Уопсастыба

22 эрэгийиэнтэн, 4 тас дойдуттан

Пуоруму РФ Бырабыыталыстыбатын уонна Үөрэҕин министиэристибэтин өйөбүллэринэн, РФ Норуоттарын төрүт тылларын үнүстүүтүн Саха Сиринээҕи салаата, Билим акадьымыйата, Үөрэх уонна билим министиэристибэтэ, Аартыканы сайыннарыы уонна хотугу норуоттар дьыалаларын министиэристибэтэ тэрийдилэр.
Барыта 200 киһи, ол иһигэр Национальностар дьыалаларыгар федеральнай ааҕыныстыба, дойду 22 эрэгийиэниттэн толоруулаах былаас уорганын, уопсастыбаннай тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэрэ, төрүт олохтоох омуктар бырааптарын боломуочунайдара, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар, учууталлар уонна Кытай, Монголия, Мексика, Бразилия учуонайдара кытыннылар.
Муус устар 2 күнүгэр сарсыарда өттүгэр пуорум пленарнай мунньаҕа буолла, күнүстэн киэһэ үлэ сиэксийэлэринэн тэрилиннэ. Муус устар 3 күнүгэр былаһааккаларынан санаа атастаһыыта, бастыҥ уопуту билсиһии ыытылынна.

Сорук дьэҥкэ

Пленарнай мунньаҕы Саха Өрөспүүбүлүкэтин Билимҥэ акадьыамыйатын Төрүт тыллары үөрэтиигэ, харааннааһыҥҥа уонна сайыннарыыга киинин салайааччы, педагогика билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, Ил Түмэн алтыс ыҥырыыга дьокутаата Феодосия Габышева салайан ыытта.  Мунньах Иенгра национальнай нэһилиэгиттэн Ньурбаган аҕатын ууһун ытык кырдьаҕаһа Нина Пудова алгыһынан уонна Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин ансаамбылын «Биһиги бииргэбит» ырыатынан саҕаланна.
Онлайн киэбинэн ЮНЕСКО «Информация для всех» бырагырааматын Арассыыйатааҕы кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Анастасия Паршакова эҕэрдэлээтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр элбэх омук олорорун бэлиэтээн туран, төрүт олохтоох норуоттар тылларын харааннааһыҥҥа, сайыннарыыга ыытыллар үлэни үрдүктүк сыаналаата. Оскуолаҕа төрүт, судаарыстыбаннай уонна омук тылларын тэҥинэн үөрэтии (полилингвальнай) тиһигэ баара тыл ураты эйгэтин үөскэтэрин итиэннэ дойдуга эрэ буолбакка, норуоттар икки ардыларынааҕы таһымҥа биһирэнэр эттэ. Пуорум үлэтигэр ситиһиилэри баҕарда. РФ үөрэҕин миниистирин солбуйааччы Ольга Колударова тыл диэн хайа даҕаны норуот омук быһыытынан уратыта, култуурунай-духуобунай сыаннастарын тиэрдэр сүрүн ырычааҕа буолар диэтэ. Норуоттар икки ардыларыгар ытыктабылы, доҕордоһууну бөҕөргөтөр итиэннэ аныгы кэм оҕолорун, төрөппүттэрин ирдэбиллэригэр сөп түбэһиннэрэр инниттэн, тыл бэлитиикэтин, үөрэхтээһини сайыннарыы олус наадатын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. РФ Норуоттарын төрүт тылларын үнүстүүтүн дириэктэрэ Эсет Бокова пуорум соругун чопчулаата: "Бу пуорум Арассыыйа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын тылларын харыстааһыҥҥа уонна салгыы сайыннарыыга тэриллэр үлэни-хамнаһы билимҥэ тирэҕирдэр сыаллаах-соруктаах тэрилиннэ. Онон элбэх боппуруоһу хабыахпыт, судаарыстыба тылга бэлиитикэтин олоххо киллэрииттэн саҕалаан, иитэр-үөрэтэр кыһаларга төрүт, судаарыстыбаннай уонна омук тылларын үөрэтии, төрөөбүт тылларын билбэт оҕолорго үөрэх кинигэтин оҥоруу, ону таһынан үөрэхтээһиҥҥэ аныгы технологиялары, ол иһигэр оҥоһуу өйү туһаныы тустарынан кэпсэтиэхпит", – диэтэ.
Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников төрүт тыллары харааннааһыҥҥа, сайыннарыыга сүрүн оруолу тулалыыр эйгэ, уопсастыба уонна иитэр-үөрэтэр тэрилтэлэр ылалларын эттэ.
– Мин быйыл кыһын Кэбээйи улууһун Сэбээн Күөлүгэр сылдьаммын, оскуола оҕолоро эбээннии кэпсэтэллэрин үөрэ истибитим. Нэһилиэк олохтоохторо төрүт тылларын, култуураларын илдьэ сылдьаллар, оҕолор тылларын уһуйаантан саҕалаан үөрэтэллэр. Хомойуох иһин, маннык көстүү ахсааннаах. Ол иһин, ити холобуру харыстыах уонна хотугу норуоттар түөлбэлээн олорор сэлиэнньэлэригэр тарҕатыах тустаахпыт, – диэтэ.
Төрүт тылы үөрэтиигэ таһаарыылаах үлэлэрин иһин, Кэбээйи улууһун Сэбээн Күөл эбээн национальнай оскуолатын иһинэн үлэлиир «Нергэт» көс оскуола учуутала Наталья Захароваҕа, Томпо улууһун Тополинай орто оскуолатын иһинэн үлэлиир «Айлик» көс уһуйаан-оскуола салайааччыта Евдокия Дягилеваҕа Махтал суруктары туттарда.

Биир сүбэнэн ылыстахха

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Билимҥэ акадьыамыйатын Төрүт тыллары үөрэтиигэ, харааннааһыҥҥа уонна сайыннарыыга киинин салайааччы, педагогика билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, Ил Түмэн алтыс ыҥырыыга дьокутаата Феодосия Габышева Арассыыйа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын тылларын уратыларын билиҥҥи кэмҥэ туругун уонна судаарыстыба өйөбүлүн ырычаахтарын туһунан дакылааты оҥордо.
Сокуон быһыытынан, төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарга киһитин ахсаанынан 50 тыһыынчаҕа диэри омуктар киирэллэр. Маннык норуоттар Кэлим кэрискэлэригэр 47 норуот киллэриллибититтэн, 40 норуот – Хотугу, Сибиир уонна Уһук Илин төрүт олохтоохторо. Кинилэртэн 20 норуот (нивхтэр, кеттэр, энецтэр, нганасаннар, алеуттар, удэгейдэр, эскимостар...) ахсааннара икки тыһыынчаҕа тиийэ быста аҕыйаан, сүтэр кутталлаахтар. Тылларын кырдьаҕастар эрэ билэллэр.
Ахсааннарынан арыый элбэх да норуоттарга төрүт тылтан тэйии баар. Ол биричиинэтинэн олох сайдыытын хаамыытынан, ыччат төрүт дьарыгыттан (табаны иитииттэн, балыктааһынтан, бултааһынтан) тэйэн, бөдөҥ бөһүөлэктэргэ, куораттарга тоҕуоруспута, төрүт тыл туттуллар эйгэтэ кыараан иһэрэ, оскуолаларга ситэ үөрэтиллибэтэ, онуоха сөптөөх каадыр тиийбэтэ, көлүөнэ ситимэ быстыыта буолар. Онон, төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар тылларын харааннааһыны, сайыннарыыны билим кыһалҕатын эрэ курдук буолбакка, ураты култуураны чөлүгэр түһэрии, көлүөнэлэр ситимнэһиилэрин уонна социальнай өттүнэн туруктаах буолуу боппуруоһун быһыытынан көрөр ирдэнэр эбит.
Дакылааччыт дойду таһымынан оҥоһуллар өйөбүл көрүҥнэрин сырдатта. Ол курдук, төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар ыстаатыстарын, тылларын, култуураларын харыстааһыҥа бырааптарын бигэргэтэр докумуоннар бааллар. Судаарыстыба национальнай бэлиитикэтин стратегиятыгар уонна бигэтик сайдыы кэнсиэпсийэтигэр төрөөбүт тылынан үөрэтиини сайыннарарга, култуурунай көҕүлээһиннэри өйүүргэ улахан болҕомто ууруллар. Тус сыаллаах бырагыраамалар, барыллар үлэлииллэр. Ону таһынан, былырыын боччумнаах дьаһаллар ылыллыбыттара, Бэрэсидьиэн Владимир Путин муус устар 30 күнүгэр Арассыыйа Төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын күнүн, балаҕан ыйын 8 күнүгэр, Расул Гамзатов төрөөбүт күнүгэр, Арассыыйа норуоттарын тылын күнүн олохтуур туһунан ыйааҕы таһаарбыта. Бу бэлиэ дааталар этническэй нэһилиэстибэҕэ ытыктабылы көрдөрөллөрүн таһынан, култууралар уратыларын харыстыыр наадатын өйдөтөллөр-санаталлар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр ыытыллар үлэҕэ хас да хайысханы бэлиэтээтэ. Уһуйааҥҥа уонна оскуолаҕа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тылларын үөрэтиигэ биэс мадьыал үлэлиир. Ол курдук, хотугу омуктар түөлбэлээн олорор сирдэригэр төрүт култуураны, дьарыгы үөрэтэр оскуолалар, уопсай үөрэхтээһин оскуолаларын баазатыгар көс оскуолалар, гуманитарнай-культурологическай хайысхалаах биридимиэттэри дириҥэтэн үөрэтэр «Аартыка» диэн эспэримиэн интэринээт-оскуолата, үрдүк таһымнаах «Аартыкатаҕы оскуола» бааллар. Дьокуускай куорат 26 №-дээх оскуолатыгар 2020 сылтан алын кылаастарга эбэҥки тыла биридимиэт быһыытынан үөрэтиллэр. Билигин хотугу омуктар тылларын, култуураларын сыыппара технологиятын көмөтүнэн үөрэтиигэ анаммыт мадьыал оҥоһулла сылдьар. Уһуйааннарга (Өлөөн национальнай улууһун «Туллукчааныгар», Иенгратааҕы «Золотинкаҕа») эбэҥки тыла үөрэтиллэр, Дьокуускайга эбээн оҕолоругар «Осикат» уһуйаан үлэлиир. Төрүт тыллары үөрэтии, харааннааһын уонна сайыннарыы киинэ 2023 с. тэриллэн, тыллары билим-методика өттүнэн арыаллааһыҥҥа кэлим үлэни тэрийэн ыытар. Иитэр-үөрэтэр каадыры бэлэмнээһиҥҥэ М.К. Аммосов аатынан ХИФУ, педүнүстүүт уонна Дьокуускайдааҕы педкэллиэс өр сыллартан үлэлииллэр.
Дойду таһымынан ылан көрдөххө, төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар тылларыгар сыһыан икки өрүттээх: биир өттүттэн тылы билээччи ахсаана көҕүрүүр, иккис өттүттэн ыччат төрүт тылыгар, култууратыгар интэриэһэ улаатан иһэр. Ону учуоттаан, Феодосия Габышева маннык этиилэри оҥордо:
– Бастакытынан, РФ Төрүт Сокуонун 68-с ыстатыйатыгар уонна «Арассыыйа Федерациятын норуоттарын тылларын туһунан» федеральнай сокуоҥҥа тирэҕирэн, тылларын сүтэрэн эрэр норуоттарга ураты ыстаатыһы иҥэриэххэ. Иккиһинэн, төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар тылларын учууталларын ыстаатыһын үрдэтэр, бу идэҕэ ыччаты тардар инниттэн, үөрэхтээһин туһунан федеральнай сокуон чэрчитинэн көҕүлүүр төлөбүрү олохтуохха. Үсүһүнэн, уһуйааны, оскуоланы, идэтийбит уонна эбии үөрэхтээһин кыһаларын хабар үлэ тиһигэр судаарыстыбаннай былаас уорганнарын, үөрэх, билим, култуура тэрилтэлэрин кытыннаран уонна тылларын билэр дьону тардан туран, төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар тылларын өйөөһүн биэдэмистибэлэр икки ардыларынааҕы былаанын бигэргэтиэххэ. Төрдүһүнэн, билигин баар сокуоннарга төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар тылларын үөрэтиигэ биир ыстантаарт оҥоһулла илик, үбүлэһин уонна каадырынан, үөрэх босуобуйаларынан хааччыйыы ситэтэ суох. Ити ыытыллар үлэ көдьүүһүн намтатар. Бэсиһинэн, үөрэхтээһин туһунан федеральнай сокуоҥҥа көс оскуола туһунан этиллэр эрээри, каадыр, хамнас төлөбүрүн, матырыйаалынай-тиэхиньиичэскэй хааччыллыы курдук тутаах боппуруостары сүрүннүүр нуормаламмыт аакталар суохтар. Маны көннөрөн, көс оскуолалар өйөбүллэрин ырычааҕын оҥоруохха уонна ону Аартыка социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын федеральнай бырагырааматыгар киллэриэххэ. Судаарыстыба, билим, иитэр-үөрэтэр систиэмэ, аныгы сыыппара индустрията уонна төрүт омуктар биир сүбэнэн ылсан үлэлээтэхпитинэ, төрүт норуоттар тыллара сайдыы саҥа таһымыгар тахсыаҕа.

Боломуочуйалаах салаа

Салгыы учуонайдар, араас эрэгийиэн бэрэстэбиитэллэрэ бэйэлэрин үлэлэрин-хамнастарын билиһиннэрдилэр.
Арассыыйа Федерациятын Норуоттарын төрүт тылларын үнүстүүтүн Саха Сиринээҕи салаатын дириэктэрэ Светлана Дедюкина үөрэх босуобуйаларын оҥоруу үлэтин сырдатта.
Төрүт тыллар үнүстүүттэрэ 2025 с. тоҕус тылынан федеральнай оробуочай бырагырааманы, ол иһигэр, ительмен, тофалар, энец, челкан тылларыгар аан бастаан бэчээттээбит. Быйыл 10 тылга оҥоруохтаах. Онон, 2024-2025 сс. барыта 73 оробуочай бырагыраама оҥоһуллубут, ол иһиттэн 43-һэ тылга, 30-та литэрэтиирэҕэ.
Үнүстүүт Саха Сиринээҕи салаата Хотугу, Сибиир уонна Уһук Илин төрүт олохтоох омуктарыгар үөрэх кинигэтин бэлэмнииргэ соҕотох боломуочуйалаах тэрилтэ буолар. 2024-2025 сс. тофалар, челкан, эбээн, эбэҥки, нанаай тылларынан 20 үөрэх кинигэтин бэлэмнээбит, быйыл чукча, энец, саами, эбээн, эбэҥки, телеут тылларынан 25 кинигэни бэлэмниир соруктаах эбит.

Төрүт тыл ыстаатыһа үрдүөхтээх

Түмүк тыл Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирковка бэрилиннэ.

– Билигин төрүт олохтоох норуоттар тылларын харыстааһын федеральнай сокуонунан мэктиэлэнэрэ сыыйа тохтоон, тустаах эрэгийиэннэр, уопсастыбаннас, иитэр-үөрэтэр тэрилтэлэр эппиэтинэстэригэр көһөрүллэн эрэр. Быһыы-майгы уустугуран иһэр. Оскуолаҕа төрүт тылы үөрэтии чаастара сарбылла турар кэмигэр аҥардас уопсастыбаннас күүһүнэн уонна култуурунай-маассабай тэрээһиннэринэн төрүт тылы үөрэтиини күүһүрдэр уустук. Төрүт тылы үөрэтиигэ көрүллэр чаас сарбыллан, факультативтарга көһөрүлүннэ. Федеральнай индикатордартан төрүт тылы үөрэтии көрдөрүүтэ сүттэ. Онон Үөрэх министиэристибэтэ, атын да биэдэмистибэлэр тылга улахан эппиэтинэстэрэ суоҕун өйдөөтүлэр. Хомойуох иһин, сорох сиргэ маннык быһыы-майгы үөскээтэ. «Тугу гыныахха?» – диэн ыйытыы күөрэйэр.
Бу хайысхаҕа боччумнааҕы оҥоруохпутун баҕарар буоллахпытына, төрүт омуктар тылларын ыстаатыһа федеральнай таһымҥа үрдэтиллэрин ситиһиэхпитин наада. Ити эрээри үрдүк таһымынан ылыллыбыт сорох быһаарыы олоххо киирэрин саҕана батыллан хаалара эбэтэр көдьүүһү биэрбэтэ баар суол. Чопчу көс оскуолалары ыллахха, бу хайысханан биир тус эппиэттээх суох. Эппиэтинэс хас да биэдэмистибэнэн эргитиллэ сылдьар. Көс оскуола табаһыттар оҕолоругар анаан тэриллэрин быһыытынан, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ көмөлөһөрүгэр эппиттэр. Ыстааданы кытары көһө сылдьар ыаллар доруобуйаларын көрүөхтээххит диэн, Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтигэр сыҕайбыттар. Ити эһиги норуоттаргыт диэн, Норуоттар дьыалаларын министиэристибэтигэр сүктэрбиттэр. Көс оскуола уһуйааннаах уонна алын кылаастардаах диэн, Үөрэх министиэристибэтигэр туттарбыттар. Түмүгэр, билигин үлэлиир сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэн, көс оскуола дьылҕатын быһаарыы улуустарга бэриллибит. Оттон улуустар көс оскуоланы тэрийиигэ интэриэстэрэ суох, дьоҕус бүддьүөттээх муниципалитеттарга бу хос ноҕурууска.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ тылы харыстаһыыга күүскэ үлэлэһэр, сөптөөх хардыылары оҥорор субъект быһыытынан ааҕыллар. Ыытыллар үлэ туһунан элбэҕи кэпсиэххэ сөп этэ да, пуорум соруга тылы уонна култуураны харааннааһыҥҥа саҥа хайысхалары тобуларга ананар. Саҥа хайысхалар ханналарый? Биһиги ситиһиилэргэ эрэнэр кыахпыт суох. Мин ыстатыыстыканы көрдүм. Күн бүгүн 1999 с. кытары тэҥнээтэххэ, биһиэхэ көс оскуола ахсаана түөрт төгүл аҕыйаата. Билигин 6 көс оскуолалаахпыт.
Аллараа Халыма улууһугар баар «Нутенли» община көс оскуолата өрөспүүбүлүкэҕэ бастыҥ көрдөрүүлээҕэ. Ону билсэ, уопут атастаһа Арассыыйа араас эрэгийиэннэриттэн кэлэллэрэ. Община баазатыгар кэмпириэнсийэлэри ыытарбит. «Нутенли» 12 сыллааҕыта үлэтин тохтоппута, кини оннугар атын община баар буолбута эрээри, моҥкурууттаабыта. Билигин көс оскуола Походскай оскуолатыгар сыһыарыллан үлэлиир, онно 12 оҕо үөрэнэр.
Табаны иитэр общиналарга эппиэттээх министиэристибэлэр тылы сайыннарыыга туох да эппиэтинэһи сүкпэттэр. Кинилэр соруктара атын. Ол иһин, боппуруос барыта Үөрэх уонна билим министиэристибэтигэр кэлэн түмүллэр. Инньэ гынан бэйэбит өрөспүүбүлүкэтээҕи сокуоммутун өссө төгүл көрөммүт, федеральнай таһымҥа тахсарбыт ирдэнэр. Урут, өйдүүргүт буолуо, биһиги федеральнай сокуоҥҥа дьоҕус кэмпилиэктээх оскуолалар тустарынан балаһыанньаны киллэрбиппит. Билигин көс оскуола тиһигэ баар буоларын туһугар эмиэ оннук үлэлиирбит эрэйиллэр. Оттон улуустарга найылаатахпытына, тугу да ситиһиэхпит суоҕа. Сокуоҥҥа уларытыы киллэриэхтээхпит, ону таһынан, бу дьыаланан дьарыктанар сирэй эппиэттээҕи быһаарыахтаахпыт. Оттон тыа хаһаайыстыбатын, доруобуйа харыстабылын министиэристибэлэрэ, билим эйгэтэ онтон да атыттар көмө-тирэх буолуохтаахтар. Дьэ, ону тэрийэргэ үлэлиэҕиҥ. Көс оскуолаҕа үөрэх чааһын элбэтиэҕиҥ, эбии төлөбүрдэри сөргүтүөҕүҥ, ону таһынан көс оскуолалар кэрискэлэрин бырабыыталыстыба таһымынан бигэргэтиэҕиҥ, өйөбүл дьаһалларын улууһунан буолбакка, бырабыыталыстыбанан быһаарыаҕыҥ, – диэтэ бастакы вице-спикер.
Төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах норуоттар тылларын үөрэтиигэ, култуураларын тарҕатыыга кылааттарын иһин Судаарыстыбаннай Дуума дьокутаата Елена Евтихова Махтал суругун Феня Игнатоваҕа (Дьокуускай), Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Махтал суругун чукча тылын босуобуйатын ааптара Виктория Каврыга (Чукотка), Алена Ивановаҕа (Дьокуускай) туттарда.

Икки күн устатыгар тылга судаарыстыба бэлиитикэтин, үөрэхтээһин ситимигэр тыллары харыстааһын уонна сайыннарыы ырычаахтарын тупсарыы, Арассыыйа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын тылларын уонна култууралларын көлүөнэр икки ардыларыгар тиксэриини чөлүгэр түһэрии, көс олохтоох норуоттар түөлбэлээн олорор, төрүт хаһаайыстыбаннай дьарыктарын сайыннарар сирдэригэр оҕолору үөрэтии тустарынан киэҥ кэпсэтии таҕыста. Киирбит этиилэринэн, Сүбэ ылылынна.

Хаартыска: Василий Кононов.