Уопсастыба

Саҥа бырайыак
Алексей Елисеевич Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүт күнүгэр, кулун тутар 16 күнүгэр, Өксөкүлээх Өлөксөй биэс сылын уонна Арассыыйаҕа Норуоттар сомоҕолууларын сылын чэрчитинэн, Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы-судаарыстыба тутулугар уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Афанасий Владимиров «Кулаковскайтан Гамзатовка диэри» диэн эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕы култуурунай-сырдатар бырайыагы саҕалыыр төгүрүк остуолу салайан ыытта.
– Бүгүҥҥү көрсүһүү Арассыыйа Норуоттарын ассамблеятын уопсастыбаннай хамсааһынын Саха Сиринээҕи уонна Дагестааннааҕы салааларын тэрээһиннэринэн ыытыллар. Саха улуу суруйааччыта, бөлүһүөгэ Өксөкүлээх Өлөксөй уонна Дагестаан классик суруйааччыта Расул Гамзатов нэһилиэстибэлэрин туһунан кэпсэтиэхпит, саҥа бырайыагынан үлэни саҕалыахпыт. Бу бырайыак Арассыыйа Норуоттарын ассамблеятын Саха Сиринээҕи салаатын ыччаттарга кынатын көҕүлээһининэн, Тас сибээс уонна норуоттар дьыалаларын итиэннэ Култуура уонна духуобунай сайдыы министиэристибэлэрин өйөбүллэринэн оҥоһулунна. Балачча элбэх дьаһаллар былааннаннылар, ол иһигэр, Өксөкүлээх дойдутугар, Тааттаҕа Доҕордоһуу ыһыаҕа ыһыллыаҕа. Түмүк дьаһал балаҕан ыйыгар, Расул Гамзатов төрөөбүт күнүгэр, Дагестааҥҥа буолуоҕа. Бырайыак бүгүҥҥүттэн саҕаланар, икки өрөспүүбүлүкэ бииргэ үлэлээһинигэр далаһаны уурар, – диэтэ. 

Тылбаас – иккис кынат
Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников Алексей Кулаковскай олоҕун, айар, чинчийэр үлэтин үрдүктүк сыаналаата. «Кулаковскайтан Гамзатовка диэри» бырайыак дойду икки эрэгийиэнин киэҥник хабан, таһаарыылаахтык үлэлииригэр, соругун ситэригэр эрэнэрин биллэрдэ. Тэрийээччилэргэ махтанна.
Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун салайааччы, народнай бэйиэт Наталья Харлампьева норуоттар доҕордоһуулара литературалар алтыһыыларынан байытылларын, онуоха уус-уран тылбаас сүҥкэн суолталааҕын, айымньы киэҥ эйгэҕэ тахсарыгар иккис кынат буоларын бэлиэтээтэ, Өксөкүлээх Өлөксөй айымньыларын нууччалыы тылбаастааһын устуоруйатын сырдатта:
– Төһө да утарсыы, үҥсүү элбэх буоллар, Владимир Солоухин Өксөкүлээх Өлөксөй хоһооннорун тылбаастаан, «Песня якута» кинигэни 1977 с. Москубаҕа таһаартарбыта. Кинигэ киирии тылы учуонай Михаил Пархоменко суруйбута. Бу оччолорго Суруйааччы сойууһун бэрэссэдээтэлэ Семен Данилов улахан кыайыыта этэ. Ити сыл баартыйа уобаластаҕы кэмитиэтэ Алексей Кулаковскай 100 сылын өрөспүүбүлүкэ таһымынан бэлиэтиири боппута, кинигэтэ тахсыбыта да сөп диэн. Нууччалыы тылынан Өксөкүлээх Өлөксөй түөрт кинигэтэ тахсыбыта, тылбааһын сүрүннээн Владимир Солоухин оҥорбута. Кини Алексей Елисеевич айар үлэтин үрдүктүк сыаналаабыта: «Я не хочу жить без Пушкина, без Толстого, но так же я не хочу жить и без А.Е. Кулаковского», – диэбитэ. Николай Коняев Өксөкүлээх Өлөксөй олоҕун, айар үлэтин туһунан кинигэ суруйан, 2011 с. «Жизнь замечательных людей» сиэрийэҕэ таһаартарбыта.
Кэм-кэрдии ааһар, дьон-сэргэ интэриэһэ эмиэ уларыйар, Өксөкүлээҕи нууччалыы тыллаах аныгы ааҕааччы өйдүүрүн наадатыгар саҥа тылбаастар эрэйиллэллэр. Былырыын Кулаковскай киинэ Өксөкүлээх талыллыбыт айымньыларын тылбааһын таһаарбыта. Ити улуу суруйааччыбыт ханнык айымньылара тылбаастаммыттарын, ханныктара илигин билэргэ итиэннэ 150 сылын көрсөр үлэ соруктарын быһаарарга тирэх буолар.

Дагестаантан эҕэрдэ!
Онлайн киэбинэн Дагестаан бэрэстэбиитэллэрэ кыттыбыттара төгүрүк остуол хабар эйгэтин кэҥэттэ. Арассыыйа Норуоттарын ассамблеятын Дагестааннааҕы салаатын салайааччы, Хотугу Кавказ Ытык кырдьаҕастарын сүбэтин хос бэрэссэдээтэлэ Зикрула Ильясов «Кулаковскайтан Гамзатовка диэри» бырайыак икки эрэгийиэн духуобунай ситимин күүһүрдэрин бэлиэтээтэ.
– Саха Сирэ уонна Дагестаан бэйэ-бэйэлэриттэн олус ыраахтар, Алексей Кулаковскай уонна Расул Гамзатов саастарынан араастаһыылара улахан, ол эрээри, кинилэр майгыннаһар өрүттэринэн Ийэ дойдуларын, төрөөбүт норуоттарын муҥура суох таптыыллара, эйэни өрө туталлара буолар. Расул Гамзатов саха суруйааччыларын, бэйиэттэрин кытары билсэр, үчүгэйдик санаһар, доҕордоһор этэ. Иллэрээ сыл эһиги Расул 100 сылын бэлиэтээҥҥит кини кинигэлэрин быыстапкаларын, айар киэһэлэри тэрийбиккит, ити иһин махтанабын. Кулаковскай биэс сылыттан биирэ Норуоттар сомоҕолоһууларын сылыгар түбэспитэ мээнэҕэ буолбатах, тоҕо диэтэххэ, кини айымньыларыгар ил-эйэ, таптал, доҕордоһуу уонна сомоҕолоһуу тиэмэтэ биир сүрүн миэстэни ылар эбит. Мин «Ойуун түүлүн» олус долгуйа аахтым, биир норуокка эрэ буолбакка, бүттүүн киһи аймахха сыһыаннаах боппуруостары, Сир Ийэ дьылҕатын таарыйбытын, хайдах эрэ билиҥҥи быһыыны-майгыны көрөн турар курдук хоһуйбутун сөхтүм! Расул Гамзатовка маннык ис хоһонноох айымньылар эмиэ бааллар. Билигин уолаттарбыт сарын сарыннарыттан өйөһөн, Анал байыаннай дьайыыга Ийэ дойду чиэһин көмүскүү сылдьаллар. Расул Гамзатов Аҕа дойду сэриитигэр охтубут буойуттар кэриэстэригэр суруйбут, ырыа буолбут «Журавли» хоһоонун Василий Ущницкай тылбааһыгар сахалыы ыллыыгыт. Ити барыта биһиги сомоҕолоһуубутун көрдөрөр, – диэтэ.
Р. Гамзатов аатынан Национальнай бибилэтиэкэ кыраайы үөрэтиигэ уонна национальнай литэрэтирэҕэ салаатын сэбиэдиссэйэ Патимат Муртазалиева бибилэтиэкэ үлэтин туһунан сырдатта.

Гамзатов сахалыы саҥарар
Былатыан Ойуунускай аатынан литэрэтиирэ түмэлин үлэһитэ Ефросинья Ноговицына иһитиннэрбитинэн, Расул Гамзатовы билэр, доҕордоһор, киһи быһыытынан ытыктыыр буоланнар, сахалар кини айымньыларын тылбаастыырга көхтөөхтүк ылсыбыттар. Ол курдук, араас сылларга Семен Данилов, Михаил Тимофеев, Дмитрий Дыдаев, Эллэй, Рафаэль Баҕатаайыскай, Михаил Черосов, Урсун элбэх хоһоону тылбаастаабыттар. Оттон сонеттарын сахалыы саҥардарга Семен Руфов, Альберт Бүлүүйүскэй үлэлээбиттэр. Ил Түмэн бастакы ыҥырыытыгар Бэрэстэбиитэллэр Балааталарын Бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит Афанасий Илларионов бу сонеттары тылбаастаабыта 1975 с. туспа кинигэнэн тахсыбыт.
2013 с. Расул Гамзатов 90 сааһын бэлиэтээһин чэрчитинэн, Гамзатов аатынан норуоттар икки ардыларынаҕы бириэмийэ икки киһиэхэ: саха народнай суруйааччыта Николай Лугиновка, чечен суруйааччыта Кант Ибрагимовка туттарыллыбыт.

Өксөкүлээх ыччаттарыттан махтал
Таатта улууһугар Алексей Кулаковскайы үйэтитиигэ туох үлэ ыытылларын туһунан суруйааччы Гаврил Андросов кэпсээтэ. Кини Өксөкүлээх Өлөксөй кырдьыга тахсарын туһугар сыраласпыт кырдьаҕастары кытары көрсөн сэһэргэспит дьоллоох эбит.
Өксөкүлээх Өлөксөй сиэнэ Татьяна Реасовна Кулаковская төгүрүк остуолу тэрийбит дьоҥҥо махтал тылларын анаата:
– Бу көрсүһүүнү тэрийбит, кыттыбыт дьоҥҥо итиэннэ бырайыагы оҥорбут ыччаттарга махтанабын. Эдьиийим Лариса Реасовна Сербияттан эҕэрдэтин ыытарын тиэрдэбин. Алексей Елисеевич олоҕун, айар үлэтин сыаналааччы ахсаана элбээн иһэрэ үөрдэр. Чуолаан быйыл, Норуоттар сомоҕолоһууларын сылыгар, эһэбит аата Аан дойдуга киэҥник биллэр, айымньыта 30 омук тылыгар тылбаастаммыт Расул Гамзатовы кытары сэргэ тутуллубута долгутар. Эһиил эһэбит 150 сылын туолуоҕа, ону көрсө кини айымньылара нууччалыы тылбаастанарыгар баҕарабын, – диэтэ.

Түмүккэ «Кулаковскайтан Гамзатовка диэри» бырайыагы олоххо киллэрэргэ Сөбүлэһии түһэрилиннэ. Дагестаан өттүттэн Зикрула Ильясов эрдэ илии баттаан ыыппытын эрэгийиэн Дьокуускайдааҕы бэрэстэбиитэлэ Нурудин Нурудинов аҕалан туттарбытыгар, Саха Сирин өттүттэн Афанасий Владимиров илии баттаата.

Хаартыска: Петр Павлов.