Уопсастыба

Хомсомуол путевкатынан

Аҕата Михаил Алексеевич Марков 1940 сыллаахха ыалдьан өлбүтэ. Икки кыра оҕолоох огдообо хаалбыт Екатерина Алексеевнаҕа кэргэнин бииргэ төрөөбүт быраата Бүөтүр көмөлөһөн, өйөбүл буолан, тугунан да кэмнэммэт үтүөнү оҥорсубута. Екатерина Алексеевна уонна Петр Алексеевич иккиэн саастарын тухары холкуоска ыанньыксытынан үлэлээбиттэрэ.
Мария сэттис кылааһы бүтэрдэҕин утаа хаһыаттарга ССКП Киин Кэмитиэтин эдэр ыччаттары тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлииргэ ыҥырыыта тахсыбыта. Хомсомуол кыысчаан ону ааҕан, сыта-тура толкуйдаан баран, ыанньыксыт буоларга бигэтик быһаарынан, хомсомуол маҥнайгы сүһүөх тэрилтэтигэр сайабылыанньа суруйан биэрбитэ. Онон,1956 сыл сайыныгар хомсомуол путевкатынан, холкуос «Көрдүгэн» диэн пиэрмэтигэр ыанньыксытынан ананан тахсыбыта.
Ол сыл кыстыкка киириигэ «Эрбэһэр» пиэрмэтигэр племенной ядро диэн тэриллэн, үүттээх ынахтары талан онно түмпүттэрэ. Онтон сыыйыллыбыт 14 ынаҕы холкуос салалтата Марияҕа туттарбыта. Эдэркээн Мария ньирэйдэри ийэлэриттэн арааран, ынаҕы туппаҕынан ыаһын көдьүүстээҕин дакаастаабыта. Манна киниэхэ холкуос бастыҥ ыанньыксыта Февронья Алексеевна Степанова сүбэ-ама буолбута. Хомсомуол кыыс сыл устата ити ынахтарын ахсыттан 830 киилэ үүтү ыыр эбэһээтэлистибэтин 960 киилэнэн толорбута. Бу оччолорго холкуос орто көрдөрүүтүттэн үрдүгэ.
Мария ийэтэ Екатерина Алексеевна бастыҥ ыанньыксыт этэ. 1955 сыл 11 ыйын түмүгүнэн, сыһыарыллыбыт ынаҕын ахсыттан 1 563 киилэ үүтү ыан, холкуоска үрдүк көрдөрүүлэммитэ. 1957 сыллаахха, Саха Сирэ Арассыыйа састаабыгар киирбитэ 325 уонна Өктөөп Өрөбөлүүссүйэтин 40 сылларын туолар үбүлүөйдэрин көрсө, Табаҕа бастыҥнара: ыанньыксыт Екатерина Маркова, тимир ууһа Петр Брызгалов, хонуу үлэһитэ Алексей Егоров Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуотунай Грамотатынан наҕараадаламмыттара. 1957 сыл түмүгүнэн, холкуоска Екатерина Алексеевна иккис, оттон кыыһа Мария төрдүс көрдөрүүлэммиттэрэ.
Мария уопутуран, идэтин ис дууһатыттан сөбүлээн үлэлээн, сыллата көрдөрүүтүн үрдэтэн испитэ, холкуос биир бастыҥ ыанньыксыта буолбута. 1962 сыллаахха «Коммунистическай үлэ ударнига», 1966 сыллаахха хомуньуус баартыйа чилиэнэ буолбута. 1968 сыыл түмүгүнэн ынаҕын ахсыттан 1 748 киилэ үүтү ыан, былаанын 105 % толорбута. Ити сыл 30 №-дээх Байкаловтааҕы быыбардыыр уокурукка оройуон сэбиэтин дьокутаатынан талыллыбыта. 1976 сыыллаахха ынаҕын ахсыттан 2 485 киилэ үүтү ыан, үс отделениелаах, биэс биригээдэлээх улахан сопхуоска бастаан, кырасдааныскай сэрии дьоруойа Карл Байкалов аатынан бириэмийэ лауреата буолбута.

Пиэрмэ ыстаарсайа, дьокутаат

Идэтин толору баһылаабыт, кэлэктиипкэ ытыктанар үлэһит быһыытынан сиэрдээхтик сыаналанан, Мария Михайловна 1976 сылтан «Лампа» пиэрмэтигэр ыстаарсай ыанньыксытынан анаммыта.
Ити сылтан сопхуоска племенной үлэ күүскэ ыытыллыбыта. «Ынах үүтэ тылыгар» диэн этиини итэҕэйэр уонна билэр буолан, пиэрмэ ыстаарсайа отделение салалтатыгар күүскэ туруорсан, сүөһү иҥэмтиэлээх эбии аһылыгы бэлэмнээһини күүһүрдүбүтэ. Онон, «АВМ-065» агрегат көмөтүнэн сибиэһэй күөх оту эрэ буолбакка, былаҕы, харыйа мутукчатын, соломону, хомуһу, күһүҥҥү ходуу отун кырбатан, эбии аһылыгы бэлэмнээһин үлэтэ кэҥэтиллибитэ. Күөх от кырбанан куурдуллубута дьүһүнүнэн уонна өҥүнэн киһи иһэр чэйигэр маарынныыра, арыый бөдөҥ эрэ буолара. Күөхтүү кырбаммыт, куурдуллубут от иҥэмтиэлээх эттиктэрин төрүт сүтэрбэт, 1 киилэтигэр каротина 120-200 миллиграмм буолар. Дьэ, маннык үчүгэй аһылыгы ньирэйдэр таныыларын көппөҥнөтөөт билэллэрэ уонна иҥсэлээхтик сиэбитинэн бараллара. Ол иһин, ньирэй, бороон көрөөччүлэр уонна ыанньыксыттар бу эбии аһылыгы олус сөбүлээбиттэрэ.
Мин сопхуоска сүрүн зоотехнигынан үлэлиир сылларбар сүөһү аһылыгын балаансатын оҥорорбор ньирэйгэ эрэ буолбакка, борооҥҥо, ыанар ынахха, атыыр оҕуска эбии аһылык нуорматын эмиэ көрөрүм. АВМ бородууксуйата (кырбаммыт от, мутукча) сүөһүгэ чахчы өлбөт мэҥэ кэриэтэ аһылык буоларын, онон быспакка бэлэмниир наадатын туһунан Мария Михайловна мунньахтарга мэлдьи этэрэ. Ол түмүгэр, сопхуос бары ыанар ынаҕар күҥҥэ 1 киилэ эбии аһылыгы хааччыйарбыт ситиһиллибитэ.

Икки кэлэктиип күрэхтэһиитэ

«Лампа» пиэрмэтин кэлэктиибэ сыллата көрдөрүүтүн тупсаран, ынах ахсыттан 2 000-тан тахса киилэ үүтү ыыр кирбиини ситиспитэ. 1977 сылтан саҕалаан Ленин аатынан сопхуос Чүүйэтээҕи отделениетын «Кэнчээри» пиэрмэтин кытары социалистическай куоталаһыы дуогабарын түһэрсэн үлэлээбитэ. Онон уонтан тахса сыл устатыгар икки пиэрмэ кэлэктииптэрэ хардарыта ыалдьыттаһан, уопут атастаһан үлэлээбиттэрэ.
Мин бастаан сүрүн зоотехнигынан, онтон сопхуос оробуочайдарын идэлээх сойууһун бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир сылларбар, «лампаларга» да, «кэнчээрилэргэ» да үгүстүк сылдьан, куоталаһыы түмүгүн таһаарсан турабын, көрсүһүүлэр чахчы олус сэргэхтик, тэрээһиннээхтик ыытыллаллара. Икки пиэрмэ кэлэктииптэрэ үлэҕэ эрэ буолбакка успуорка эмиэ күрэхтэһэллэрэ, аны кыттыһан, бэртээхэй кэнсиэри туруораллара. Мин онно сылдьан билбитим Мария Михайловна аһаҕас, күүстээх, ол эрээри, истиҥ-иһирэх куоластаах, киһи эрэ биһириир ырыаһытын, айылҕаттан бэриллибит талааннааҕын. Артыыс үөрэҕэр үөрэммитэ буоллар улахан ырыаһыт буолаар кыахтаах эбит ди санырым.
1978 сыл түмүгүнэн Мария Михайловна оройуон Бочуотун дуоскатыгар тахсыбыта, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Ити сыл Чэлгэннээххэ 16 ыанньыксыт үлэлиир саҥа хотоно тутуллан, «Лампа» хомсомуол ыччат пиэрмэтэ буолбута. Манна бэрт элбэх ыччат үрдүк көрдөрүүлээхтик үлэлээбиттэрэ, кинилэр истэригэр бааллара: Вера, Лиза, Мотя, Тома Бурнашевалар, Мария Михайловна төрөппүт кыргыттара Вера, Катя, Люба Сосиналар, Маша, Таня Ефимовалар, Настя, Таня Прохоровалар, Аня, Марина Санниковалар, Миша, Наташа Левиналар, Мария Петрова, Марина Васильева, Муся Бурнашева.
Мария Михайловна бииргэ төрөөбүт балта Александра Михайловна Хочо киһитигэр эргэ тахсан, онно олорон биэс оҕоломмута, бэйэтэ холкуоска ньирэй көрөөччүнэн, кэлин ыанньыксытынан үлэлээбитэ. Кэргэнэ олохтон туораабытын кэннэ, дойдутугар көһөн кэлэн, Табаҕа Чэлгэннээҕэр олохсуйбута. Пиэрмэҕэ ыанньыксыттаабыта. Александра Михайловна 1979 сыл түмүгүнэн, ынаҕын ахсыттан 2 544 киилэ үүтү ыабыта. Ити курдук үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэн, отуттан тахса сыл пиэрмэҕэ үлэлээбитэ.

Сулустаахтар хамсааһыннара

1980-с сс. сүөһүттэн ылыллар бородууксуйаны үрдэтии бэлиитикэтэ ыытыллыбыта. Оройуоҥҥа үүтү ыаһыҥҥа 2,5-3 тыһыынчалаахтар, ол эбэтэр «Сулустаахтар» хамсааһыннара диэн саҕаламмыта. Мария Сосина салайар пиэрмэтэ 1982 сыллаахха ынах ахсыттан 2 407 киилэни ыан, племенной пиэрмэлэр икки ардыларыгар үһүс, 1983 сыллаахха 2 631 киилэни ыан, иккис миэстэлэри ылары ситиспитэ. Мария Михайловна бэйэтэ 1981 с. -- 2 903, 1982 с. -- 3 144, 1983 с. -- 3 292, 1984 с. -- 3 229, 1985 с. -- 3 256 киилэ үүтү ыабыта, 1982 с. «Оройуон чөмпүйүөн ыанньыксыта» буолбута.
Бастыҥ ыанньыксыт үлэлиир К.К. Байкалов аатынан сопхуоһа 1981, 1982, 1984 сыллар түмүктэринэн ССКП Киин Кэмитиэтин, ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин, ЫБСЛКС Киин Кэмитиэтин көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамятын, 1983, 1989 сылларга РСФСР Миниистэрдэрин Сэбиэтин, ПСБСКС көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамяларын ылбыта. Маныаха «Лампа» пиэрмэ кэлэктиибэ, ыстаарсай ыанньыксыт М.М. Сосина киллэрбит кылааттара кырата суох.
Мария Михайловна 1986 с. техник-осеменатор идэтин баһылаабыта. Сэттэ сыл осеменаторынан үлэлээн баран, биэнсийэҕэ тахсыбыта. Чулуу ыанньыксыт, бастыҥ пиэрмэ салайааччытын өр сыллаах таһаарыылаах үлэтэ сыаналанан, 1983 с. «РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» буолбута, 1985 с. Норуоттар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыта. 1982, 1983 сс. Мэҥэ Хаҥалас оройуонун «Бочуотун дуоскатыгар» тахсыбыта, 1976, 1979, 1982, 1986 сыллар түмүктэринэн, Карл Байкалов аатынан бириэмийэ лауреата буолан, Украинанан, Чехословакиянан уонна Москуба, Ленинград куораттарынан дьаарбайан кэлбитэ. 1996 с. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бочуоттаах олохтооҕо буолбута.

Ытык ыал

Мария Михайловна 1955 с. Моорук Суолатын уола Иван Филиппович Сосинныын ыал буолбута. Мин Иван Филипповичтыын үлэбинэн элбэхтик алтыспытым. Кини бастаан холкуоска, онтон сопхуоска биригэдьииринэн, бэтэринээринэн ситиһиилээхтик үлэлээн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта. Төһө да «Тойон Уйбаан» диэн ааттаннар, дьоҥҥо-сэргэҕэ сымнаҕас сыһыаннааҕа, бэтэринээр быһыытынан үлэһит бэрдэ этэ.
Сосиннар аҕыс оҕону төрөтөн, көрөн-истэн улаатыннаран, үөрэттэрэн, ыал оҥортоон атахтарыгар туруорбуттара. Күн бүгүн 20 сиэн, 19 хос сиэн тапталлаах эбээлэрэ, эһээлэрэ буолаллар, онон Сосиннар удьуордара элбээтэ өссө элбиэ турдаҕа.
Кырдьаҕас Сосиннарга 2006 с. «Ытык ыал» аата иҥэриллибитэ, 2008 с. кинилэр ааттара «Золотые семьи Якутии» кинигэҕэ киирбитэ. Иван Филиппович 2019 с. олохтон туораабыта. Мария Михайловна барахсан, төһө да 90 сааһын аастар, билигин да таах олорбот. Таҥас кырадаһынынан көбүөр, тэллэх, олбох тигэн, оҕолорун, аймахтарын, доҕотторун хааччыйар. Онон аралдьыйар дьарыктаах.
Күндү Мария Михайловна, оҕолоруҥ, сиэннэриҥ ортотугар дуоһуйа, ыарыыга ылларбакка, уһун дьоллоох олоҕу олороргор баҕарабын!

Лаврентий Романов, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх зоотехнига, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.