Уопсастыба

Оскуолаҕа, анал орто үөрэххэ – босхо!
– Уһуйаантан саҕалаан, уопсай үөрэхтээһин орто оскуолатын 10-с уонна 11-с кылаастарыгар итиэннэ орто анал үөрэх кыһаларыгар үөрэтии барыта босхо. Төрөппүт эбэтэр кинини солбуйар киһи оҕотун 9-с кылааска диэри үөрэттэрэр быһаччы эбээһинэстээх. Оттон ситэтэ суох орто оскуоланы бүтэрбит оҕо салгыы ханна үөрэнэрин бэйэтэ талар кыахтаах: 10-с кылааска киирэрин эбэтэр идэтийбит орто үөрэх кыһатыгар үөрэнэ барарын. Онуоха уопсай үөрэхтээһин орто оскуолатыгар да, идэтийбит орто үөрэх кыһатыгар да үөрэтии босхо. Ону судаарыстыба Төрүт Сокуонунан мэктиэлиир. Оттон үрдүк үөрэххэ киирии эксээмэннэрин үчүгэйдик, үрдүк баалга туттарбыттар бүддьүөт миэстэтигэр, ол эбэтэр, босхо үөрэнэллэр. Билэргит курдук, бу тухары оннук үөрэнэн кэллибит, үөрэниэхпит да турдаҕа. Атыннык эттэххэ, үөрэхтээһин тиһигэр туох да уларыйбат, барыта оннунан хаалар.
Төрүт Сокуоҥҥа уларытыы Арассыыйа Федерациятын сокуонугар сөп түбэһиннэрэр сыалтан киллэриллэр. Онон, оскуола 10-с уонна 11-с кылаастарыгар үөрэнии төлөбүрдээх буолар үһү диэн токурутан этэр, дьону-сэргэни сымыйанан аймыыр-долгутар төрүт сатаммат.
Ил Дархан боломуочуйата күүһүрэр
– Өрөспүүбүлүкэ үрдүкү дуоһунастаах киһитин боломуочуйатыгар сыһыаннаах уларытыы киллэриллиэҕэ. Ил Дархан урут федеральнай, өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна муниципальнай былаас уорганнарын кытары «взаимодействует», ол эбэтэр «тэҥҥэ үлэлэһэр» эрэ эбит буоллаҕына, билигин кинилэри, холобур, Ис дьыала миниистирин биитэр Куттал суох буолуутун федеральнай сулууспатын дириэктэрин, кытары уопсай үлэни миэстэҕэ сүрүннүүр уонна тэрийэр бырааптанна. Итинэн өрөспүүбүлүкэ Баһылыгын боломуочуйата күүһүрэн биэрдэ.
Бу уларыйыылар өссө 2021 сыллаахха 414 №-дээх «Арассыыйа Федерациятын субъектарыгар аһаҕас былааһы тэрийии уопсай бириинсиптэрин туһунан» федеральнай сокуоҥҥа киллэриллибиттэрэ. Урукку өттүгэр федеральнай, өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна муниципальнай былаас уорганнара тус-туһунан сылдьыбыт, боломуочуйаны бэйэ-бэйэлэригэр бырахсыбыт буоллахтарына, билигин салайыы тиһигэ биир халыыпка киириэхтээх. Былаас эппиэтинэһэ күүһүрүөхтээх.
Күндү тааһы ким бас билэрий?
– Төрүт Сокуоҥҥа күндү металлар уонна күндү таастар тустарынан эмиэ бу 414-с сокуоҥҥа чопчу сурулла сылдьар итиэннэ олоххо киллэриллэн, үлэлии сылдьар нуорма киллэрилиннэ. Маны сорох дьон сыыһа өйдөөннөр: «Ил Дархаммыт мантан инньэ Судаарыстыба пуондатыгар баар көмүспүтүн уонна алмааспытын атыылаан байан баран, куотан хаалыан сөп», -- дэһэ сырыттылар. Оттон докумуоҥҥа «ону мэктиэлиир уонна харайар» диэн сурулла сылдьар эбээт. Ону таһынан, салгыы аахтахха, Ил Дархан күндү металлары уонна күндү таастары атыылыырыгар эбэтэр атыылаһарыгар төһө харчыны ороскуоттаабыта өрөспүүбүлүкэ Бүддьүөтүн сокуонунан бигэргэтиллэрин туһунан ыйылла сылдьар. Билэргит курдук, Бүддьүөт туһунан сокуону Ил Түмэн дьокутааттара сыллата ылыналлар, туох эмит түгэҥҥэ мунаахсыйыы үөскээтэ даҕаны, онно тустаах салайааччылары отчуоттаталлар, быһаартараллар. Онон билигин үп хамсааһына дьэҥкэ буолуоҕа, кытаанах хонтуруолга сылдьыаҕа.
Бу нуорма Төрүт Сокуоҥҥа «Ил Дархан боломуочуйата хайаан да Төрүт Сокуоҥҥа киириэхтээх» диэн ирдэбилинэн салайтаран киллэрилиннэ.
Эбээһинэһи быстах кэмҥэ толорооччу
– Быыбар сокуонун быһыытынан, үрдүкү дуоһунастаах сирэй, ол эбэтэр, Ил Дархан, боломуочуйата бүттэҕинэ, саҥа Ил Дархан талыллыар диэри быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан кими аныахха сөбүн Арассыыйа Бэрэсидьиэнигэр мэктиэлиир.
Ананан кэлбит Ил Дархан эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччу ааспыт өттүгэр өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын уонна Ил Түмэни ыһар, Төрүт Сокуоҥҥа уларытыы киллэрэр кыаҕа суох этэ. Билигин киирэр уларытыы киниэхэ бырабыыталыстыбаны уларытар боломуочуйаны биэрэр, саҥа киһи саҥалыы хамаандалаах буолуохтаах буоллаҕа. Бу уларытыы быстах кэмҥэ да буоллар, бүтүн эрэгийиэни салайар киһи көдьүүстээхтик үлэлииригэр туһуланар.
Олохтоох салайыныы боломуочуйалара
– Билигин үлэлии тутар Төрүт Сокуоммутугар олохтоох салайыныы икки таһымнаах: улуус уонна тыа сирин (куорат) поселениетын былааһа диэн. Кинилэр боломуочуйалара 100-с ыстатыйаҕа сурулла сылдьар. «Аһаҕас былаас кэлим тиһигэр олохтоох салайыныыны тэрийии уопсай бириинсиптэрин туһунан» 33 №-дээх федеральнай сокуон бастаан оҥоһулларыгар биир таһымнаах былаас тиһигэр туһуламмыт этэ. Ол «муниципальнай уокурук» диэн аатырыахтааҕа, онно улуус уонна тыа сирин (куорат) поселениетын боломуочуйалара холбуу угулла сылдьаллара. Дойду үрдүнэн ыытыллыбыт дьүүллэһии түмүгэр 17 субъект, ол иһигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, бэйэбит этиилэрбитин киллэрэммит, икки таһымнаах олохтоох салайыныы тиһигэр хаалар бырааптаммыппыт.
Ол гынан баран, саҥа сокуоҥҥа боломуочуйалар таһымнарынан тыырыллыбатахтар, ону таһынан, судаарыстыба боломуочуйата олохтоох салайыныы уорганыгар бэриллиэн да, бэриллимиэн да сөбүн туһунан этиллибит. Дьэ мантан сиэттэрэн, «сокуон уларыйдаҕын, боломуочуйабыт уларыйдаҕын ахсын Төрүт Сокуоммутун уларытарбыт табыллыбат», – диэн санааттан, сигэнэр нуорма (отсылочная норма) диэни оҥороммут, тустаах сокуон ыстатыйаларыгар уонна пууннарыгар тыыран биэрдибит. Инньэ гынан, судаарыстыба, улуус уонна нэһилиэк боломуочуйаларын чопчу ыйаммыт, Төрүт Сокуоҥҥа буолбакка, олохтоох салайыныы туһунан өрөспүүбүлүкэтээҕи сокуоҥҥа киллэрэн биэриэхпит.
Олохтоох салайыныы туһунан сокуон барылын сэтинньи бүтүүтүгэр бастакы ааҕыыга көрүөхпүт, онтон өрөспүүбүлүкэ бэрэстэбиитэллээх уорганнарын дьокутааттарын сийиэстэригэр дьүүллэһиэхпит, итиэннэ ахсынньы бүтүүтүгэр ылынаммыт, үүнэр 2026 сылга саҥа сокуоннаах киириэхпит. Оччотугар олохтоох салайыныы уорганнара 2027 сылга диэри бэйэлэрин Устааптарыгар тустаах уларытыылары киллэриэхтэрэ.
Быыбар
– Төрүт Сокуоҥҥа киирэр уларыйыылар быыбар чааһын тугун да таарыйбаттар. Быыбарга туох да уларыйыы буолбат, нэһилиэк, улуус уонна өрөспүүбүлүкэ дьокутааттарын итиэннэ Ил Дарханы талбыппыт курдук талыахпыт. Онтон улуустар баһылыктарын, мин тус бэйэм көрүүбүнэн, Ил Дархан киллэрбит кандидатуратыттан улуус дьокутааттара талыахтаахтар.
Үгүстэр мэлдьи Татарстааны хайгыыр, холобур туттар идэлээхтэр, мин ити эрэгийиэҥҥэ хас да төгүл сырыттым, былаастарын тиһигин балачча үөрэттим. Кинилэр баһылыктарын («раис» дэнэр) уонна Судаарыстыбаннай сэбиэт дьокутааттарын быыбардыыллар. Нэһилиэккэ 7 эбэтэр 10 дьокутааты талаллар, ол дьокутааттар бэйэлэрин истэриттэн биир киһини нэһилиэк баһылыгынан, биири оройуон сэбиэтин дьокутаатынан талаллар. Ити курдук хас нэһилиэк ахсыттан талыллыбыт оройуон сэбиэтин дьокутааттара оройуон баһылыгын эмиэ бэйэлэрин истэриттэн талаллар. Итинник систиэмэ кинилэргэ бастакы баһылыктара Ментимир Шаймиев саҕаттан киллэриллибит, онон үөрэммиттэр. Мин кинини кытары атах тэпсэн олорон кэпсэппиппэр: «Илиҥҥи омуктар этиһэн-охсуһан бараннар, хаһан да эйэлэспэттэр, ол иһин, итинник систиэмэни киллэрбитим», – диэбитэ. Оттон биһиэхэ маннык систиэмэ табыллыбат. Биһиги быыбардыыбыт.
Аһаҕас истиилэр
– Парламент диэн аһаҕас былаһаакка буолуохтаах. Онон, биһиэхэ аһаҕас истиилэр элбэхтэ уонна сааланы толору дьонноох ыытыллаллар. Ааспыт өттүгэр аракыата тобохторун, Уһук Илиҥҥи гектар, чөл олох уо.д.а. тустарынан истиилэр буолбуттара. Киирбит этии барыта боротокуолланар, видеоҕа уһуллар уонна үөрэтиигэ ылыллар.
Алтынньы 10 күнүгэр тэриллибит Төрүт Сокуоҥҥа уларытыылары киллэриигэ анаммыт аһаҕас истиигэ мин хомондьоруопкаҕа буоламмын, сылдьыбатым. Бу боппуруоһу биһиги алтынньы 23-24 күннэригэр пленарнай мунньахха эмиэ көрүөхпүт уонна үс ааҕыынан ылыныахпыт дии саныыбын.
Түмүккэ
Улуустартан араас ыйытыылардаах быһа сибээскэ тахсыбыт дьон Алексей Ильич лоп-бааччы тылынан биирдии ыстатыйаларынан быһааран биэрбитин астына истибиттэрин биллэрдилэр. Биэриини спикер маннык түмүктээтэ:
– Дьон-сэргэ мэлдьи ыйытар: тоҕо суолбут-ииспит мөлтөҕүй, тутуубут бытааный? Бу барыта сирбит иэниттэн тутулуктаах, ону ол диэбэккэбит, олохпутун-дьаһахпытын тупсаран иһиэхтээхпит. Онно тирэхпит – Төрүт Сокуоммут уонна таһаарыылаах үлэбит.