Уопсастыба

Мария Григорьевна Герасимова  1950 сыллаахха, ыам ыйын 3 күнүгэр Бүлүүчээҥҥэ холкуостаах кэргэнигэр күн сирин көрбүтэ. Ол да иһин, дьоно Маайа диэн сүрэхтээбиттэрэ буолуо. Тоҕус оҕолоох ыалтан аар-туор олохтон түөрдэ эрэ хаалан киһи буолбуттара. Төрөппүттэрдээх дьоллоох оҕо сааһа уһаабатаҕа, аҕата араактан өлбүтүн кэннэ төрдүс кылаас оҕото ыалдьар ийэтин ыарыылаабыта. Тоҕус сааһыгар төгүрүк тулаайах хаалан, Тойбохойдооҕу оҕо дьиэтигэр кэлбитэ. Манна ааттарынан буолбакка, нүөмэрдэринэн билинэллэрэ. Маша кыысчаан таҥаһын саҕатыгар быысапкаламмыт 149 ньүөмэрин үйэтин тухары умнубат. Тулаайах оҕо сиэринэн, оскуоланы бүтэрэээт, икки сыл Бүлүүчээҥҥэ, икки сыл Хатаска ыанньыксыттаабыта. Кытыы тыа сириттэн барбыт оҕоҕо «Хатас» сопхуос мэхэньисээссийэлэх хотоно ырай олоҕун курдук көстүбүтэ: ынаҕы ыыр аппараат, уулатар иһит, саах таһаарар ТСН барыта сонуна, оннооҕор отторун хотон үөһэтинэн куталлара.

СГУ тыа хаһаайыстыбатын факультетыгар бэтэринээр үөрэҕэр киирбитэ. Үрдүк үөрэхтээх ветбыраас идэлэнэн, 1978 с. «Элгээйи» сопхуос Сиэйэтээҕи отделениетыгар үлэҕэ анаммыта. Ол бириэмэҕэ ветбиэлсэринэн Борис Корнилов, санитарынан Софрон Яковлев үлэлииллэрэ. Дьыалалаах ыскаап күлүүһүн Барыыс тута сылдьыбыт эбит, үрдүк үөрэхтээх кыыс кэлэн хотун буолбутугар киирэн, тоҕо эрэ нууччалыыт: «Вот ключи», – диэн баран кыыс ытыһыгар күлүүһү кытта бэйэтин сүрэҕин, бэйэтэ да билбэтинэн, туттарбыт эбит.

Урутаан кэпсээтэххэ Борис Корнилов сыанаттан түспэт ырыаһыт этэ. «Тус хоту үөскээбит буоламмын, кыараҕас харахтаах, маадьаҕар атахтаах эбиппин...» диэн ырыанан дьон сүрэҕин сүүйэрэ. Онтон үҥкүү буоллаҕына, кулуубу биир гына кинилиин үҥкүүлүүр дьолго тиксибит кыыһы эргитэн тэлээрдэрэ. Араас элбэх пиэрмэлэринэн уоллаах кыыс матасыыкылынан сырыыларын түмүгэр, 1981 сыллаахха ыал буолбуттара. Кийиит кыыс биир чымадааннаах, биир суумкалаах Корниловтарга сүктэн киирбитэ.

Хотуннаах кийиит тапсыбаттара олоххо үгүстүк көрсүллэр. Онтон Мария хотунун Балааҕыйы олус сылаастык, истиҥник ахтар. Биирдэ да мөхпөтөх, сэмэлээбэтэх, куруук сүбэ-соргу биэрэрэ, биир тэҥ майгылааҕа диэн астынан кэпсиир. «Эр киһи дьиэтигэр итирэн да кэллэҕинэ кыыһырбат, кыыллаабат буол, ол оннугар сарсыныгар этрэ буол» диэн муудараай сүбэни биэрбитин үйэтин тухары тутуһан дьоллоохтук, эйэлээхтик олорбуттар. Айылҕа сороҕор биэрбэтэҕинэ биэрбэт, оҕо өлүүлээбэтэх. Эдэр ыаллар онтон иҥнибэккэ төрөөбүтүнэн биэс хонуктаах уол оҕону ылан харахтарын харатын курдук маанылаан ииппиттэрэ, Вася диэн ааттаабыттара. Аҕата оҕом улааттаҕына оҕотугар ааппын биэрэн, Борис Васильевич иккистээн эргиллиэм диирэ. Үлүгэр хаһан баҕарар үөйбэтэх өттүттэн үөтэр. Васек 8 саастааҕар аҕата сүгэ сылдьыбыт иитиилээх саата эстэн, тута бараахтаабыта. Бу ыар күннэри билигин хайдах туораабыппыт буолла диэн Мария сатаан санаабат. Оҕоҕо биэрбэтэх тапталларын бэйэ-бэйэлэригэр анаан олорбуттара.
«Элгээйи», кэлин «Кыайыы 40 сыла» сопхуостарга эҥкилэ суох үлэлээбиттэрэ. Бүрүсүлүөс ыарыы баар буолан, ыарыылаах сүөһүлэр Түбэйгэ туспа тураллара. Ыалдьыбыт сүөһүнү булаары, ыалдьыбыт үтүөрбүтүн билээри ый аайы сүөһүттэн барытыттан хаан ылан анаалыстыыллара. Аҥардас мөхсөн чиччигинии турар биир сүөһүттэн хаан ылар төһө уустугун санааҥ, ол саҕана сопхуос тыһыынчанан сүөһүлээх этэ. Олортон барытыттан хаан ылыам, эмтиэм диэтэххэ баһа-атаҕа көстүбэт үлэ этэ. Бу курдук сыралаһан үлэлээн, 1982 сыллаахха Сиэйэҕэ бүрүсүлүөһү кыайбыттара, онтон 1981-1983 сылларга улууска бу ыарыы букатыннаахтык сүппүтэ.

1990 сыллаахха саҥа дьиэ туттан киирбиттэрэ. Мария Григорьевна билигин да, кырааската кылбачыйа сытар хоп курдук дьиэтигэр чөкө олорор.
– Түөрт уонча сыл олорбут Сиэйэм отой дойдум, дьүөгэлэрим киирэ-тахса тураллар. Олох кыайбат боппуруоспун дьүөгэм Октябрина Прокопьевна быһаарар, кырдьаҕастары көрөр-истэр үлэһит Нарыйа Васильева олус кыһамньылаах. Бастаан үлэлиирим саҕана алҕастар-сыыһалар да бааллар этэ. Олор санаабыттан арахпаттар, ол эрэн улууска бүрүсүлүөс курдук ыарахан ыарыыны суох оҥорорго кыттыспытым олохпор умнуллубат үөрүүм, – диир кырдьаҕас бэтэринээр.
Кэпсэтэн бүтэрбитигэр арыгы эрэ испэтэх, дьону эрэ кытта иирсибэтэх, уорбатах эрэ киһи диэн ыраас оҕолуу санаата улаханнык үөртэ. Баҕа санааларыҥ туоланнар улууска ыарахан ыарыы суох буоларыгар улахан кылааттаах Мария Герасимова дойду оҥостубут Сиэйэҥ таалар сыһыытыгар таалалаан сынньалаҥнык, уһуннук олор.