Уопсастыба

Сылгыһыт, табаһыт

Ааптар мин кэргэним, саха норуодунай суруйааччыта Егор Неймохов оскуолаҕа бииргэ үөрэммит табаарыһа. Иккиэн Томпо улууһун Мэҥэ Алданыгар төрөөбүт-үөскээбит, үөрэммит уолаттар.
Юрий Комиссаров кинигэтигэр сылгыһыттаан тоҥо-хата сылдьыбытын туһунан суруйар, сылгыһыт доҕотторун наһаа үчүгэйдик ахтар. Ол быыһыгар ыалбыт, кырдьаҕас сылгыһыт Роман Тулааһынап, бырааппыт Алик Неймохов уо.д.а. тустарынан эмиэ. Роман Тулааһынап хайдах кинини атыгар мэҥэһиннэрэн көтүппүтүн, онтон ыла сылгыны сөбүлээбитин туһунан. Ити кыракый билсиһии сүрэҕэр сөҥөн, олоҕун түстээтэҕэ.
Сылгыһытынан үлэлээн баран, Тополинайга тиийэн табаһыт буолбут. Онно хайдах кинини табаһыт идэтигэр уһуйбуттарын, кылгас кэмҥэ эбээннии быһаарсар буолбутун туһунан суруйбутун киһи умсугуйан ааҕар. Мин, тыыннаах табаны харахтаабатах да киһи, олох табаһыт курдук сананным. Харахпар киэҥ нэлэмэн туундараҕа табалар тамайан сүүрэллэрин көрөргө дылыбын. Онон сылгыһыт уонна табаһыт идэлэрин арамаантыкатын ааҕааччыга тиэрдэр.

Удьуор булчут

Юрий Комиссаров аны каадырабай булчут буолар. Эһэтин, сэрии бэтэрээнэ Сэмэн Егорович Колодезниковы батыһан, оҕо сааһыттан булт абылаҥар ылларбыт. Кинигэтэ булт туһунан эдэр дьоҥҥо үөрэх босуобуйатын курдук ааҕыллар. Эчи, өйдүү сылдьара да бэрт. Хайа үрэх баһыгар дуу, хайаҕа дуу тугу сонордоспутун, бултаабытын, хас кииһи, тииҥи өлөрбүтүн ааҕа билэн бэркэ суруйар. Сылдьыбыт ыыра да киэҥ. Охотскай Перевоһунан, Томпо төрдүнэн бэрт ыраах сиринэн, хара тыанан хааман бултуур. Онно атын булчуттары көрсөн, араас омуктары кытта эйэргэһэн, булчуттар бэйэ-бэйэлэригэр истиҥ сыһыаннарын ахтар. Булт сиэрин-туомун эдэрдэргэ холобур буоларын курдук кэпсиир.
Сүрүн махталын көмөлөһөөччүлэригэр – ыттарыгар Пушокка, Моойтоҕо, Тумаҥҥа уонна Тыҥырахха – этэр, иһирэх тылынан ахтар. Хас биирдии ыта туох булка дьоҕурдааҕын ахтарын бэркэ сонургуу аахтым.
Пушок – дэгиттэр булчут. Биирдэ киискэ ииппит хапкааныгар Пушок илин атаҕын хаптаран ыйылаабытыгар, тиийэн босхолоон баран, талаҕынан таһыйбыт, онтон хапкаан мэҥиэтигэр үҥүлүппүт уонна хапкааны «лас» гына эһэн баран, эмиэ таһыйбыт. Соннук бэртээхэй үөрэҕи ааһан, ыта хапкаан мэҥиэтигэр чугаһаабат буолбут. Кииһи, тииҥи маска ытыннаран үрэрин истэн, туоһапканан ытан ылар. Уонна ытыгар хааннаах төбөтүн салатар, ыта бултан тииһиммит курдук саныыр.
Моойто – андаатардьыт. Күөлгэ андаатар уйата хаар, муус аннынан ханна баарын эндэппэккэ билэр, илин атаҕын уйа үрдүгэр уурар уонна иччитин диэки көрөр. Юрий ол сири талаҕынан бэлиэтээн иһэр, кэлин онно туу угар. Ыта суоҕа буоллар, булчут хантан билиэй, муус анныгар андаатар уйата ханнатын.
Туман – киисчит. Тииҥи көрдөҕүнэ эрэ үрэр. Сүрдээх өйдөөх, миискэҕэ ас кутан баран: «Чэ, аһаа», -- диэтэххэ эрэ аһыыр, бэйэтин билинэр мааны ыт.

Үүтээн кэпсээнэ

Биир сүрүн болҕомто үүтээннэргэ анаммыт. Булчуттар үүтээннэригэр ас, испиискэ, чүмэчи, оттор мас хааллараллара тайҕа тулхадыйбат сокуона. Быстаран кэлбит киһи үссэнэн, оһоҕун оттон, хонон абыранар суола, өбүгэттэн кэлбит киһи туһугар үтүө санаа.
Ханан, хас хапкааны мэҥиэ аһылыктаан ииппитин суруйар. Биир хапкааҥҥа бөрө биир атаҕыттан иҥнэн баран, ол атаҕын быһа кэрбээн, үс атахтаах хаампыт суолун булар. Дьон эмиэ итинник гынан тыыннаах хаалалларын сөҕөн истэрим. Айыкка да, бэйэ атаҕын быстыы диэн. Анал байыаннай дьайыыга биир саха уола бааһырбыт атаҕа сытыйбатын диэн, итинник дьаһанан тыыннаах хаалбытын туһунан уйадыйа аахпытым. Ол киһи буоллаҕа, өйдөөх. Оттон кыыл? Эмиэ өйдөөх буолан тахсар. Кинигэҕэ ол бөрөнү суоллууллар, үүтээҥҥэ тиийэн баран, аны сүтэрэн кэбиһэллэр. Онтулара үүтээн үрдүгэр, туох эрэ анныгар, көстүбэт гына саспыт уонна субу соторутааҕыта өлбүт. «Тугу түүйдэҕэй?» – диэн ытырыктаппыттар. Ол кэнниттэн бииргэ бултуур киһитэ, эмиэ байанайдаах булчут Егор Протопопов-Ботуччу сааҕа алҕас атаҕын дэҥнээн быстарбыт…

Сүрэҕин баҕатынан

Юрий Комиссаров Мэҥэ Алдаҥҥа оскуолаҕа уопсастыбаннай тириэньэр буолан, биир-биэс харчыта суох, сүрэҕин баҕатынан, оҕолору көҥүл тустууга эрчийбит. Ол оҕолор өрөспүүбүлүкэҕэ тиийэ миэстэлэһэр буолбуттар. Олортон Михаил Протопопов – аан дойду кылаастаах успуорт маастара, Петр Саввин – ССРС успуордун маастара, хапсаҕайга, хотугу норуоттар курдаһан тустууларыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин успуордун маастара. Биир үөрэнээччитэ, таһыччы дьоҕурдаах, уһулуччу талааннаах, Сайдыы уола Захаров Афоня-Черномор интэринээттэн оскуолаҕа диэри илиитигэр стойка биэрэн баран, 150-ча миэтэрэ сири илиитинэн хаамар эбит. Ол барахсан ситэ сайдан тустубакка хаалбытыттан, быстахха былдьанан, олохтон туораабытын харааста ахтар. Улахан көбүөргэ тустара хааллаҕа… Ити оҕо курдук илиитинэн хаамар ыспарсымыан Аҕа дойду сэриитин маҥнайгы күннэригэр арҕаа кыраныыссаҕа олоҕун толук уурбут офицер, Мэҥэ Алдан ыччата Александр Березин буолар.
Арай, Юрий Комиссаров анал үөрэхтээх тириэньэр буолбут буоллун? Төһөлөөх ыччаты таһаарыа, успуорду сайыннарыа этэй?! Оо, төһөлөөх кини курдук айылҕаттан айдарыылаах тириэньэр, тустуук тыа сиригэр бүгэн хаалбыта буолуой?! 

-- Саха оҕото ис-иһиттэн тустуук. Хапкаас тустууктара аатыраллар да, кыра саастаах уонна орто саастаах уолаттарга, юниордарга, саха оҕолоругар төрүкү баһыйтараллар. Бу саастарыгар саха оҕолоро хаһан да кыайтарааччылара суох. Оттон улахан дьоҥҥо тахсан тусталларыгар балаһыанньа уустугуран барар. Тоҕо оннугуй? Оннук үчүгэй баазалаах оҕолору тоҕо сатаан салгыы сайыннарбаппытый? -- диир.

Дойдутун булчуттарын туһунан

Мэҥэ Алдан булчуттарын туһунан олус кэрэхсээн аахтым. Хас алтыспыт киһитин туһунан ытыктабыллаахтык, умсугутуулаахтык суруйар. Суруйааччы дьоҕура да баар эбит.
Аҕабыт убайа Иван Чириков сыанаттан түспэт үчүгэй куоластаах ырыаһыт, эдэригэр Индия артыыстарын санатара. Кэргэнэ кэрэ-нарын Тамаара математика учуутала этэ. Дьэ, ол Иван Дабаччымаҕа соҕотоҕун олорбут, бултаабыт, өрүскэ мотуордаах оҥочонон сүүрдэ сылдьан, биир илиитинэн уруулун, иккиһинэн саатын тутан, кустары ытыалыыр эбит. Ол кэмҥэ ыт ыарыыта турда диэн, ыттары барыларын суох гынар дьаһал кэлбит. Онуоха үллэ кыыһыран, матасыыкылын үрдүгэр түһэн, икки ытын батыһыннарбытынан бөһүөлэккэ элээрдибит. Дьолго, хаандыгалар барбыт кэмнэригэр тиийбит. Булчукка эрэллээх ыта туохтааҕар да күндү, ону хайаан өлөртөрүөй?! Утарылаһан турара саарбаҕа суох…
Чириков Степан Степанович диэн сэрииттэн аҥаар атахтаах эргиллибит бэтэрээни көрөр этим. Дьүһүнүнэн кыыс кэрэ киһи, бэрт сэргэх кэпсээннээх, наһаа үчүгэй майгылаах. «Бэйэтин кыаҕынан кырынааска тоһуур, хапкаан иитэн, куобахха туһахтаан, куобаҕын быһытын сөргүтэн бултаан сэргэхсийэрэ» диэн ахтар.
Кинигэни ааҕан баран
«Бөрө Уолун бэлэҕин» ааҕан баран, маннык санааҕа кэллим:

1. Ааптар этиитин болҕомтоҕо ылан, тириэньэрдэр оҕону тустарга үөрэтиини толкуйдуохтарын наада. Тоҕо кыра уолаттар тустууга кыайалларый, атын омуктары баһыйалларый? Ол кыахтара улаатыыларыгар тоҕо симэлийэн хааларый?
2. Сахалар төрүт дьарыкпытыттан оҕону тэйитимиэхпитин наада. Бултааһын, балыктааһын, сүөһү иитиитэ, сылгы көрүүтэ үчүгэйин ааһан, саханы саха дэппит, тыыннаах хаалларбыт дьарыга буоларын ытыктыырга үөрэтиэххэ.

Итинник иитии туһалааҕын Юрий Комиссаров дьиэ кэргэнин холобуруттан көрөбүт. Ыал ийэтэ Азия Комиссарова (Посельская) – электросыбаарсык курдук дьахтарга сэдэх идэлээх, дьокутаат, хомуньуус. Аҕата саха бастакы балеринатын Аксинья Посельская бииргэ төрөөбүт убайа. Комиссаровтар оҕолоро бэһиэн дьоһун дьоннор. Биир уолара Юрий -- нэһилиэк баһылыга. Үлэни өрө туппут үтүө дьон сыдьааннара үүнэ-сайда турдуннар!

Мария Неймохова
Хаартыска: Дьиэ кэргэн архыыбыттан.