Уопсастыба

От ыйын ортото төрүт дойдубар, Тааттам сиригэр уһун унньуктаах ардах кэннэ Аламай Маҥан Күн күлүбүрүү оонньоото. Маннык үтүө күн Баайаҕа томторугар турар Туос Моҕол Ураһаҕа кийиит кыыһы көрсөр уруу сиэрэ-туома ыытылынна. Ол курдук, Баайаҕаттан силис-мутук тардан киэн сирдэринэн тэнийбит, ыраах сирдэринэн тарҕаммыт түҥ былыргы Сэлэкэй аҕатын ууһуттан төрүттээх Леонид уол уонна Дьокуускай Хатаһыттан, «хатыҥнардаах, чараҥнардаах, хампа солко алаастардаах, оттуун-мастыын нарын-намчы» Чурапчыттан тардыылаах Татьяна кыыс урууларын алгыһа түһэрилиннэ.

Сиэри-туому толоруу

Алгыс сиэрэ-туома «Мандар Уус» этнокомплекс түмэлигэр турар Моҕол Ураһа тэлгэһэтиттэн саҕаланна. Маныаха, сайыҥҥылыы ыраас саймаархай күн, муннуга саба биэрэр охсуллубут от сыта, хараҕы сымнатар саламанан киэргэтиллибит түһүлгэ, кырыымпа лыҥкынас тыаһынан, хомус хоҥкунуур дорҕоонунан тыыннаах доҕуһуол кэлбит ыалдьыттары төрүт эйгэ ураты тыыныгар киллэрдэ.

Сахалыы таҥастаах ыҥырыллыбыт ыалдьыттар алгысчыт Б.Ф. Неустроев-Мандар Уус аас тэллэхтээх талах олоппоско олорбутун көрөн, күө-дьаа буолан, алгыс түһэр сирин диэки аргыый тоҕуоруһа муһуннулар. Күтүөт уол дьонун-сэргэтин кытта ураһа таһыгар аналлааҕын кэтэһэн турда.

Онтон бу кэмҥэ аттынааҕы балаҕаҥҥа кийиит кыыс ийэтэ уонна эдэркээн кыргыттар кийиити таҥыннардылар, симэҕинэн симээтилэр.

Кийиити таҥыннарыы сиэрэ-туома бүппүтүн кэннэ, кыракый уолчаан чаҕаарбыт куолаһынан хаһыытаан кийиит иһэрин биллэрдэ. Сонно далбар хотуттар ыраастааһын сиэрин-туомун толордулар. Ол курдук, тоҕус сиринэн түптэ уматан сири-уоту ыраастаатылар. Тэлгэһэни биир гына унаарыйа устубут түптэ буруотун сыта саха барахсан сүрэҕин-быарын ортотунан киирдэ.

Кийиити ураһа аттыгар төрөппүттэрэ, аймах-билэ дьонноро, итиэннэ сэттэ кыыс туос оҥоһуктардаах ситиинэн күрүөлүү күөйэ тутан арыаллаан аҕаллылар. Кыргыттар ситиини күрүөҕэ ыйаатылар. Манна уруу ыалдьыттара, үтүө санааларын санаан туран салама быатын ииллилэр.

Күтүөт уол утары тахсан сүрэҕинэн сөбүлээн, хараҕынан хайҕаан талан ылбыт аналлааҕын көрүстэ. Кыыс уол тута сылдьар кымньыытыттан сиэттиһэрдии тутуста. Кинилэр маннык тутуспутунан олох устун бииргэ айанныахтара турдаҕа.

Түсчүт кийиит дьонугар утары тахсан нөрүөн нөргүйдэ. Кийиит дьоно эҕэрдэнэн хардардылар, чороонноох кымыһынан айах туттулар.

Дьэ, ол кэннэ Мандар Уус Аал уоту аһатан Алгыс сиэрин-туомун ыытта. Уоллаах кыыс, уруу ыалдьыттара илиилэрин илин халлаан диэки уунан, иһийэн туран алгыһы иҥэрилиннилэр. Алгыс тыыннаах дорҕоонунан, тойугунан доҕуһуолланна. Былыр эдэрдэри холуннарыыттан, туох баар куһаҕантан ыраастаан туоһу уматан буруолаталлара. Бу сиэринэн, далбар хотуттар, кыталык кыргыттар эдэрдэр киириэхтээх ураһаларын ыраастыыр сиэри-туому толордулар. Дьахталлар кытыйаларга туоһу уматан буруо таһаардылар уонна күн эргииринэн ураһаны тас өттүнэн эргийдилэр, итиэннэ кытыйаларын ураһа иннигэр турар кыргыттарга туттардылар. Кыргыттар ураһа иһин буруолатан ыраастаатылар.

Моҕол Ураһа аана аһылынна. Ураһаҕа бастакынан, аан боруогар хатыҥ лабаатын ууран, алгысчыт киирдэ. Кини кэнниттэн эдэрдэр киирдилэр уонна ураһаны хаҥас өттүнэн эргийэн хаппахчы таһыгар тиийэн турдулар. Ураһа уҥа өттүгэр эр дьон, хаҥас өттүгэр дьахталлар олордулар. Мандар Уус эдэрдэргэ кэс тылын тиэртэ.

Ол кэннэ күтүөт уол ийэтэ эдэрдэри матаарчах иһиккэ кутуллубут сүрэхтээх быарынан күндүлээтэ уонна: «Саханы элбэтэ, урааҥхайы ууһата туруҥ!» - диэн алгыс тылларын эттэ.

Былыр сахалар халыымнарын сүөһүнэн, сылгынан биэрэллэрэ. Аныгы кэм сиэринэн, уоллаах кыыс төрөппүттэрэ бэйэ-бэйэлэригэр бэлиэ бэлэхтэри ууннулар. Күтүөт ийэтэ кийиитигэр маллаах иһити, онтон кийиит аҕата күтүөтүгэр саха быһаҕын бэлэхтээтилэр.

Түмүгэр сахалыы сиэринэн уохтаах кымыһынан, алгыстаах алаадьынан айах тутан ыалдьыттары күндүлээһин буолла. Манан уруу сиэрэ-туома түмүктэннэ.

Салгыы урууга кэлбит ыалдьыттар «Мандар Уус» этнокомплекс түмэлин көрдүлэр-иһиттилэр, Баайаҕа устуоруйатын билистилэр. Онтон киэһэ нэһилиэк ыһыаҕа ыытыллар Дэли кырдалыгар уруу аһылыга тардылынна.

Аныгы олох эйгэтигэр сөп түбэһиннэрэн

Моҕол ураһаҕа уруу сиэрин-туомун ыытыы барылын бэтэрээн учуутал, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, «Кырасдааныскай килбиэн» бэлиэ хаһаайына, Таатта улууһун уонна Баайаҕа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Маргарита Романовна Егорова суруйда.

Кини маннык кэпсиир:

-- Борис Федорович биир саамай улахан баҕа санаатынан Туос Моҕол Ураһаҕа эдэр ыаллар кэс тылы истиэхтээхтэр, алгыһы ылыахтаахтар диэн. Моҕол ураһа үлэҕэ киириэҕиттэн хас да ыал алгыстаннылар.

Бу сиэр-туом барылын сүрүннээн олоҥхоҕо сигэнэн оҥорбутум. Ону сэргэ В.Л. Серошевскай, К.Д. Уткин-Нүһүлгэн суруйууларыгар олоҕурбутум, о.д.а. дьон санааларын истэн, национальнай култуураны үөрэппит киһи быһыытынан, билэ-көрө сатаабытым.

Уруу сиэрэ-туома былыр-былыргыттан баар. Ол гынан баран, биһиги бэйэбит олохтоох усулуобуйабытыгар, аныгы олох эйгэтигэр сөп түбэһиннэрэн сиэр-туом ыытыллыытын суруйбутум. Тоҕо диэтэххэ, холобура, адьас былыргынан кийиит атынан сүктэн киириэхтээх, бары аймахтара эмиэ аты миинэн кэлиэхтээхтэр. Ол билигин кыаллыбат буоллаҕа.

Бастакынан, туох барыта ыраастаныыттан саҕаланар, онон ыраастаныы сиэрэ-туома киирдэ. Борис Федорович «күрүө» диэн өйдөбүлүнэн кийиити куһаҕан тыынтан туос оҥоһуктардаах ситиинэн күрүөлээн уолга туттарыы, ол ситиигэ урууга кэлбит дьон баҕа санааларын санаан тураннар салама ыйааһыннара киирдэ. Ыраастааһын сиэрэ-туома айыылар кэлэллэригэр суолу аһар диэн өйдөбүллээх. Ол курдук, тоҕус сиргэ түптэ уматан Аан Ийэ дойдубутун ыраастыыбыт. Ураһаҕа киириигэ ураһаны тас өттүттэн далбар хотуттар, ис өттүн кыргыттар буруонан ыраастаныллар. Аан Алахчын Хотунтан көҥүл ылан хатыҥ лабаатын ураһа боруогар туора ууруллар. Ол эрэ кэннэ уоллаах кыыс ураһаҕа киирэннэр, Мандар Уус кэс тылын истэннэр өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэринэллэр.

Инникитин бу сиэри-туому өссө сайыннарыахха наада. Тоҕо диэтэххэ, эдэр дьон саха сиэринэн алгыс ылаллара кинилэр олохторугар улахан тирэх-көмө буолуо этэ. Этэргэ дылы, олох олоруу диэн көнө хонууну туорааһын буолбатах, онон олох оҥостор кэс тыл суолтатын эдэрдэр сааһыран истэхтэрин аайы өссө дириҥник өйдөөн иһиэхтэрэ дии саныыбын. Мандар Уус хас биирдии тыла көмүскэ тэҥнээх. Ону эдэр дьон бэйэлэрин өйдөрүгэр-санааларыгар илдьиритэн толкуйдууллара наада дии саныыбын.

***

Кэнники кэмҥэ сахалыы тыыннаах уруулар дьон сэҥээриитин ылар буоллулар. Бэл диэтэр, дойду килбэйэр киинигэр – Москубаҕа сахалыы уруу сиэрэ-туома ыытыллыбыта. Көстөөх сиртэн кыһаларын уота көстөр, уран тарбахтаах дьоннорунан аатырар, Туос Моҕол Ураһалаах Баайаҕа сиригэр инникитин да үгүс эдэр дьон аал уоту оттунар, алаһа дьиэни тэринэр кэрэ-бэлиэ күннэригэр сахалыы сиэринэн, Айыылартан алгыстанныннар, олохторун оҥостор кэс тылынан арчыланныннар.

Антонина НЕУСТРОЕВА

Хаартыскалар ааптар түһэриитигэр