Уопсастыба

Кини 1956 сыллаахха Уус Алдан Өлтөх нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1973-1974 сс. – «Лена» сопхуос оробуочайа.
1974-1976 сс. – Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр сулууспалаабыта.
1981 с. М.К. Аммосов аатынан Саха Судаарыстыбаннай университетын историческай факультетын кыһыл дипломунан, 1984 сыллаахха аспирантураны үөрэнэн бүтэрбитэ.
1981-1987 сс. – СГУ историяҕа кафедратын ассистена.
1987 с. А.А. Жданов аатынан Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай университекка историческай наука кандидатын диссертациятын көмүскээбитэ.
1987-1989 сс. – «Эдэр коммунист» хаһыат редакторын солбуйааччыта.
1989-1994 сс. – М.К. Аммосов аатынан Саха судаарыстыбаннай университетын Саха сирин уонна Россия хотугулуу-илиҥҥи норуоттарын историятын уонна култууратын кафедратын старшай преподавателэ, доцена.
1994-1998 сс. – I ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутаата, Бэрэстэбиитэллээх Палата наукаҕа, үөрэхтээһиҥҥэ, култуураҕа, доруобуйа харыстабылыгар уонна ыччакка сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ.
1998-2003 сс. – II ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутаата, Бэрэстэбиитэллээх Палата наукаҕа, үөрэхтээһиҥҥэ, култуураҕа, доруобуйа харыстабылыгар уонна култуураҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ.
2003-2008 сс. – III ыҥырыылаах Ил Түмэн наукаҕа, үөрэхтээһиҥҥэ, култуураҕа уонна СМИ-гэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ.
2008-2013 сс. – IV ыҥырыылаах Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы.
2013-09.2018 сс. – V ыҥырыылаах Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ.
09.2018 сылтан бүгүҥҥэ диэри – VI, VII ыҥырыылаах Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы.

Александр Николаевич норуот итэҕэлин уонна өйөбүлүн сэттэ ыҥырыы тухары Ил Түмэҥҥэ ылбыт соҕотох дьокутаат буолар. Россия таһымыгар, ону таһынан тас дойдуларга тиийэ киэҥ далааһыннаах политик, уопсастыбаннай деятель, учуонай быһыытынан биллэр. Саха норуотун туһугар бэйэлэрин харыстаммакка, өйдөрүнэн-санааларынан турууласпыт уһулуччулаах дьоммут ааттарын тилиннэриигэ, үйэтитиигэ киэҥ өрүттээх үлэни ыытар. Кини бырайыагынан 2016 с. «Бичик» национальнай кинигэ кыһатыгар «Национальная интеллигенция и становление государственности народов Якутии» кинигэ серията олохтоммута. Бастакы томҥа уопсастыбаннай-политическай деятель уонна судаарыстыбаннай деятель В.В. Никифоров-Кюлюмнюр, сырдатыллыбыта. Саха АССР тэриллибитэ 100 сылыгар, Уус Алдан улууһугар патриотизм сылыгар Мүрү нэһилиэгэр 18-19 үйэлэргэ Саха сирин тойонноругар, саха норуотун бастакы дьокутаата Софрон Сырановка, сахалар тустарынан былааны оҥорбут Алексей Сэһэн Аржаковка, Мальдаҕар нэһилиэгин кинээһэ Илья Шадриҥҥа анаммыт «Предчета» кинигэ сүрэхтэниитэ ыытыллыбыта.

1999 с. СГУ базатыгар аан бастакынан РФ эпическай текстэри цифровой носительгэ көһөрүү бырагырааматын көҕүлээбитэ. Кини салалтатынан 2000 с. «Сохранение, изучение и пропаганда якутского эпоса Олонхо на 2000-2005 годы» өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагыраама оҥоһуллан, 2005 с. ЮНЕСКО-ҕа саха олоҥхото киһи-аймах материальнайа суох нэһилиэстибэтэ буоларыгар олугу уурбута. Элбэх сыл устата «Саха боотурдара» кинигэ сериятыгар  элбэх томнаах саха эпическэй нэһилиэстибэтин пааматынньыктара бэлэмнэнэн тахсалларын салайбыта. Уһун чинчийэр үлэ түмүгэр архыып рукописьтарыгар олоҕуран, биллиилээх олоҥхоһут Д. М. Говоров «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун ааптар версиятынан сөргүппүтэ.

Кини көҕүлээһининэн 2013 с. Бишкек куоракка Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин салалтатын өйөбүлүнэн уонна уопсастыбаннаһын кыттыылаах М.К. Аммосовка пааматынньык туруоруллубута, 2025 с. Кыргызстан Национальнай историческай мусуойугар М.К. Аммосовка аналлаах бастайааннай экспозиция туруоруллубута. 2017 сыллаахха СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэн) дьиэтин иннигэр В.В. Никифоров-Күлүмнүүр пааматынньыга туруоруллубута, Саха сирин парламентаризмын мусуойа  Ил Түмэн дьиэтигэр аһыллыбыта.

РФ уонна СӨ историятыгар уонна социальнай сайдыытыгар, Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духуобунай култууратыгар 120-тэн тахса научнай, научнай-популярнай, уус-уран-публицистическай, уопсастыбарннай-политическай үлэлэр ааптардара, хомуйан оҥорооччу, редактора.

Кини ааптарыскай бырайыагынан уонна редакциятынан 2014 с. «Эпические памятники народов мира» кинигэ серията бэчээттэнэр. Норуоттар икки ардыларынааҕы бырайыак чэрчитинэн кыргыз «Манас», алтаай «Маадай Хара», башкир «Ураал Баатыр», тувин «Хунан Хара», казах «Хабыланды Баатыр» эпостара сахалыы тылбаастара бэчээттэнэн тахсыбыттара. Саха эпоһа «Дьулуруйар Ньургун Боотур» кыргыз, алтай, башкир тылларыгар тылбаастанан тахсыбыта. 2014 с. серия ЮНЕСКО эгидатын ылбыта.

«Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духовнай култуурата аан дойду мусуойдарыгар (XVII-начала XX вв.)» бырайыак 2017 сылтан ХНТ Бастайааннай форумун эгидатынан тахсар. Үс бастакы академическай каталокка Саха уобалаһыттан  тас өттүгэр араас сылларга таһаарыллыбыт, АХШ уонна Германия уонтан тахса улахан мусуойун фондаларыгар хараллан турар 4400 предмет описаниелара, хаартыскалара киллэриллибиттэрэ.

Уус Алдан улууһугар сыһыаннаах элбэх кинигэни хомуйан оҥорооччу, редактор: «Ученые из Усть-Алданского улуса» (2000), «Номох буолбут олох» (2000), «Өлтөх сирэ» (2001), «Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатын механизациялааһын историятыттан» (2002), И.Н. Данилов «Развитие образования в Усть-Алданском улусе: (сер. XIX в.-2002 г.)» (2003), «Олоҥхо биһигэр» (2004), «В.В. Никифоров-Кюлюмнюр» (2006), «Иван Николаевич Жирков» (2007), «История Усть-Алданского улуса в лицах» (2010) уо.д.а.

Кини редакциятынан үс томнаах «Антология Саха театра» (2013) 2011 с. «Сыл кинигэтэ» РФ национальнай куонкурсугар лауреат, 2017 с. Н.В. Бурцева, В.Г. Семенова буолан «Сахалыы бастакы хаһыаттар, сурунаал» кинигэни хомуйан оҥорбуттара.

2023 с. «Ключевое слово» VII Бүтүн Россиятааҕы уопсастыбаннай бириэмийэ за сохранение языкового многообразия «За особые заслуги» номинациянан бэлиэтэммитэ.

Уус-уран айымньылар уонна түүр омуктар эпическай пааматынньыктарын, Чингиз Айтматов, Владимир Санги аан дойдуга биллибит айымньыларын сахалыы тылбаастарын ааптара.

Кини туһунан улуустааҕы Киин библиотека фондатыгар баар «Государственное Собрание (Ил Түмэн) РС (Я) третьего созыва» (2008), «Избранные народом: делегаты Всеякутского съезда Советов, члены ЯЦИК, депутаты Верховного Совета ЯАССР…, 1922-2008» (2009), «Өлтөх сирэ» (2001) кинигэлэргэ, «История Усть-Алданского улуса в лицах» (2010) биобиблиографическай ыйынньыкка, А.Кривошапкин хомуйан оҥорбут «Парламент Якутии: 20 лет» (2014),  уо.д.а. кинигэлэргэ, ыстатыйаларга ааҕыахха сөп.

Сонун төрдө: Зоя Данилова, улуустааҕы Киин библиотека Справочнай-библиографическай отделын сэбиэдиссэйэ «Ый бэлиэ дааталара» рубрикаҕа бэлэмнээбит матырыйаалыттан, "Мүрү саһарҕата".