Куорат таһыгар баар 10 гектар иэннээх, Таастаах диэн учаастакка «Амикан» этнокултуура комплекса тутуллар. Саас ол учаастак маһа кэрдиллэн, ыраастанан, билигин эбийиэктэри тутуу ыытыллар. Территорияны кэлим сайыннарыы бырагырааматынан, этнокултуура комплекса кэлэр өттүгэр Тиэхиньикэ пааркатын уонна «Горизонт» хайа хайыһарын баазатын кытары холбоһон, «Амикан» успуорт уонна сынньалаҥ паарката буолуохтаах. Оройуон биир кэрэ-бэлиэ миэстэтин быһыытынан туристическай маршрукка киллэриллиэхтээх.

Олоҥхо ыһыаҕын кэнсиэпсийэтэ «Ытык хайалар туралларын тухары, аан дойду тутааҕа тулхадыйбат» диэн луоһунунан салайтарыллар. Тоҕо диэтэххэ, Нерюнгри түбэтэ хайалаах дойду, чароит, дианит уонна «саха изумруда» дэнэр хромдиопсид курдук сэдэх таастар манна эрэ хостоноллор.

Ыһыах логотиба эмиэ тааһы кытта ситимнэннэ. Сэттэ таас оройуон сэттэ нэһилиэнньэлээх пууннара: Чульман – хайа хурустаала, Серебрянай Бор – мыраамар, Беркакит – гранит, Хани – чароит, Золотинка – нефрит, дианит, эбэҥки национальный нэһилиэгэ Иенгра – хромдиопсид, Нерюнгри куорат -- таас чох. Оттон сэттэ өҥ – Саха Сиригэр олорор төрүт олохтоох сэттэ норуот (саха, нуучча, эбэҥки, эбээн, юкагир, долгаан, чукча) сомоҕолоһууларын көрдөрөллөр.

Ыһыах уратылара

Бырамыысыланнас уонна ону кытары ситимнээх эйгэ сайдыбыт түбэтэ буолан, Нерюнрги оройуонугар сүүстэн тахса араас омук дьоно биир иллээх кэргэн буолан олохсуйан олороллор. Быйылгы Олоҥхо ыһыаҕар дьэ ити ураты туспа тыыны, ньэгири биэриэҕэ.

Иккиһинэн, оройуон төрүт олохтоох омуктарын, эбэҥкилэр, култуураларыгар, сиэрдэригэр-туомнарыгар биллэн турар, улахан болҕомто ууруллар. Быйыл Нерюнгри куорат өрөгөйдөөх сыла, куорат олохтоммута 50 сыла бэлиэтэнэр. Бу – эдэр ыччат туппут куората, ол эмиэ биир туспа ураты.Саха Сирин соҕурууҥҥу түбэтин сайыннарыыга, бу куораты олохтуурга үтүмэн үлэни ыыппыт өрөспүүбүлүкэ салайааччыта, 1965–1982 сс. баартыйа обкуомун бастакы сэкирэтээрэ Гавриил Чиряев быйыл саас 100 сылын туолла, ол хайаан да ахтыллан ааһыахтаах. Кыайыы 80 сыла эмиэ биир улахан, бэлиэ тэрээһин, бу эмиэ Ыһыахха туспа түгэн буолан киириэхтээх. Олоҥхо ыһыаҕын кэнсиэпсийэтэ, логотиба итиэннэ сценарийа итини барытын учуоттаан оҥоһулунна.

Өйдөтөр-сырдатар үлэ

Олоҥхо ыһыаҕа ыытылларын туһунан оройуон дьаһалтата нэһилиэнньэҕэ эрдэттэн биллэрэн, бу тэрээһин ыытыллар сыалын-соругун туһунан сырдатар үлэни өссө 2024 сыл сааһыттан саҕалаабыта.

– Олоҥхо ыһыаҕа диэн дьиҥнээх норуот бырааһынньыга, хас да үйэ устатыгар түмүллүбүт, чочуллубут ураты нэһилиэстибэ, өбүгэ үгэһигэр ытыктабыл итиэннэ саха култууратын, героическай эпоһын харыстааһыҥҥа сыаната биллибэт кылаат буолар. Биһиги Нерюнгрибытыгар ыытыллар өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕа ону тутуһуо уонна ыалдьытымсах буолуу үтүө холобурун көрдөрүө, элбэх араас омук дьонун доҕордоһууларын, култууралар хардарыта сибээстэрин бөҕөргөтүө, чиҥэтиэ диэн эрэнэбин, – диэн баһылыкпыт Роман Щегельняк эппитэ.

Онон, бастатан туран, нууччалыы тыыннаах Нерюнгри куорат сүүс араас омуктан турар нэһилиэнньэтигэр Олоҥхо ыһыаҕа диэн тугун, кини суолтатын билиһиннэрэр үлэҕэ туруммуппут. Култуура уонна үөрэх салаатын үлэһиттэригэр анаан саха оһуокайыгар уонна Нерюнгри сирин төрүт олохтоох омуктарын (эбэҥкилэр) үҥкүүлэригэр аналлаах сэминээри ыыппыппыт. Уһуйааннар иитээччилэрэ кырачаан иитиллээччилэргэ, учууталлар оскуола үөрэнээччилэригэр, култуура дьиэлэрин үлэһиттэрэ нэһилиэнньэҕэ Саха Сирин төрүт олохтоох омуктарын култуураларын, ол иһигэр ыһыах туһунан табатык сырдаталларыгар араас методическай матырыйааллары төһө кыайарбытынан-сатыырбытынан хааччыйбыппыт.

Былырыын оройуон ыһыаҕар элбэх саҥа сүүрээннэри киллэрэн, ыһыаҕы арыйыы сиэрин-туомун байытан оҥорбуппут уонна ааспыт өттүгэр ыытылла илик дьаһаллары (тимир ууһун маастар-кылааһын, «Боотур оонньууларын») тэрийбиппит. Ону оройуон олохтоохторо бэркэ кэрэхсээбиттэрэ. Ол кэрэхсэбили кэҕиннэрбэккэ, киин бибилэтиэкэҕэ «Олоҥхо дойдутугар алыптаах айан» диэн бырайыагынан сайын устатыгар Оҕо сынньанар лааҕырдарын иитиллээчилэригэр саха олоҥхотун уонна эбэҥкилэр эпостарын, үгэстэрин тустарынан бэсиэдэлэри оҥорбуппут, кинигэлэр, уус-уран оҥоһуктар быыстапкаларын тэрийбиппит. Кыһын устатыгар нэһилиэнньэ бары араҥатыгар анааммыт олоҥхону сырдатар лекторийдары үлэлэттибит, маастардары ыҥыраммыт, элбэх араас дьарыктары ыыттыбыт, маастар-кылаастары тэрийдибит.

Туһалаах кэмпириэнсийэ

Олунньу 5-7 күннэригэр оройуоҥҥа хаһан да буолбатах элбэх кыттааччылаах тэрээһин, «Олоҥхо ыһыаҕа: эпостан -- култууралар алтыһыыларыгар» диэн кэмпириэнсийэ ыытыллыбыта. Дьокуускайтан уонна 17 улуустан 2298 киһи, ону таһынан Москубаттан, Санкт Петербуртан, Казаньтан, Уфаттан, Хайалаах Алтаайтан учуонайдар, культурологтар кэлбиттэрэ.

Ил Түмэн вице-спикерэ, Олоҥхо иккис 10 сылын тэрийэн ыытар хамыыһыйа салайааччыта Александр Жирков боччумнаах этиини оҥорбута, Саха Сирин төрүт олохтоох омуктарын үгэстэрин туһунан кэпсээбитэ, Олоҥхо ыһыаҕа Нерюнгрига олорор бары омуктары сомоҕолуур аналлааҕын чорботон, болҕомтону духуобунаска, норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа, патриотизмҥа уурарга эппитэ. Ыһыах кэнниттэн оройуон дьонугар-сэргэтигэр өрөспүүбүлүкэ төрүт олохтоох омуктарын култуурунай, духуобунай нэһилиэстибэлэрин туһунан үчүгэй өйдөбүл хааларын ситиһэр соругу туруорбута. Култуура министиэристибэтин, Олоҥхо тыйаатырын уонна ааспыт сылларга Олоҥхо ыһыаҕын ыспыт улуустар бэрэстэбиитэллэрэ элбэҕи сүбэлээбиттэрэ-амалаабыттара. Оттон маастардар олоҥхоҕо, оһуокайга, хомуска, успуорт төрүт көрүҥнэригэр, сувенирдарга, национальнай таҥаска-сапка, төрүт аска-үөлгэ маастар-кылаастары ыыппыттара. Атын эрэгийиэннэр бэрэстэбиитэллэрэ Нерюнгрига олорор биир дойдулаахтарын кытары көрсөн, Ыһыахха тугунан кыттыахтарын сөбүн туһунан сүбэлэспиттэрэ.

Ыалдьыттары күүтэбит

Билигин Ыһыах эбийиэктэрэ тутулла тураллар. Үлэ кэлэктииптэрэ национальнай көстүүмнэри тигэллэр, сиэргэ-туомҥа туһаныллар тэриллэри оҥороллор, декорациялары, бутафориялары бэлэмнииллэр. Ону кытары кэлэр дьону хонноруу, аһатыы боппуруостара, массыыналары туруорар сирдэр быһаарыллаллар. Култуурунай тэрээһиннэргэ кыттар дьоннор уонна түһүлгэҕэ үлэлиир волонтердар хамаандалара хомуллар. Ити курдук, бэлэмнэнии үлэтэ былаан быһыытынан бара турар.

Барыллаан ааҕыынан, Олоҥхо ыһыаҕар 10-15 тыһыынча киһи кэлэрэ күүтүллэр. Күн бүгүҥҥү туругунан, 25 улуус дэлэгээссийэлэрэ кэлэллэрин биллэдилэр. Ыһыаҕы арыйыы, сабыы тэрээһинигэр, сиэригэр-туомугар 1,5 тыһ киһи, ол иһигэр 250 артыыс, судаарыстыбаннай тыйаатырдар уонна уус-уран самодеятельность кэлэктииптэрэ, кыттыахтара. Тоҕус хайысханан 47 араас куонкурус ыытыллыаҕа. Бэс ыйын 24 күнүттэн Ыһыах култуурунай чааһыгар бэлэмнэнии саҕаланыахтаах.

Биллэн манна биһиэхэ Олоҥхо үнүстүүтэ (салайааччы Руслан Анисимов), Олоҥхо ассоциацията (салайааччы Февронья Шишигина), Олоҥхо тыйаатыра (салайааччы Майя Амбросьева) күүс-көмө, сүбэ-ама буолаллар, хаста да кэлэн бардылар. Ону таһынан ааспыт Олоҥхо ыһыаҕын ыыппыт Амма улууһун уонна Нерюнгрины кытары 1980-с сс. шефтэһэр чурапчыларбыт көмөлөһөллөр.

Варвара КОРЯКИНА,  култуура салалтатын сүрүн исписэлииһэ, тэрийэр кэмитиэт чилиэнэ.

Хаартыскалары ааптар ыытта