Уопсастыба

Көһө сылдьар мунньахтар

Ил Түмэн тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Атласов кэпсэтиини саҕалыырыгар 639 №-дээх «Саха Өрөспүүбүлүкэтин муниципальнай оройуоннарын уонна куораттааҕы уокуруктарын олохтоох салайыныыга уорганнарыгар тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарар үлэтин өйөөһүҥҥэ кэккэ судаарыстыбаннай боломуочуйалары биэрэр туһунан» сокуоҥҥа тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарар үлэтин өйөөһүн саҥа мэхэньиисимин иккис түһүмэҕин туһунан уларытыыны киллэрэр үлэ ыытылла сылдьарын туһунан иһитиннэрдэ. Ороскуоту толуйуу харчытын хаһаайыстыбаларга быһа тиэрдэр уонна астыыр-таҥастыыр тэрилтэлэргэ күрэстэһиини үөскэтэн, салааны сайыннарар, тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорон таһаарыыга судаарыстыба көрөр өйөбүлүн көдьүүһүн үрдэтэр сыалтан сокуоҥҥа итинник уларытыыны киллэрэр быһаарыллыбыт.

Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ өйөбүл мэхэньиисимин иккис түһүмэҕэр үс көрүҥ барылы оҥорон, билиһиннэрэр, ырытыһар, дьүүллэһэр, этиилэри хомуйар сыалтан көһө сылдьар мунньахтары тэрийбит. Ол курдук, кулун тутар 11 күнүгэр Намҥа киин улуустарга анаан, кулун тутар 19 күнүгэр Бүлүү куоратыгар Бүлүү эргинээҕи улуустары түмэн, кулун тутар 31 күнүгэр Аллараа Бэстээххэ илин эҥээр улуустары мунньан мунньахтаабыттар. Бүгүҥҥү төгүрүк остуол ол үлэни ситэрэн биэрэр эбит.

Өйөбүл үлэ көдьүүһүн үрдэтиэхтээх

Дакылааты тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ Артем Александров оҥордо. Өйөбүл мэхэньиисимин бастакы түһүмэҕин чэрчитинэн, тыа хаһаайыстыбатын кэккэ боломуочуйалара былырыын улуустарга бэриллибитэ, үлэни-хамнаһы хайдах тэрийэри, туох эбийиэги тутары олохтоох дьаһалталар хаһаайыстыбалары кытары бэйэлэрэ быһаарар буолбуттара көдьүүстээх түмүктэри көрдөрбүт. Дьоҕус эбийиэктэри тутууга бүддьүөттэн көрүллүбүт харчыга улуустар хос үбүлээһини оҥороннор, 109 эбийиэк тутуута саҕаламмытыттан, 49-һа үлэҕэ киллэриллибит, атыттар быйыл ситэриллэллэр. Сыл устатыгар 63 000 туонна үүт соҕотуопкаланан, былаан аһары толоруллубут, 2024 с. тэҥнээтэххэ, бородууксуйаны оҥоруу көрдөрүүтэ арыыга 6 %-ынан, үүт аска 8 %-ынан тупсарыллыбыт. Кэтэх хаһаайыстыбалар сүөһүлэрин ахсаана көҕүрүү турар (сааһырбыт ыаллар сүөһүлэрин эһэллэр, эдэрдэр ылсыбаттар). Оттон тэрээһиннээхтэр соҕотуопкаланар үүт 40 %-ын туттараллар, ынахтарын ахсаанын сыллата эбэллэр, тыа сиригэр 1 200 үлэ миэстэтин хааччыйаллар, биир хаһаайыстыба сылга ортотунан 2,6 мөл. солк. нолуогу уонна страховка усунуоһун төлөөн, өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтин хаҥатыһар. Ол барыта учуоттанан, өйөбүл мэхэньиисимин иккис түһүмэҕэ үс көрүҥүнэн барылламмыт, онтон бэйэлэрин уратыларыгар сөп түбэһиннэрэн, улуустар биири талыахтаахтар.

Бастакы көрүҥҥэ тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ, бааһынай уонна чааһынай хаһаайыстыбалар 10-49 сүөһүлээхтэр, 50-99 сүөһүлээхтэр уонна 100-тэн элбэх сүөһүлээхтэр диэн араарыллыбыттар. Онон сирдэтэн, биир ынахха төһө харчы көрүллэрэ, сыл устата биир ынахтан төһө үүт ыаныахтааҕа быһаарыллыбыт. Харчы тэрээһиннээх хаһаайыстыбаларга быһа, оттон дьоҕус бааһынайга, чааһынайга астыыр тэрилтэ нөҥүө бэриллэр. Харчыны хаһаайыстыбаларга быһа тиэрдии үүт ыаммат кэмигэр хаасса арыттаһыыта үөскээн, күннээҕи үлэни-хамнаһы атахтыырын бохсор уонна хаһаайыстыбалары бөдөҥсүтэр соруктаах.

Иккис – коэффициеннары туһанан, оҥоһуллар эт-үүт бородууксуйатын кээмэйинэн суоттаммыт. Соҕотуопкалыыр-астыыр тэрилтэлэр ыаммыт үүтү киилэтин 80 солк., эти 450 солк. харчыттан намыһах сыанаҕа тутуо суохтаахтар. Бу көрүҥ үчүгэй хаачыстыбалаах табаарынай бородууксуйаны оҥорууну көҕүлүүр, ирдэбил чопчу, суот-учуот дьэҥкэ, хонтуруол «Меркурий», «Честный знак» тиһигинэн тупсаҕай буоларын хааччыйарга туһуланар.

Үһүс — ынах сүөһү, сылгы, таба, сибиинньэ ахсаанынан уонна сиртэн үүнээйини ылыы (бурдук, хортуоппуй, оҕуруот аһа) көрдөрүүтүнэн тутулуктанан, коэффициент ааҕыллан, харчы улууска тиийэр. Субвенция кээмэйэ биир усулуобунай төбөҕө 20 000, биир гектар ыһыыга 15 000 солкуобай харчынан быһыллыбыт. Ону улуус тустаах салаалары сайыннарыыга, баазаны бөҕөргөтүүгэ туттуохтаах. Өйөбүл бу көрүҥэ төрүөҕү биэрэр ийэ сүөһү (ынах, биэ, таба, сибиинньэ) ахсаанын элбэтэргэ, племенной үлэни уонна тиэхиньикэтинэн хааччыллыыны тупсарарга, агротехнологияны толору тутуһан сиртэн үүнээйини ылыы көрдөрүүтүн үрдэтэргэ ананар.

Ыйытыылар уонна хоруйдар 

Норуот дьокутааттарын итиэннэ табаары оҥорооччулар ыйытыыларга көхтөөхтүк кытыннылар.
– Өйөбүл мэхэньиисимин бастакы түһүмэҕэ былырыын эрэ киллэриллибитэ, уонна тоҕо биир эрэ сыл үлэлээт, иккис түһүмэххэ көһөр буоллубут, көдьүүһэ суох диэн дуо? – диэн ыйытта Дмитрий Поисеев.
Онуоха Артем Александров саҥа мэхэньиисим икки түһүмэхтээх буолара эрдэттэн толкуйдаммытын, бастакы түһүмэх куһаҕана суох түмүктэри көрдөрбүтүн эттэ. Кэлэр 2027 сылтан Бүддьүөт кодекса уларыйаары турар, онно сөп түбэһиннэрэн, федеральнай да, өрөспүүбүлүкэтээҕи да сокуоннар уларытыллыахтара, аны ирдэбил күүһүрэн иһэр, инньэ гынан, иккис түһүмэххэ киирэрбит наада диэтэ.
Норуот дьокутаатын иккис ыйытыыта соҕотуопкалыыр-астыыр тэрилтэлэргэ туһаайылынна:
– Мин өйдөөбүппүнэн, бу үс көрүҥтэн министиэристибэ иккис көрүҥҥэ, табаарынай бородууксуйаны оҥорон таһаарыыга ордук охтор эбит. Оччотугар соҕотуопкалыыр-астыыр тэрилтэлэргэ, кэпэрэтииптэргэ астыыр тэрили саҥардарга, саҥа технологиялары киллэрэргэ анаан туспа өйөбүл бырагыраамата баар буолуо дуо?
– Үлэ бастакы түһүмэҕэр үлэ дьоҕус эбийиэктэригэр болҕомто ууруллубута. Иккис түһүмэххэ кыаллар буоллаҕына, атыыламмыт бородууксуйа суотугар, ол эбэтэр төһө ас-үөл оҥоһуллан батарыллыбыта «Меркурий», «Честный знак» тиһиктэринэн дакаастанар түбэлтэтигэр, ороскуот сороҕун толуйууга субсидия көрөммүт, соҕутуопкалыыр-астыыр тэрилтэлэргэ матырыйаалынай-тиэхиньиичэскэй баазаны саҥардар кыаҕы хааччыйарга кыһаллыахпыт, -- диэтэ миниистир.
КПРФ баартыйа бэрэстэбиитэлэ Вячеслав Куличкин урукку сылларга тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар өрөспүүбүүлүкэ бүддьүөтүн 5-7 %-а көрүллүбүт кэмнэрдээҕин санатан баран, быйыл хас бырыһыан көрүллүбүтүн билиэн баҕарбытыгар бэрт хобдох сыыппара этилиннэ.
– Нэһиилэ 3-4 %.
– Тыый, оччо эрэ үптээх эрээри, итинник былааны оҥостобут дуо?! Бүддьүөт 10-15 %-а көрүллүбэтин тухары, тыа хаһаайыстыбата өнүйүө суоҕа. Дьиҥинэн министиэристибэ өйөбүл үс көрүҥүн оннугар, чопчу биир этиилээх кэлбитэ ордук этэ, манна кыһалҕаны төрдүттэн билэр дьон олордохпут, -- диэтэ хомуньуус дьокутаат.
– Ынах сүөһү 80 %-а кэтэх ыалларга, дьоҕус бааһынай хаһаайыстыбаларга баарын, баалабай бородууксуйа 2 %-ын кинилэр оҥороллорун эттигит. Тоҕо итиччэ кыраный? – диэн Уопсастыбаннай балаата чилиэнэ Сергей Сюльскай сураспытыгар, кэтэх ыаллар уонна аҕыйах сүөһүлээх бааһынайдар былыргылыы мас хотонноохторо, харыларын эрэ күүһүнэн үлэлииллэрэ, сүөһүлэрин аҥардас отунан аһаталлара, боруоданы тупсарбаттара, ол иһин көрдөрүүлэрэ намыһаҕа быһаарылынна. Чуолаан бу араҥа сүөһүтүн ахсаана аҕыйаан иһэрэ этилиннэ.
Ити курдук бииртэн биир күөрэйэр ыйытыыларга дакылааччыты таһынан тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин департаменнарын салайааччылара, үп миниистирин э.т. Иван Алексеев, экэниэмикэ миниистирэ Петр Попов, бэтэринээрийэ управлениетын салайааччы Игнатий Колодезников хоруйдаатылар.

(Салгыытын кэлэр нүөмэргэ ааҕыаххыт).

Хаартыска: Василий Кононов.