Уопсастыба

Кини Чурапчытааҕы педучилищены бүтэрэн, Кэбээйигэ учууталынан ананан баран иһэрэ. Балаҕан ыйын 1 күнүгэр кылаас аанын долгуйа аһарын оннугар, бэйэтэ тылланан, саллаат синиэлин кэтэн, адьырҕа өстөөҕү утары туруммута… Үөрэххэ баҕалаах буолан Аҕам Иван Николаевич Никонов 1913 с. кыһын Боотурускай улуус Хадаар нэһилиэгэр күн сирин көрбүт. Ийэтэ Мэлдьэхси, Кузьминнар кыыстара Екатерина Иннокентьевна, аҕам 1,5 саастааҕар олохтон туораабыт.

Аҕата Ньукулай оҕолорун иитээри, кыһыннары-сайыннары баайдарга үлэлээн муҥнанара. Кыра Уйбаанчыгы үксүн эдьиийэ Варвара, убайа Ньукаам көрөн-истэн, киһи-хара гыммыттар. Онон кини олох кыра сааһыттан ийэ таптала диэни билбэккэ улааппыт. Дьадаҥы дьон оҕото буолан, аҕам оскуола диэҥҥэ үөрэммэтэх. 1927 с. убайдарын кытта ликбиэскэ үөрэммит. Онтон икки сыл улахан дьону ааҕарга, суруйарга үөрэппит. 1930 с. Тыаһыыр аҕатын ууһун 15 ыала тэрийбит «Сырдык тардыы» табаарыстыбаҕа суотчутунан үлэлээбит. Үөрэххэ баҕалаах уол нэһилиэгин сэбиэтиттэн ыспараапка ылан, Дириҥ сэттэ кылаастаах оскуолатын үһүс кылааһыгар үөрэнэ киирбит. Салгыы Чурапчытааҕы педучилищеҕа үөрэммит. Училищены 1941 с., оруобуна сэрии саҕаланнаҕын күн, бэс ыйын 22 күнүгэр бүтэрбит.

Кырдьаҕас саллаат ахтыытыттан

-- 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр Чурапчытааҕы педучилищены бүтэрэн, ити күн выпускной биэчэрбит буолбута. Ити кэмҥэ Чурапчыга спартакиада буола турара. Биһиги волейболга күрэхтэһэ киирбиппит. Кэлбиппит, оонньуу уурайбыт. Милииссийэлэр дьону хомуйа, ыалларынан ыҥыртыы сылдьаллар. Онтон миитин оҥорон, райком сэкирэтээрэ Платонов сэрии буолбутун иһитиннэрдэ. Миитиҥҥэ хас да киһи тыл эппитэ. Училищебыт дириэктэрэ Потапов эмиэ тыл эттэ. Сүрдээх этиилэр буоллулар, оннооҕор сорохтор сэриигэ барарга тылланнылар… Нөҥүө күнүгэр бары дойдубутугар тарҕастыбыт... Мин дьиэбэр тахсан, аҕыйах хонукка сынньанан баран, Үөрэх наркомун бирикээһинэн, Кэбээйи оройуонугар учууталлыы бараары, Дьокуускайдыыр буоллум. Тиийээт, хаһыа да буолан, оччотооҕу комсомолец уолаттар, дохсун санаабытыгар, өстөөҕү сонно тута кум-хам тутаары, военкомакка тиийбиппит... Куораттан сэриигэ барбыппын, бэл, нэһилиэгим дьоно билбэккэ хаалбыттара…

1941 с. Чита куоракка Забайкальскай байыаннай уокурукка связистар батальоннарыгар кабельнай ротаҕа телефониһынан, рядовой саллаатынан 1942 сыл ыам ыйыгар диэри сулууспалаабытым. 1942 с. ыам ыйыгар Монгольскай норуодунай өрөспүүбүлүкэҕэ барар аармыйаны кытта ыыппыттара. Улан-Баторынан, Чайболсан куоратынан, ол таһынааҕы уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ нэлэмэн истиэпкэ – границаҕа – японецтары тоһуйар аармыйаҕа сулууспалаан, кытаанах байыаннай бэлэмнэниини ааспытым. 1943 сыл тохсунньуга арҕаа сэриилэһэр аармыйаҕа 300-кэ киһини талан, Курскай куоракка кимэн киирэн иһэр аармыйаҕа көмөҕө ыыппыттара. Онно хабыллан барсыбытым. Тиийэрбитин кытта, Курскай куораты босхолоһо бараҕыт диэн, массыыналарга олортулар да, Курскай диэки куугунатан кэбистилэр. Курскайга түүн хабыс-хараҥаҕа тиийдибит. Дьэ, доҕоор, тыас-уус, таах сир ньиргийэ олорор. Халлааҥҥа өстөөх сөмөлүөттэрэ быыстала суох көтөн кэлэн бомбалаан тиҥийэллэр, ол аайы үөһэттэн уот кутаа таҥнары саккырыыр, тула инчэҕэй эттээх тулуйбат ньиргиэрэ… Үөһэ тыас, аллара тыас. Бирээмэ сир дьигиһийэ олорор. Дьэ, бу аатырар Курскай-Орловскай уот тоҕой диэн кыырыктаах кыргыһыы этэ. «Сэриилэспэккэ, манна өстөөх бомбатыттан эрэ өлөр дьон буоллахпыт…» – дэһэбит. Онтон куоракка чугаһаан иһэн, бокуойа суох ытыалаабытынан, сэриилэспитинэн бардыбыт. Халлаан дьэҥкэччи сырдыыта Курскай куораппыт өстөөхтөн босхолонно. Ол аата мин Сталинграды босхолоспут Кыһыл Знамялаах 37-с гвардеейскай дивизия 109-с гвардеейскай полкатын ручной пулеметчига, станковай пулемекка 2-с нүөмэрдээх ытааччы гвардеец буолан, Курскай куораты ылсан, олунньу ый устата сэриилэстим. Онтон Орел куорат туһаайыытынан салгыы өстөөҕү эккирэтэр аармыйаҕа холбоотулар. Арҕаа диэки куотан иһэр өстөөҕү эккирэтэн, 20-чэ дэриэбинэни утум-ситим босхолотолоон, иннибит диэки тоҕо солоон баран истибит… Сэрии уотун ортотунан сылдьан, элбэх хаан тохтуутун, өлүүнү-сүтүүнү көрөн, сорох түбэлтэлэргэ күн туллуох, күҥэһэ быстыах түгэннэригэр да кииртэлээн ыларбыт… Үтүөкэннээх доҕоттору көмөр-харайар бокуойа суох буолан, хонууга, хаар үрдүгэр, хара суор аһылыгар хаалларан барыы, бааһырбыт табаарыстаргын уот буулдьа ортотуттан таһаарабын диэн, өстөөх буулдьатыттан өлө сыһыы… Барыта баара… 1943 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Орел куораты босхолуур кимэн киирии кыырыктаах кыргыһыытыгар хаҥас санным хаптаҕайын курдары ыттаран, ыараханнык бааһыран, сэрии хонуутуттан туораабытым.. Рязань, Магнитогорскай куораттар байыаннай госпиталларыгар биэс ый сытан, иккитэ эпэрээссийэлэнэн, эмтэнэн, ахтылҕаннаах дойдубар, дьоммор-сэргэбэр күһүн атырдьах ыйыгар тиийэн кэлбитим».

Олоҕун ыччаты иитиигэ анаабыта

Аҕам сэрииттэн кэлээт да, Дириҥ сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыта. Манна икки сыл үлэлээт, Хайахсыт начаалынай оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн анаммыта. Оройуоннаҕы үөрэх салаатыгар, райсэбиэккэ, райкуомҥа туруорсан, Хайахсыт оскуолатын сэттэ кылаастаах оҥотторбута. Манна үс сыл устата үлэлээбитин кэнниттэн, Чакыр начаалынай оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн анаабыттара. Чакырга 1948 сылтан оскуола, интэринээт сэбиэдиссэйинэн, кэлин аҕыс кылаастаах оскуолаҕа алын кылаас учууталынан бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри эҥкилэ суох үлэлээбитэ. Никоновтар педагогическай династияларын төрүттээбитэ. Билигин бу учуутал удьуор утума 27 чилиэннээх. Уопсай ыстааспыт – 706 сыл. Өссө да биир оччо эдэр дьон учуутал бочуоттаах идэтин талан, үлэлии-үөрэнэ сылдьаллар. Оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ, кийииттэрэ, күтүөттэрэ, аймах дьоно өрөспүүбүлүкэбит араас улуустарыгар кини иитэр-үөрэтэр үлэтин салгыыллар, сарсыҥҥы олохпут уйгутун уһансаллар.

Төрөппүттэрбит алгыстарынан

Чакыры иккис төрөөбүт дойду оҥостубута. Олоҕун аргыһа Парасковья Михайловнаны кэргэн ылан, 50-ча сыл устата ытык ыал дэтэн, дьоллоох олоҕу олорбуттара. Сэттэ оҕону улаатыннаран, ыал-күүс оҥортоон, 17 сиэн оҕону, сүүрбэттэн тахса хос сиэни көччөх гынан көтүппүттэрэ. – Киһи үлэттэн эрэ киһи буолар, дьоллонор, – диэн кинилэр мэлдьи этэллэрэ. Ол баҕалара туолан, кыргыттара Екатерина, Евдокия, Мария, уолаттара Сэмэн, Уйбаан, Николай, Михаил Никоновтар – үлэттэн илиилэрин араарбат дьон. Сатаабатахтара диэн суох, бары дьиэлээх-уоттаах ыал ийэлэрэ, аҕалара. Дьоммут саха киһитигэр үөрэх салгын курдук наадатын өйдөтөллөрө. Онуоха аҕабыт Иван Николаевич 50-ча сыл иитэр-үөрэтэр, салайар үлэҕэ үлэлээн, тус бэйэтинэн холобур буолбута. Сааһын тухары үлэҕэ эриллибит кырдьаҕас хомуньуус маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэ сэкирэтээринэн, норуодунай хонтуруол бэрэссэдээтэлинэн, сельсэбиэт сэкирэтээринэн, төрөппүт кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Сыралаах үлэтэ үгүс Бочуотунай грамотанан, Махтал суруктарынан бэлиэтэммитэ. Иэйиинэн илгийэр булумньу

Биһиги аҕабыт суруйбут хоһооннорун фроннааҕы кумааҕыларын хаалаабыт суумкатыттан булан олус үөрдүбүт. Кини хоһоону суруйарга педучилищеҕа үөрэнэ сылдьан холоммут. Эһээлэрин удьуордаан, сиэннэрэ Евгений Никонов «Айар тыл алыба», Константин Осипов «Таптыыр сахам тылынан» диэн хоһоон кинигэлээхтэр. Улуу сэрии ыар толоонуттан эргиллэн кэлэн, эйэлээх олоҕу тутуһууга үтүө суобастаахтык, бэриниилээхтик үлэлээбит аҕам А.Н. Никонов туһунан ахтыыбын кини бэйэтин хоһоонунан түмүктүүбүн:

Ийэ тыл илгэтин иҥэрбит,

Үөрэҕи, сайдыыны ылынар,

Үлэни үрдүккэ кынаттыыр

Үтүөкэн көлүөнэ үүнүөхтүн!

Екатерина Осипова, иитэр-үөрэтэр үлэ бэтэрээнэ.

Хаартысканы ааптар тиксэрдэ.