Уопсастыба

Бу Эбэ тула балачча тутуу ыытылла сатаата, олортон «Өрөгөй» («Триумф») успуорт комплекса киин куорат биир бастыҥ эбийиэгэ, атын сиртэн кэлээччилэргэ саамай киэн тутта көрдөрөр тутуубут буолар. Иннигэр үс олимпиецпыт боруонсаҕа дьүһүйүллэн омук сириттэн кэлээччилэри көрсө тоһуйаллара сорох улуу тустууктары, аан дойду ааттаахтарын ымсыырдан, ордугурҕатан эрдэҕэ. Итиннэ эбии «Айыы дьиэтэ» дьэндэйэрэ дэлэлээх үчүгэй буолуо этэ дуо?
Ити биэриигэ кыттыһаары, мин төлөпүөннэһэн көрдүм да, туһамматым, холбооботтор. Сайсарыга эмтээх былыык баарын санатыахтааҕым, онон бу улуу күөл тас көрүҥүнэн эрэ хараҕы саататар буолбакка, сахаҕа туһаны аҕалара элбэҕин этиэхтээҕим. Дьиҥинэн, ити былыык туһунан суруйуум баар, ол эрээри, онно үгүстэр суолта биэрбэттэр, аахайбаттар. Бэл, ити биэриигэ кыттыбыт Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх суруналыыһа Владимир Степанов. Кини 1989 сыллаахха Сайсары Эбэни көмүскээн суруйбут курдук эрээри, ис дьиҥин тиһэҕэр тиийэ билбэт эбит.
Ааспыты аҕыннахха
Сайсары Эбэни көмүскээһин бэйэтэ эмиэ туспа устуоруйалаах. 1985 сыл сэтинньи 26 күнүгэр олохтоох нуучча киһитэ Юрий Слепцов оччотооҕу телевидение эрэдээксийэтигэр «Сайсарыны харыстыахха, наһаа киртитэн эрэбит» диэн суруйбут. Юрий Ильич күөлү тула харыстыыр (санитарнай) зонаны тэрийиэххэ диэн этии киллэрбит.
Онуоха араадьыйа үлэһитэ Светлана Бессонова уонна Александр Логинов (эмиэ олохтоох нууччалар) «Для нас и будущих поколений» диэн биэриини саҕалыыллар. Онно барытын ахталлар: бу күөл соболооҕун, сайын ахсын кус төрүүрүн, 1970 сыллаахха диэри куорат олохтоохторо манна сөтүөлүүллэрин, бэл, уутун иһэллэрин, билигин «Главякутстрой» тэрилтэ күөл ыксатыгар араас улахан тутууну ыытан эрэрин, о.д.а. үгүһү ахталлар. Бастакы биэрии тахсаатын кытары куорат олохтоохторо күөлү көмүскээн, сурук бөҕөтүн киллэрбиттэр. Араспаанньаларын ааттыым: Емелина, Нуремановтар, Рыбакова, Творун, Шевченколар, Верховод, Локтева, Быкова, Козлова, Бердереев, Леусова, Лаврина о.д.а. үгүстэр. Саха араспаанньата суох. Куорат кырдьаҕас олохтоохторо 84 боппуруоһу туруоран, сурук киллэрбиттэрэ кытары баар.
Ол эрээри, дьон көмүскүүрэ күүһүрээри гыммытыгар, күөлү тула тутууну салгыы ыытаары буоллаҕа, былаастар дьоҥҥо-сэргэҕэ биһирэбили ылбыт «Для нас и будущих поколений» биэриини сотору кэминэн эпииртэн устан кэбиһэллэр. Биэрии ааптара Светлана Бессонова эккирэтиигэ түбэһэр, кинини «иирээки» диэн хаайыахтарын баҕараллар. Дьолго, Светлана Михайловна туруулаһан, дакаастаан, үлэтигэр төннөрү ситиспитэ. Өр сыллаах айымньылаах үлэтэ сиэрдээхтик сыаналанан, ССРС телевидениенан уонна араадьыйанан биэриигэ туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Сирин Суруналыыстарын сойууһун «Кыһыл көмүс микрофон» бириэмийэтин, «Саха» НКИХ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Н.А. Кондаков аатынан бириэмийэтин лауреата буолбута, онтон да атын үгүс наҕараадаларынан бэлиэтэммитэ.
Оттон Александр Александрович Логинов аһаҕас оппозицияҕа барбыта. 1980-с сыллардаах уларыта тутууну эҕэрдэлии көрсүбүтэ, ону утарааччылары утары сыламтата суох киирсибитэ, нуучча-саха ыччата кини тула мустубута. Ону оччотооҕу хаһыат балачча сырдаппыта.
Хомойуох иһин, бу икки киһи Сайсары күөл эмтээх былыыктааҕын туһунан оччолорго билбэт этилэр. Билбиттэрэ буоллар, дьэ, чахчы биэриилэрэ өссө күүстээх уонна өйөбүллээх буолуохтааҕа дии саныыбын, мин билигин.

Кэмпэндээйи уонна Абалаах
Сунтаарга баар Кэмпэндээйи эмтээх былыыгынан мин түөрт төгүл эмтэнэн турабын. Ол көмөлөһөн, бу 86 сааспын туолаары сылдьабын. Кэмпэндээйигэ өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыттан ыарыһах мустан эмтэнэрэ, больничнай илиис суруллара. Оччотооҕу кылаабынай быраас Григорий Егорович Чолбодуков эмтээх Мохсоҕоллоох элгээнин төрүт хараҕын харатын курдук харыстыыра, дьон былыыгы бакыакка кутан илдьэ барарын көҥүллээбэт этэ. Барааччы суумкатын астаран көрөр түбэлтэтэ эмиэ баара. Араас уҥуох-сүһүөх ыарыылаах дьоннор тайахтаах кэлэн, эмтэнэн баран, ол тэриллэрин кыра сарай баарыгар хаалларбыттарын көрдөрбүттээх. Олус элбэх этэ.
Мин геолог быһыытынан, ити эмтэниилэртэн сэдиптээн да, эмтээх былыыгы болҕойор буолбутум, бука, махтанар санааттан да эбитэ буолуо. Бибилэтиэкэҕэ «ССРС улахан медицинскай энциклопедиятын» хасыһа сылдьан, 1977 сыллаахха тахсыбыт 6-с туомҥа (547-548 сирэй) Сайсары күөлэ Сэбиэскэй Сойуус эмтээх күөллэрин ахсааннарыгар 81-с нүөмэринэн киирэ сылдьарын булбутум. Ити чахчы Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр доруобуйа харыстабылын төрүттэспит Тит Егорович Сосин (1887-1941) 1930-с сыллардаахха Москуба медиктэрин ыҥыран аҕалан, Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар Абалаах күөл былыыгын чинчийтэриитин кытары сибээстээх быһыылаах. Ону Абалаах күөл бу испииһэкккэ 81-с нүөмэринэн сылдьара даҕаны кэрэһилиир. Оччолорго Москуба курдук сиртэн учуонайдар үгүстүк тиэстибэттэрин учуоттаатахха, Абалаахтан ураты, хас да сиргэ сылдьыбыт, хас да күөлү үөрэппит буолуохтаахтар. Оччотооҕу эппиэттээх, сыыстардаххына, эрэпириэссийэ аһылыга буолар кэмҥэ учуонайдар бука, сымыйанан суруйбатахтара, түмүк оҥорботохторо буолуо. Санатан эттэххэ, Тит Сосин Абалаах эмтээх былыыгын туһанан, санаторийы тэрийиигэ олоҕун тиһэх күннэригэр диэри үлэлээбитэ.
Ити кэмтэн туруорсан, суруйан көрөбүн да, харда суох. 1989 сыллаахха академик Влаиль Казначеев уонна телесуруналыыс Р.Ернозарова кэлэ сырыттахтарына, Сайсары күөлү илдьэн көрдөрө сылдьыбытым, ол видеоҕа уһуллубута баар. Онтон да туһаны ылбатаҕым.
Ааспыт сыл хас да инстанцияҕа суруйан көрдүм, бары билбэттэр да, суолта биэрбэттэр да. «ССРС улахан медицинскай энциклопедията» сымыйалыыр", -- диэх курдук тыллаһар учуонай, чунуобунньук кытта баар. Оттон мин ханнык баҕарар энциклопедияны итэҕэйэбин, маны суруйарга араас учуонай, академик састааптаах боччумнаах хамыыһыйа ырытар, үлэлиир.
Арассыыйаҕа киһилии санаторийа эбэтэр куруорда суох соҕотох Саха Сирэ баар. Кэмпэндээйи былыыгын «АЛРОСА» хампаанньа бэйэтин профилакторийдарыгар таһан ылбыта, эспитэ. Абалаах кыһалҕатын учуонайдар, геология-минералогия билимин дуоктара Виктор Шепелев, мэдиссиинэ билимин дуоктара Дмитрий Тихонов, эмтээх оттору чинчийэр Раиса Винокурова элбэхтэ туруорсан кыайбатахтара, онно миэстэтигэр санаторий тутуллубата. Абалаах эмтээх былыыгын уонунан сылларга Аллараа Бэстээххэ таһан саккыратан, төһөтүн хаалларбыттара биллибэт.
Туруулаһыам
Сайсары былыыга хас эмэ уон мөлүйүөн сылларга сөҥмүтэ буолуо, кэлин атын сөҥүү бүрүйбүт буолуон сөп. Онон ханна да барбакка сытар, арай киртийиэн сөп, ону да ньиэп, арыы тохтубута кинини буортулаабат, итилэр аллараа тимирбэттэр, үөһэ дагдайа сылдьаллар. Арай, араҥата төһө халыҥнааҕа, төһө киэҥ сиринэн тйаан сытара, ол эбэтэр саппааһа биллибэт, ол эрээри, ону кыһын муус үрдүнэн үүттээн билэр уустуга суох. Боруобатын анаалыстыыр, төһө туһалааҕын, киртийбитэ төһөтүн, киртийбит буоллаҕына хайдах ыраастаныан уонна туһаҕа тахсыан сөбүн быһаарар эмиэ уустуга суох.
Мин бу боппуруоһу таах хаалларбаппын, кумааҕы, уруучука бааллар, күн да уһаата. Арай «Өрөгөй» успуорт комплекс уонна тутуллуохтаах «Айыы дьиэтэ» этэҥҥэ турдунар, канализациялара тоҕу барбатын. Барыта кыаллара буоллар, куорат олохтоохторо эмтэнэн абыраныах этилэр.

Иван Бурцев, Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕатын харыстабылын туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.

Хаартыска:  Владимир  Григорьев.