Уопсастыба

Бу племенной хаhаайыстыбалар Арассыыйа судаарыстыбаннай племенной кэрискэтигэр киирэн, учуокка ылыллан тураллар. Биэстии сыл буола-буола,  племенной хаһаайыстыба буолар ыстаатыстарын саҥардан иһэллэр, ол эбэтэр Арассыыйа Федерациятын Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин иһинэн үлэлиир племенной сэбиэт хамыыhыйатын бэрэбиэркэтин ааhаннар, силиэксийэлиир-племенной үлэни ыытарга көҥүлү ылаллар.

Ынах сүөһүнү иитиигэ

Ааспыт 2024 сыл түмүгүнэн, ынах сүөһүнү иитиигэ идэтийэр племенной хаһаайыстыбалар хас ынахтарын ахсыттан ортотунан 3 064 киилэ үүтү ыабыттара, бу өрөспүүбүлүкэ орто көрдөрүүтүттэн 459 киилэнэн үрдүк. Ити иһигэр бастыҥ көрдөрүүлээх хаһаайыстыбалар: Хаҥалас улууһуттан «"Бөртө” сылгы собуота» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ 3 556 киилэ, Өлүөхүмэ улууһуттан «Өлүөхүмэ кыладабыайа» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ 3 522 киилэ үүтү биир ынахтан ыатылар.

Племенной үлэни түргэтэтэр биир сүрүн суолунан ынаҕы искусственнайдык буоhатыы буолар. Арассыыйа учуонайдара ааспыт үйэ 70-с сылларыгар аан дойдуга бастакынан атыыр оҕус сиэмэтин убаҕас азотка тоҥорон, өр сылларга уура сытан туттар ньыманы киллэрбиттэрэ. Былырыыҥҥы сыл түмүгүнэн, бас билии көрүҥүттэн тутулуга суох, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн барыта 27 843 ынах искусственнайдык сиэмэлэммитэ, ол эбэтэр, сиэмэлэнэр туруктаах ынах 49,1 %-а хабыллыбыта (суола-ииhэ суох нэhилиэктэртэн уратыларга). Ынаҕы искусственнайдык буоһатыыны тэрийиигэ эппиэттээх «Сахаагроплем» судаарыстыба бүддьүөтүн тэрилтэтэ быйыл 21 465 ынаҕы  искусственнай сиэмэлээһининэн хабар соруктаах үлэлии-хамсыы олорор.

Биир сүрүн кыhалҕанан племенной хаhаайыстыбалар ахсааннара аҕыйаҕа буолар. Ити аҕыс племенной хаһаайыстыбаҕа күн бүгүн 4 436 племенной ынах сүөhү баар, бу – өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн баар ынах сүөһү уопсай ахсаанын 2,9 %-а эрэ! Дьиҥинэн, табаарынай хаhаайыстыбалары үрдүк көрдөрүүлээх племенной ыччат сүөhүнэн хааччыйыыга бу көрдөрүү 10-12 % буолара ирдэнэр.

Хаһаайыстыбалар племенной ыстаатыhын кыайан ылбаттар. Бу биричиинэтэ биир: бытархай хаhаайыстыбалар астара-үөллэрэ кырыымчык, сүөһүлэрин сүрүннээн отунан эрэ аһаталлар, үүтү ыаһыннарын көрдөрүүтэ намыhах итиэннэ үлэ тиһигин сүрүннүүр анал үөрэхтээх селекционер-зоотехниктара суох. Дьэ бу кыhалҕа өтөрүнэн быhаарыллара уустук. Онон, билигин племенной хаhаайыстыбаларбытыгар (ахсыалар эрэ!) субан сүөhүнү иитэргэ анаан, сыллата иккилии хотону туттаран киллэрэрбит буоллар, кэлэр өттүгэр өрөспүүбүлүкэ хаһаайыстыбаларын үрдүк көрдөрүүлээх, талыллан ылыллыбыт племенной тыhаҕастарынан, тиҥэhэлэринэн толору хааччыйыахпытын сөп этэ. Оччотугар эрэ атын эрэгийиэннэртэн араас боруода сүөhүнү тиэйэн аҕалыынан үлүhүйүү, ону сатаан көрбөккө-истибэккэ, аһылыгын хааччыйбакка өлөрүү-сүтэрии тохтуоҕа.

Cылгы салаатыгар

Көрдөрүү эмиэ намыhах, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн баар сыспай сиэллээх 5 %-а эрэ племенной, быйылгы 2025 сыл саҥатынаҕы чахчынан, 8 688 племенной сылгылаахпыт. Кэнники сылларга племенной хаhаайыстыба ахсаана көҕүрээтэ. Ол курдук, «Чыаппара» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ (Чурапчы улууһа), «Кэскил» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ (Таатта улууһа) уонна «Тыымпы» тыа сирин кэпэрэтиибэ (Бүлүү улууһа) племенной ыстаатыстарын салгыыртан аккаастаннылар. Кинилэр племенной үлэ тэрээhинин ороскуота улаханыттан салыннылар, анал үөрэхтээх селекционер-зоотехниктары уонна племенной учуоту ыытар исписэлиистэри хамнастаан үлэлэтэллэрин ыарырҕаттылар.

Силиэксийэлиир-племенной үлэни илиини араарбакка, утумнаахтык ыыттахха эрэ, түмүктэр ситиhиллэллэр. Кэнники сылларга бу салааҕа племенной үлэ тэрээhинэ арыый үрдүк таhымҥа тахсыбытын туоhулаан, үс  хаhаайыстыба: И.Я. Строд аатынан хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ (Амма улууһа), «Хорообут» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ (Мэҥэ  Хаҥалас улууһа) уонна «Победа» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ (Таатта улууһа) 2022, 2023 сылларга племенной собуот ыстаатыhын ыланнар, Арассыыйа судаарыстыбаннай племенной кэрискэтигэр киллэрилиннилэр.

Племенной үлэҕэ өрөспүүбүлүкэтээҕи эспиэртиир хамыыhыйа бигэргэппит анал былаанын быhыытынан, 2020 сылтан саҕалаан, саха сылгытын Өлүөнэтээҕи уонна Мэгэдьэктээҕи боруодаларын тупсарыы үлэтэ   ыытыллар. Онуоха анаан, Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтин уонна Алтаай кыраайын племенной хаhаайыстыбаларыттан 9 атыыр (нуучча таһаҕасчыта уонна Орел сэлиигэ боруодалар) аҕалыллыбыттара. Бу үлэни М.Г. Сафронов аатынан Саха Сиринээҕи Тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр үнүстүүтүн учуонайдарын кытары «Сахаагроплем» судаарыстыба бүддьүөтүн тэрилтэтин Сэлиэксийэлиир киинин исписэлиистэрэ иилээн-саҕалаан, хонтуруоллаан тэрийэллэр.

Табаны иитиигэ

Биэс племенной хаhаайыстыбаҕа 19 256 племенной таба иитиллэн турар, ол эбэтэр, племенной таба ахсаана өрөспүүбүлүкэ уопсай табатын ахсаанын 11,8 %-ын ылар. Табаны иитии технологиятын быһыытынан, өрөспүүбүлүкэҕэ үрдүк көрдөрүүлээх племенной таба 15-20 %-ы ылар буоллаҕына, таба иитиитинэн дьарыктанар табаарынай хаhаайыстыбалары толору хааччыйар кыахтанабыт.

Плематыы мөлтөх

Бу үс сүрүн төрүт дьарыкпытыгар – ынах сүөһүнү, сылгыны уонна табаны   иитиигэ – племенной үлэ инники сайдыыта бастатан туран, табаарынай хаhаайыстыбалар орто сайдыыларыттан улахан тутулуктаах. Племенной хаhаайыстыбалар сүрүн сыаллара-соруктара племенной ыччат  сүөhүнү (хороҕор муостааҕы, сыспай сиэллээҕи, табаны) табаарынай хаhаайыстыбаларга уонна кэтэх ыалларга атыылаан, кинилэр бородууксуйаны ылыыларын таһымын тупсарыы буолар. Кэлиҥҥи сылларга бааһынайынан-чааһынайынан бытарыйан олорор, дьоҕус кыамталаах хаhаайыстыбалар утары уунар үптэрэ суох буолан, племенной атыы төрүт мөлтөхтүк барар. Биллэн турар, бу анаан идэтийэн үлэлиир племенной хаhаайыстыбалар сайдыыларын харгыстыыр. Ол курдук, былырыыҥҥы 2024 сыл түмүгүнэн, племенной атыы бэрээдэгинэн 197 ынах сүөhү, 789 сылгы уонна 390 таба батарыллыбыта. Бу көрдөрүү 2023 сылга тэҥнээтэххэ, 1 462 төбөнөн аҕыйах.

Галина ОСИПОВА, Тыа хаhаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин Сүөһүнү иитиигэ, племенной дьыалаҕа, кэпэрээссийэҕэ уонна бааhынай хаhаайыстыбаларга департаменын салайааччытын солбуйааччы, биология билимин хандьыдаата.

Хаартыскалары ааптар хааччыйда.