Уопсастыба

Хаачыстыба тупсарыллар
Сайын устатыгар 411 тыһыынча туонна от оттоммута, онно ааспыт кыстыктан ордубут кур от эбиллэн, кыстыгы 427 тыһыынча туонна оттоох көрүстүбүт диэн Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ иһитиннэрэр. Маны таһынан, бурдугу уонна күөх маассаны үүннэрии былааннара аһары толоруллан, 30 700 туонна сиилэс угуллубута, 14 700 тыһыынча туонна сенаж бэлэмнэммитэ. Онон, кыстыгы этэҥҥэ туоруур ас-үөл толору хааччыллыбыта.
Биллэрин курдук, халаантан эмсэҕэлээбит Өймөкөөн улууһун хаһаайыстыбалара бэйэлэрин күүстэринэн 1 905 туоннаны оттообуттара, тиийбэт 1 100 туонна от уу суолун баттаһа киин улуустартан олорчу тиэйиллибитэ.
Хотугу улуустартан саамай элбэх сүөһүлээх-сылгылаах Дьааҥы улууһа ходуһаларын ууга былдьатан, кыстыыр отун 68 %-ын хааччыммыта. Улуус дьаһалтата тиийбэт оту киин улуустартан атыылаһарга кэпсэтэн, отторо кырыымчык хаһаайыстыбалартан уонна ыаллартан сайаапка хомуйан, от сыанатын аҥаарын төлөһөн, кыһыҥҥы суол аһылыннар эрэ тиэйэр соруктаах олорор.
Даҕатан эттэххэ, үүккэ идэтийэр бөдөҥ хаһаайыстыбалар ходуһа тугу уунарын эрэ кэлтэй манаабакка, үүнүүнү бааһынаттан ыларга үлэлииллэр. Инньэ гынан, сүөһү сүмэһиннээх аһылыгын оҥоруу көрдөрүүтэ сыллата улаатан иһэр. Ол курдук, былырыын 25 500 туонна сиилэс, 12 800 туонна сенаж бэлэмнэммит буоллаҕына, быйыл көрдөрүү туһааннааҕынан 30 550 уонна 14 700 туонна буолла. Киин улуустар холобурдарын батыһан, ыраах Дьааҥы улууһугар Вадим Горохов салайар «Бодой-Агро» диэн дьоҕус тэрилтэтэ М.Г. Сафронов аатынан ТХНЧИ учуонайдарын сүбэлэригэр-амаларыгар тирэҕирэн, 2021 сыллаахтан сир таҥастаан, эбиэс ыһар буолла. Быйыл 10 гектарга үлэлээн, 700 сэнтиниэр күөх маассаны хомуйан, сенаж оҥорбут! «Сүөһү аһылыгын бэлэмнээһин» бырагырааманан өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн 100 мөл солк көрүллүбүтэ, бу харчыга улуустар бэйэлэрин бүддьүөттэриттэн эбии үбү көрбүттэрин түмүгэ маннык буолла.

Саҥа комплекстар
«Дьиэ кэргэн пиэрмэтин сайыннарыы», «Агростартап» курдук бааһынай хаһаайыстыбаларга анаммыт итиэннэ Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин тус сыалаах бырагыраамаларын куонкуруһун граннарыгар тирэҕирэн, матырыйаалынай-тиэхиньиичэскэй баазаны тупсарыы үлэтэ далааһыннаахтык ыытыллар. Сыл ахсын кыстыкка киириигэ саҥа хотоннор, толору хааччыллыылаах сүөһү иитэр комплекстар малааһыннара буолар.
Бу үлэттэн хотугу улуустар хаалсыбаттар. Быйыл күһүн Дьааҥы улууһун «Тымныы полюһа» кэпэрэтиибэ бэйэтин иһинэн тэриммит «Алгыс» диэн кэпэрэтиибигэр Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлитикэтин министиэристибэтин бырагырааматын граныгар тирэҕирэн, 120 ынах турар толору хааччыллыылаах комплексын итиэннэ аныгы технологиянан сэбилэммит астыыр сыаҕы туттан үлэҕэ киллэрдэ. Эмиэ бу бырагыраама гранынан Орто Халыма улууһун I Хаҥалас нэһилиэгэр баар «Өлөөкө Күөл» сылгы собуота» хааһына тэрилтэтэ 120 ынах турар толору хааччыллыылаах комплексын туттан малааһыннаата. Бу хаһаайыстыба сылгыны уонна ынах сүөһүнү иитиигэ идэтийэр. Үүтү-эти оҥорон, нэһилиэнньэни экология өттүнэн ыраас, сибиэһэй аһынан-үөлүнэн хааччыйар. Сылгыга племенной үлэни ыытар, саха сылгытын Халыматааҕы тиибин ууһатан, өрөспүүбүлүкэ хаһаайыстыбаларыгар батарар. Бу курдук, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Араҥастаах нэһилиэгэр «Тарат» кэпэрэтиип 100 сүөһүгэ, Амма улууһун Чапчылҕаныгар «Араз бааһынай хаһаайыстыба 100 сүөһүгэ анаммыт комплекстары тутуннулар. Бөтүҥҥэ «Чолбон» бааһынай хаһаайыстыба 110 сүөһү турар хотонун, Соморсуҥҥа «Соморсун» кэпэрэтиип 200 сүөһү турар хотонун сөргүтэн оҥордулар.
1990-с сс. Кэбээйитээҕи отделение биригэдьиирэ Аксиния Левина ыһыллыбыт сопхуос баайын үллэстиигэ биэс ынаҕы тутан хаалбыта. Дьэ ол сүөһүтүгэр тирэҕирэн, кини кэргэнин, дэгиттэр мэхэньисээтэр Егор Егоровиһы кытары сүбэлэһэн, 1997 с. бааһынай хаһаайыстыбатын тэриммитэ, Кэбээйи сэлиэнньэтиттэн сэттэ биэрэстэ тэйиччи, Эбэ уҥуор турар Ворошилов учаастагар көһөн олохсуйбута.
«Ворошилов» бааһынай хаһаайыстыба сүөһүтүн-сылгытын ахсаанын элбэтэн, атаҕар туран испитэ. Төрөппүттэрин солбуйан, салалта муоһатын оҕолор туппуттара. Ынах сүөһүнү, сылгыны уонна астыыр салааны арааран, үс бааһынай хаһаайыстыбанан көрбүттэрэ. Онтон күүһү түмэр орудугун өйдөөннөр, «Ворошилов» диэн кэпэрэтииби тэриммиттэрэ. Салайааччынан улахан убайдарын Андрей Левины талбыттара.
Күн бүгүн кэпэрэтиип 600 ынах сүөһүлээх, ол иһигэр 350 ыанар ынахтаах, ону таһынан 150 сылгылаах. Билиҥҥи туругунан, 745,6 туонна үүтү соҕотуопкалаата. Элбэх сүөһүлээх хаһаайыстыба сүөһүтүн хас да хотонунан кыстатара өйдөнөр, ол иһин, баазатын тупсарыыга утумнаахтык үлэлиир. Сэтинньи 7 күнүгэр дьоҕус учаастакка дьоһун үөрүү тосхойдо – кэпэрэтиип 100 ынах турар комплексын малааһыннаата. Бу комплексы Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ бааһынай хаһаайыстыбалар итиэннэ тыа хаһаайыстыбатын потребительскэй кэпэрэтииптэрин сайдыытын өйүүр тиһик чэрчитинэн, ороскуоту толуйууга көрбүт 19 мөл солк субсидиятыгар тирэҕирэн, матырыйаал атыылаһан, Левиннэр бэйэлэрэ туппуттар.

Газгольдердаах хочуол
Бүлүү улууһун Лөкөчөөн нэһилиэгин олохтооҕо Афанасий Харлампьев «Тускул-Л» бааһынай хаһаайыстыбатын 2003 с. тэриммитэ. Күн бүгүн 200-чэкэ сүөһүлээх, ол иһигэр 80 ыанар ынахтаах.
Харлампьевтар дьиэ кэргэнинэн үлэлииллэр: Афанасий Кузьмич уопсай үлэни-хамнаһы салайар, улахан уол Кузьма тиэйэр-таһар үлэни дьаһайар. Орто уол Максим астыыр сыаҕы үлэлэтэр, үрүҥ ас арааһын, сыырыгар тиийэ астаан батарар. Оттон кыра уол Гаврил сиртэн үүнээйини ылыы салаатын сүрүннүүр, сири таҥастаан элбэх сыллаах оту ыһан, сиилэс уонна сенаж бэлэмниир.
«Тускул-Л» хаһаайыстыба 120 ынах турар комплексын туттан, үлэҕэ киллэрдэ. Эбийиэк уопсай сыаната 42,28 мөл солк. харчы, онтон Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ ынаҕы ыыр тэрили, үүт ситимин итиэннэ газгольдеры атыылаһарга 18 мөл солк харчыны көрбүт, Бүлүү улууһа бэйэтин бүддьүөтүттэн 4 мөл солк көмөлөспүт, атын ороскуотугар хаһаайыстыба «Дьиэ кэргэн пиэрмэтин сайыннарыы» бырагыраама гранын үбүн туһаммыт итиэннэ баантан иэс ылбыт. Саҥа комплексын туһунан хаһаайыстыба баһылыга маннык кэпсиир:
– Оппут тиийэр, ходуһабыт кырыымчык буолан, сыл аайы Өлүөнэ өрүс арыытыгар киирэн оттуубут, ону Эбэ турдаҕына тиэйэн аҕалыахпыт. Ону таһынан, 200-чэкэ туонна сиилэстээхпит, сенажтаахпыт. Комплекспыт үчүгэй, толору хааччыллыылаах, туга барыта үлэлиир, онон илии ыарахан үлэтэ тиэхиньикэнэн солбуйуллан, бары даҕаны үөрүүбүт улахан. Ыанар ынахтары кытары субаттары киллэрэн турабыт, атыттарбытын атын хотонунан кыстатабыт. Билигин эрдэ төрөөбүт ынахтарбытын уолларан баран, 70-ча ынаҕы ыы сылдьабыт. Күҥҥэ 400 киилэ үүтү ыан астыыбыт. Бүлүү улууһугар гаас төһө да киирдэр, биһиги Лөкөчөөммүт киинтэн ыраах сытар буолан, өтөрүнэн «күөх төлөн» кэлэрэ биллибэт, ол иһин, ороскуоту аччатар сыалтан газгольдердаах хочуолу туһаныахпыт. Мин билэрбинэн маннык хочуоллары Ньурба улууһун бааһынай хаһаайыстыбалара тутталлар, олус хайгыыллар. Кинилэргэ газгольдеры көрөргө-истэргэ, убатыллыбыт гааһы аҕалан «иитэн» биэрэргэ идэтийэн дьарыктанар дьоннор бааллар эбит. Оттон биһиэхэ нэһилиэк барыта кэриэтэ гаастаах буолан, оннук сулууспа суох, инньэ гынан, Дьокуускай тэрилтэлэрин кытары үлэлииргэ кэпсэттибит. Сотору кэлэн таҥан, туруоран биэриэхтээхтэр. Быйыл комплексы сылытыыга туттуохпут, эһиилтэн эһиил атын эбийиэктэрбитин, ол иһигэр, астыыр сыаҕы, үлэһиттэр олорор дьиэлэрин холбуохпут.

Хаартыска: ТХАҮөБМ саайтыттан уонна Леонид Молчанов түһэриитэ.